احمد سمیعی گیلانی

احمد سمیعی (گیلانی)
سمیعی (گیلانی) در مراسم اهدای نخستین جایزه ادبیات و دستور زبان فارسی - آبان ۱۳۹۷
زادهٔ	۱۱ بهمن ۱۲۹۹ تهران، ایران[۱][۲][۳]
درگذشت	۲ فروردین ۱۴۰۲ (۱۰۳ سال)[۴] تهران، ایران
علت مرگ	کهولت سن
ملیت	ایرانی
تحصیلات	کارشناسی ارشد زبان‌شناسی
محل تحصیل	دانشگاه تهران
پیشه(ها)	مترجم، نویسنده، ویراستار
سال‌های فعالیت	۱۳۴۰–۱۴۰۲
دوران	قاجار، پهلوی، جمهوری اسلامی
خویشاوندان	خاندان سمیعی

احمد سمیعی (گیلانی) (۱۱ بهمن ۱۲۹۹ – ۲ فروردین ۱۴۰۲) مترجم، ویراستار و نویسندهٔ ایرانی^[۵] و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود.^[۶] او را «پدر ویرایش ایران»^[۷][۸] و همچنین «پدر ویراستاری نوین ایران» خوانده‌اند.^[۹][۸]

احمد سمیعی‌ (گیلانی) در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۲۹۹ در کوچهٔ افشارها، سنگلج تهران در خانواده‌ای اهل گیلان و مذهبی زاده شد. پدرش مجتهد و تحصیل‌کردهٔ نجف و مادرش فرزند ملامحمد خمامی، روحانی سرشناس رشت بود.^[۱۰][۱۱]

سمیعی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در رشت گذراند و سپس وارد دانشگاه تهران شد.^[۱۲] او پیش از این، موفق شده بود تا در امتحان ورودی به دانشگاه فنی در سال ۱۳۱۸ با احراز رتبه اول، به این دانشگاه وارد شود اما از تحصیل در این دانشگاه منصرف شد و به دانشگاه تهران وارد شد.^[۱۳]

او در اواخر دههٔ ۱۳۴۰ به‌عنوان ویراستار در مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین مشغول خدمت شد و هم‌زمان دورهٔ کارشناسی‌ارشد زبان‌شناسی را نیز در دانشگاه تهران به‌پایان برد. نخستین کار سمیعی در فرانکلین ویرایش اثری از آمینه پاکروان دربارهٔ آقامحمدخان قاجاربود که پیش از او برعهدهٔ جهانگیر افکاری قرار داشت. کار بعدی سمیعی ویرایش ترجمهٔ مهرداد نبیلی از از ره رسیدن و بازگشت اثر آرتور کستلر بود.^[۱۴][۱۵] سمیعی، در همین دوران به دعوت عبدالحسین زرین‌کوب، در دانشگاه تهران (دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی) و، علاوه بر آن، در دانشگاه تربیت معلم و دورۀ فوق لیسانس دانشگاه تربیت معلّم همچنین در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهران، برای مدتی تدریس کرد.^[۱۶] او در کنار حرفهٔ ویراستاری، چند کتاب در زمینهٔ نگارش و ویرایش هم نوشت و به‌مرور مقاله‌های ارزشمندی در مجلات گوناگون نظیر پیک جوانان، کتاب امروز و رودکی به‌چاپ رسانید. آیین نگارش و ویرایش و شیوه‌نامهٔ دانشنامهٔ جهان اسلام از جملهٔ این آثار هستند.^[۱۱]

سمیعی که به زبان فرانسوی و انگلیسی مسلط بود^[۸][۱۷] کار ترجمه را هم با برگرداندن رمان دلدار و دلباخته، از ژرژ ساند، شروع کرد و بعد آثاری از نویسندگانی مانند ژرژ پرک و گوستاو فلوبر را هم به فارسی برگرداند.^[۱۸] ترجمهٔ ساخت‌های نحوی، اثر نوآم چامسکی، و تتبعات، اثر میشل دو مونتنی نیز از دیگر کارهای او در این زمینه هستند.^[۱۷]

