القبیصی
ابو الصقر عبدالعزیز بن عثمان بن علی القبیصی (به لاتین Alchabitius یا Alcabitius)، (درگذشتهٔ ۹۶۷ میلادی) ریاضی‌دان، ستاره‌شناس، طالع‌بین به سبک ریاضی‌دانان اسکندرانی و فرقهٔ هرمس تریسمجیستوس، اهل عراق بود که به حلب رفته در دربار سیف الدوله حمدانی خدمت می‌کرد.[۱][۲]
عبدالعزیز بن عثمان قبیصی از اختربینان نامدار سدهٔ چهارم هجری بود. بر پایهٔ اشاره‌ای در الفهرست، او احتمالاً هم‌دورهٔ ابن ندیم بوده است. گفته می‌شود زادگاهش «قَبیص» بوده؛ نامی که به دو محل در عراق، یکی نزدیک موصل و دیگری نزدیک سامرا، اطلاق می‌شده است. همچنین احتمال داده شده که قبیصی تبار ایرانی داشته است.[۳]
مهم‌ترین اثر برجای‌ماندهٔ او المدخل الی صناعة احکام النجوم («درآمدی بر فن احکام ستارگان») است که به سیف‌الدوله حمدانی، فرمانروای حلب، تقدیم شده بود. این کتاب در سال ۱۱۴۴ میلادی به دست یوحنای اشبیلی به لاتینی ترجمه شد و در سال ۱۳۶۲ نیز ترجمه‌ای فرانسوی، احتمالاً بر پایهٔ نسخهٔ لاتینی، از آن فراهم آمد.[۳]
سه رسالهٔ کوتاه دیگر از قبیصی نیز در یک نسخهٔ خطی در مجموعهٔ ایاصوفیه در استانبول باقی مانده است: رساله‌ای دربارهٔ انواع اعداد و شیوه‌های محاسبه، رسالة فی الأبعاد والأجرام دربارهٔ ابعاد و اجرام آسمانی، و شرحی بر کتاب الفصول احمد فرغانی. دو رسالهٔ نخست نیز به سیف‌الدوله تقدیم شده‌اند.[۳]
آثار قبیصی در اروپای قرون وسطی نیز نفوذ فراوان یافت. اثری لاتینی که نسخهٔ چاپی آن میان سال‌های ۱۵۱۹ تا ۱۵۲۳ در لیون منتشر شد، ظاهراً شرحی بر المدخل الی صناعة احکام النجوم یا شاید بر یکی از آثار از دست‌رفتهٔ قبیصی بود. نویسندهٔ این شرح یوهانس دانکو اهل زاکسن، ستاره‌شناس وابسته به دانشگاه پاریس در سدهٔ چهاردهم میلادی، بود.[۳]
آثار
۱- القبیصی به خاطر رساله اش در طالع بینی نجومی بنام مقدمه ای بر فن قضاوت ستارگان، شهرت دارد که به امیر حلب، سیف الدوله حمدانی ، تقدیم کرد و بیست و پنج نسخه خطی عربی، و بیش از دویست نسخه خطی از ترجمه لاتین آن، و دوازده نسخه چاپی لاتینی از آن باقی مانده است. متن عربی حداقل سه نوع ترجمه لاتین داشته که هر یک تفسیرهای مختلفی را دارند و به بسیاری از زبان های اروپایی ترجمه شده بود.[۴][۵]
۲-القبیصی همچنین کتابی در حساب به نام «رساله فی انواء العدد» نوشت که در آن اعداد کامل اقلیدس و قضیه ثابت بن قره درباره اعداد متحابه را مورد بحث قرار داده است.[۶]
۳-رساله فی الابعاد و الاجرام (رساله فواصل و اجسام).
۴-کتاب فی ثبوت صنعات احکام النجوم (در تأیید فن طالع بینی)؛
۵-حل الزیجات (حل جداول نجومی);
۶-رساله فی امتحان المنجمین (رساله ای برای امتحان منجمین)
۷-شکوک المجسطی (شبهات در کتاب المجست)
منابع
- ↑ "Introduction to the Art of Judgments of the Stars". World Digital Library. ۱۵۱۲. Retrieved ۲۰۱۳-۰۷-۱۴.
- ↑ فرهنگ اسلام در اروپا ج۱ ص۲۳۵.
- 1 2 3 4 "Al-Qābiṣī's Treatise on the Principles of Judicial Astronomy". کتابخانه کنگره (in English). کتابخانه کنگره. Retrieved 21 اوت 2026.
- ↑ Smith, David Eugene (July ۱, ۱۹۱۷). "Medicine and Mathematics in the Sixteenth Century". Ann Med Hist. ۱ (۲): ۱۲۵–۱۴۰. OCLC ۱۲۶۵۰۹۵۴. PMC ۷۹۲۷۷۱۸. PMID ۳۳۹۴۳۱۳۸. (here cited p. ۱۲۶).
- ↑ Burnett, Charles; Yamamoto, Keiji; Yano, Michio, eds. (۲۰۰۴). Al-Qabisi (Alcabitius): The Introduction to Astrology. London: The Warburg Institute. p. ۲.
- ↑ Rashed, R. (۲۰۱۳). The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra. Springer. p. ۲۸۱. ISBN ۹۷۸-۹۴-۰۱۷-۳۲۷۴-۱.
- اخترشناسان جهان اسلام قرون وسطی
- درگذشتگان ۹۶۷ (میلادی)
- ریاضی‌دانان اسلام قرون وسطی
- ریاضی‌دانان سوری قرون وسطی
- ریاضی‌دانان عراقی قرون وسطی
- اخترشناسان سده ۱۰ (میلادی)
- اخترشناسان عرب
- اختربینان اهل ایران