اتیونی

تاریخ ارمنستان
نام‌های ارمنستان گاه‌شماری رویدادهای تاریخی ارمنستان
پیشاتاریخ پیشاتاریخ ارمنستان سرزمین کوهستانی ارمنستان فرهنگ شولاوری-شومو تمدن کورا–ارس هایک (اسطوره) زوراتس کارر
دوران باستان فرهنگ تریالتی–وانادزور پادشاهی آرمانی شوپریا نائیری اورارتو اتیونی دودمان اروندی ارمنستان بزرگ ارمنستان هخامنشی ارمنستان کوچک امپراتوری ارمنی ارمنستان استان روم مسیحی شدن ارمنستان پادشاهی سوفنه پادشاهی کوماژن دودمان آرتاشسی سلسله اشکانی ارمنستان تیرداد سوم ارمنستان کلیسای حواری ارمنی زبان ارمنی نبرد تیگراناکرت تیگراناکرت آرتساخ تیگراناکرت مامیکونیان نبرد آوارایر ارمنستان بیزانس ارمنستان ساسانی
سده‌های میانه حمله اعراب به ارمنستان ارمنیه دودمان باگراتونی ارمنستان باگراتونی پادشاهی واسپوراکان پادشاهی آرتساخ ارمنستان سلجوقی ارمنستان زاکارید حمله مغول به ارمنستان پادشاهی ارمنی کیلیکیه دودمان هتومی دودمان لوزینیان آنی (شهر باستانی)
سدهٔ بیستم ارمنستان ایران ملیک‌های قره‌باغ ارمنستان روسیه ابلاست ارمنستان کشتار ارمنی-تاتار ۱۹۰۵–۱۹۰۷ مسئله ارمنی مقاومت وان قتل‌عام آدانا مقاومت موسی داغ نسل‌کشی ارمنی‌ها نبرد سارداراباد اولین جمهوری ارمنستان جمهوری ارمنستان کوهستانی جنگ ارمنستان–جمهوری آذربایجان جنگ ارمنستان–ترکیه معاهده سور جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی جنبش آزادی‌بخش ملی ارمنی جماعت ارمنیان پراکنده ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی ارمنی‌های ترکیه ارمنی‌های گرجستان ارمنی‌های جمهوری آذربایجان ارمنی‌های نخجوان میراث فرهنگی ارمنیان در ترکیه
عصر مدرن کشتار سومقاییت‏ قتل‌عام باکو قتل‌عام گنجه کشتار شوشی کشتار ماراقا جنگ قره باغ جمهوری آرتساخ تاریخ نظامی ارمنستان ارمنستان
درگاه:ارمنستان

اتیونی (که با املاهای دیگر نظیر اتیوهی و اتیو هم نوشته شده) نام یک کنفدراسیون قبیله‌ای اولیه در عصر آهن بود که اهالی آن در بخش‌های شمالی رودخانه آراکس (ارس کنونی) ساکن بودند و تقریباً با استان بعدی آیرارات در پادشاهی ارمنستان مطابقت یافتند. ^: ۵۰ اتیونی مکرراً در تاریخ پادشاهان اورارتویی که لشکرکشی‌های متعددی را به قلمرو اتیونی رهبری می‌کردند، ذکر شده است. بر اساس متون آشوری، به احتمال زیاد این «اتونا» یا «اتینا» بعدتر در سقوط اورارتو نقش داشته است.^{[۱] : 51 [۲]} برخی از محققان معتقدند که اتیونی جمعیتی ارمنی‌زبان داشته است.^{[۱] : ۴۹–۵۳}

ایگور دیاکونوف نوشته است که اتیونی یک نام اورارتویی به معنای «سرزمین یا مردم اتیو» (Etio) است، در حالی که میرجو سالوینی ترجیح می‌دهد آن را به عنوان «اتیو» (Etiu) بخواند. مردم‌نگار آرمن پطروسیان پیشنهاد کرد که این نام می‌تواند یک ترجمه خط میخی اورارتویی از واژهٔ Hatio باشد (لذا گاهی به صورت هاتیو آوانویسی می‌شود) و طبق این فرضیه، دیاکونوف نام هاتیو را به صورت شکل اولیه بازسازی‌شده ار نام متداول ارمنی مدرن، هَی (հայ) ارائه کرده بود.^[۳]