سمیعی پس از انقلاب در بنگاه ترجمه و نشر کتاب (بعدها مرکز انتشارات علمی و فرهنگی)، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، انتشارات سروش، مرکز نشر دانشگاهی و بنیاد دایرةالمعارف اسلامی به ویراستاری ادامه داد.^[۱۱][۱۷] او از سال ۱۳۷۰ به عضویت فرهنگستان زبان و ادب فارسی درآمد و پس از آن، از ابتدای انتشار دورهٔ جدید نشریهٔ نامهٔ فرهنگستان در سال ۱۳۷۴ تا خرداد ۱۳۹۸ سردبیر این مجله بود.^[۱۱][۱۹] سمیعی همچنین مدیریت گروه «ادبیات معاصر» فرهنگستان زبان و ادب فارسی را نیز برعهده داشت.^[۱۷][۱۱] وی مشاور علمی پژوهشگاه علوم انسانی و سردبیر نامهٔ فرهنگستان‌ نیز بود.^[۸]

سمیعی، در جوانی، مدتی به حزب تودهٔ ایران پیوست. او در مصاحبه‌ای با بلاگ تاریخ شفاهی^[۲۰] دربارهٔ آن دوران گفته‌است:

نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم. تقریباً ۱۰ سال فعالیت سیاسی داشتم که نمی‌خواهم به چندوچون آن بپردازم؛ فقط می‌گویم که بهترین سال‌های عمرم همان ۱۰ سال بود. از تجربه‌های مثبت و منفی که در این دوره داشتم بسیار آموختم؛ برای من درس زندگی بود. حوادث تازهٔ بسیاری از سر گذراندم و مهارت‌های تازه‌ای پیدا کردم. همهٔ آن‌ها از من شخصیت تازه‌ای ساخت.^[۱۷]

سمیعی بابت فعالیت‌های سیاسی خود دو سال و نیم به زندان افتاد که به‌گفتهٔ خودش «بسیار پرثمر بود»، چندان‌که طی آن چندین اثر، همچون سالامبو، اثر گوستاو فلوبر، را ترجمه کرد.^[۱۷] حبس او در زندان باعث شد تا به دستور ساواک،‌ از شغل دولتی‌اش در راه‌آهن کنار گذاشته شود در مهر ۱۳۵۶ با سابقه ۱۰ ساله فعالیت در آن نهاد،‌ بازنشسته شد.^[۱۳]

سمیعی (گیلانی)، وقتی به آستانۀ صدسالگی رسیده بود، سرانجام در مصاحبه با سایه اقتصادی‌نیا، فعالیت سیاسی‌اش در حزب تودۀ ایران را از ابتدا تا انتها و با ذکر جزئیات شرح داد. این گفت‌وگو در قالب کتابی با عنوان احمد سمیعی (گیلانی)، زندگانی و خاطرات سیاسی در گفت‌وگو با سایه اقتصادی‌نیا توسط نشر نی در سال ۱۴۰۳ چاپ و منتشر شد. اقتصادی‌نیا، مؤلف کتاب، ماجرای شکل‌گیری مصاحبه را در مقدمۀ چنین توضیح داده است:

کار ثبت و ضبط خاطرات سیاسی استاد احمد سمیعی (گیلانی) را خیلی دیر شروع کردم: تابستان ۱۳۹۹، وقتی همه‌گیری کووید جهان را آشفته بود و استاد، پیر و بی‌حوصله و تنها، صدمین سال حیاتش را در خانه می‌گذراند: گوشش نمی‌شنید و سوی چشمش کم شده بود و از ناتوانی‌اش در خواندن و نوشتن کلافه بود. به‌رغم این‌همه، شکایت اصلی‌اش از تنهایی بود. قرنطینه را تاب نمی‌آورد و نمی‌دانست خودش را چطور سرگرم کند. عمری به صحبت رندان خو کرده بود، به زندان زمان اسیر افتاده بود. سرانجام، همین کلافگی بود که کلاف سکوت سالیانش را شکافت: قرار گذاشتیم دیدارهای گاه‌وبیگاهمان را به ملاقات‌های منظم ضبط خاطرات سیاسی‌اش تبدیل کنیم تا تلخی و خاموشی ایام با شِکر خاطره و جرقه‌های حافظۀ او شیرین و روشن شود. آنچه از خاطرات در طول سال‌های کار ادبی و فعالیت فرهنگی در یاد داشت، در مصاحبه‌های دیگر، حتی مکرر، گفته بود؛ اما در نقل خاطرات سیاسی همواره پرهیزی محافظه‌کارانه داشت. این اولین روایت یکپارچه و مفصل اوست از فعالیت سیاسی در سازمان جوانان حزب تودۀ ایران.^[۲۱]

احمد سمیعی (گیلانی) چهارشنبه ۲ فروردین ۱۴۰۲ در خانه خود به علت کهولت سن در تهران درگذشت.^[۱۱][۲۲] مراسم خاکسپاری پیکر او در فرهنگستان زبان و ادب فارسی با حضور شماری از بزرگان علم و ادب در شنبه ۵ فروردین ۱۴۰۲ در تهران برگزار شد.^[۲۳] سرانجام مراسم تشییع پیکر سمیعی در یکشنبه ۶ فروردین ۱۴۰۲ در رشت برگزار شد و پیکرش در محوطه تالار مرکزی رشت به خاک سپرده شد.

کریم امامی، سرویراستار مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین طی سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳:

ویراستارهای ما بیش از حد لزوم ویرایش می‌کردند. یکی از بهترین آن‌ها آقای احمد سمیعی گیلانی بود که ویرایشش از اول تا آخر صفحه را سیاه می‌کرد.^[۲۴]

• نخل آکادمیک- در ۲۳ اسفند ۱۴۰۱، چند روز پیش از درگذشت سمیعی، نیکلا رُش سفیر فرانسه در ایران به خانهٔ او رفت و به‌سبب نقش سمیعی «در معرّفی آثار ارزشمند فرانسه به‌زبان فارسی» بالاترین درجهٔ نشان نخل آکادمیک وزارت آموزش ملی فرانسه تحت عنوان «کوماندور» (به‌معنای «فرمانده») را به او اهدا کرد.^{[۲۵][۲۶][۲۷][۲۸]}
• عضویت پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از ۱۳۷۰^[۲۹][۳۰]
• جایزه قلم برتر جشنواره نشان دهخدا، ۱۳۹۷^[۳۱]
• جایزه ادبی فرض‌پور ماچیانی، ۱۳۹۷^[۳۲]
• جایزه مترجم برتر در دومین دورۀ جشنوارۀ فارابی^[۱۳]
• معرفی به عنوان چهره ماندگار ایران در سال ۱۳۸۰^[۱۳]
• نگارش کتاب به دانش بزرگ و به همت بلند (جشن‌نامهٔ استاد احمد سمیعی گیلانی)، به اهتمام سایه اقتصادی‌نیا، تهران: هرمس، ۱۳۹۳، ۴۴۰ صفحه. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۳۶۳۸۵۴۲ برای تجلیل از او

سمیعی در کنار حرفه ویراستاری، چند کتاب در زمینه آیین نگارش و ویرایش تألیف‌ کرد. او کار ترجمه را با برگرداندن رمان دلدار و دلباخته از ژرژ ساند آغاز کرد و سپس آثاری را از نویسندگانی مانند ژرژ پرک و گوستاو فلوبر به فارسی برگرداند.^[۳۳]

• وبگاه فرهنگستان

مقالات احمد سمیعی (گیلانی) در نورمگز