سیستم نوشتاری خط میخی که اورارتویی‌ها استفاده می‌کردند فاقد نمادی برای تعیین صدای «h» بود، بنابراین اورارتویی‌ها یا از نمادی که معمولاً برای انتقال h حنجره (ḫ، χ) استفاده می‌شد، استفاده می‌کردند یا از هیچ نمادی برای انتقال این واج استفاده نمی‌کردند. پطروسیان با استناد به دیاکونوف و گئورگ جاهوکیان گفت که "e" اورارتویی ممکن است با "a" ارمنی در ابتدای کلمات مطابقت داشته باشد. ^: ۵۰

پطروسیان با استناد به زبان شناسان قرن نوزدهم، فردریش اشپیگل و هاینریش کیپرت، پیشنهاد کرد که «هاتیو» ممکن است در نهایت از ریشهٔ واژهٔ نیا هندواروپایی *poti به معنای «ارباب و شوهر» گرفته شده باشد. ^{: ۳۰–۳۱} بر اساس این نظریه، این نام با پسوند جمع، از *potiio → *hetiyo → *hatiyo → hay ایجاد شده است.

اتیونی از تعدادی پادشاهی و قبایل کوچک تشکیل شده بود؛ از جمله ایگا (همچنین به نام‌های ایگانی، ایا، و آیا نیز شناخته می‌شود)، در ساحل جنوبی دریاچه چیلدیر؛ ابیلیانی و آپونی، که احتمالاً مربوط به ارمنیان آبلیان و هاونونیک، در منطقه قارص است؛ لوشا، کاتارزا، اویتروهی، و گلوتحی که در دشت آرارات هستند. یکی دیگر از مناطق اتیونی لیکوینی بود که در نزدیکی آرماویر قرار داشت. پطروسیان پیشنهاد کرد که ارکوئاخی، یکی دیگر از مناطق اتیونی بوده که واقع در سمت شمالی کوه آرارات بوده و می‌تواند یک نام بومی ارمنی برای دو قله کوه باشد (مقایسه با ارکو երկու در زبان ارمنی به معنای "دو").

شهر آزا که روسا از آن به عنوان یک شهر زیارتی مهم در کنار رود آراکس یاد کرده است، به مرکز مذهبی ثروتمند آزارا متصل بوده است که بعدها توسط استرابون در نزدیکی آرتاشات نام آن ذکر شده است.

سرزمین‌های اتیونی اوئلیکونی (ولیکونی) و تیلوهی در ساحل غربی دریاچه سوان و ککونی در ساحل شمالی دریاچه قرار داشتند. محوطه باستانی لچاشن که احتمالاً مربوط به شهر ایشتیکونی است در یکی از این پادشاهی‌ها قرار داشته است. ^: ۸۱

اورارتویی‌ها از «چهار پادشاه اودوری-اتیونی» یاد کردند. این ممکن است به کنفدراسیونی جداگانه اشاره داشته باشد، اما شاید از نظر فرهنگی و زبانی هم با اتیونی پیوسته بوده باشند و خود اودوری شامل سرزمین‌های لوئی، کمانی، اورتهخینی و ارقوقینی بود که در امتداد ساحل جنوبی دریاچه سوان امتداد داشتند. کلمه «اودوری» احتمالاً به معنای «آب» است (اشاره به موقعیت آن در کنار دریاچه سوان).

به نظر می‌رسد اتیونی از غرب با دیائوئهی، از جنوب با اورارتو و احتمالاً سرزمین‌های جداگانه بیانی و از شمال یا شمال غربی با کولخی همسایه بوده است.

اورارتوها فقط از یک پادشاه اتیونی نام بردند که دیاشونی ایگا (یا ایا) است. پطروسیان ریشه دیاشونی را به عنوان یک نام ارمنی تأیید نشده به معنای «زاده خدا» دانست (տիւ + ծնուն)، آن را با دیوژن یونانی (Διογένης)، دیازنوس تراکیا، دیووژنوس سلتیک و دواجا سانسکریت (देवजा) هم‌ریشه دانسته و مقایسه می‌کند. ^: ۳۴

سایر پادشاهان مناطق اتیونی احتمالاً حاکمان پادشاهی‌های کوچکتر یا روسای محلی بودند. این‌ها عبارتند از: مورینو از اولیکونی، مورینی از ابیلیانی، سینالبی از لوئهی، راشو از رویشیا، و کاپورینی از ایگا (ایا).