ادبیات مراکش

ادبیات مراکش مجموعه آثار نوشتاری و شفاهی فرهنگ مراکش را دربرمی‌گیرد. این آثار را مردمانی پدیدآورده‌اند که در سرزمین مراکش و دولت‌هایی که در گستره جغرافیایی مراکش کنونی وجود داشته‌اند زیسته‌اند. ادبیات مراکش افزون بر گونه‌های مختلف ادبیات شفاهی، ژانرهای گوناگونی از جمله شعر، نثر، نمایشنامه و آثار غیرداستانی شامل نوشته‌های فلسفی و دینی را دربرمی‌گیرد. ادبیات مراکش عمدتاً به زبان عربی و زبان فرانسوی نوشته شده و در مرتبه‌های بعدی به زبان‌های بربری، یهودی-عربی، زبان اسپانیایی و از اواسط سده نوزدهم به انگلیسی نیز آثاری پدید آمده‌است.

بیشتر آثار ادبی مراکشیان از زمان ورود اسلام در سده هشتم میلادی به بعد نگاشته شده‌است؛ پیش از آن جوامع بومی بربر عمدتاً سنت‌های ادبی شفاهی داشتند. ادبیات مراکش از رهگذر ترجمه به زبان‌های گوناگون از جمله انگلیسی در دسترس خوانندگان سراسر جهان قرار گرفته‌است.

سیر تحول مفهوم ادبیات مراکش

نخستین آثار پیشینه‌نگاری ادبی ملی مراکش در پی تثبیت جایگاه و سهم ادبیات عربی مراکش در درون سنت ادبیات عربی بود.[۱] گزیده‌نگاری عبدالله گنون در سال ۱۹۳۷ با عنوان النبوغ المغربی فی الأدب العربی (به عربی: النبوغ المغربی فی الأدب العربی) — که عموماً نخستین اثر دربارهٔ پیشینه ادبی مراکش شمرده می‌شود — خاستگاه ادبیات مراکش را در زمان ورود عربی و اسلام به شمال آفریقا قرار می‌دهد.[۱] گزیده‌نگاری محمد بن العباس القباج شاعر مراکشی در سال ۱۹۲۹ با عنوان الأدب العربی فی المغرب الأقصی اهداف مشابهی داشت.[۱] همچنین گزیده‌نگاری محمد بن تاویت در سال ۱۹۸۲ با عنوان «الوافی فی الأدب العربی فی المغرب الأقصی» تا حد زیادی از همین الگو پیروی کرد.[۱]

در دهه ۱۹۷۰ نویسندگانی مانند عباس جراری، نخستین استاد ادبیات مراکش در دانشگاه‌های مراکشی و نویسنده کتاب «الأدب المغربی من خلال ظواهره و قضایاه» (۱۹۷۹)، اندیشه «ادبیات مراکش» را به مثابه مفهومی جغرافیایی-ملی و متمایز از «ادبیات عربی در مراکش» مطرح کردند.[۱] جراری دامنه ادبیات مراکش را گسترش داد تا فرهنگ شفاهی و مردمی مراکش پیشااسلامی، فرهنگ صحرای غربی و ادبیات اندلس را نیز دربربگیرد.[۱] درهم‌تنیدگی سنت‌های ادبی مراکش و اندلس نقطه پیوند میان نویسندگان نخستین مانند گنون و القباج و نویسندگان متأخر مانند جراری بود.[۱] سعید یقطین ادبیات مراکش را «امتداد طبیعی» ادبیات اندلسی توصیف کرد.[۱]

اصطلاح «مغربی» (Maghrébin) در دهه ۱۹۶۰ برای اشاره به پدیده نویسندگان شمال‌آفریقایی فرانسه‌نویس رواج یافت.[۱] در میان آنان نویسندگان مراکشی وابسته به مجله ادبی سوفل-انفاس به رهبری عبداللطیف لعبی بودند که از جمله‌شان می‌توان به عبدالکبیر الخطیبی و محمد برادا اشاره کرد.[۱] این جریان روحیه فراگیرتری در نگرش به ادبیات داشت و در برابر تک‌زبانی و هژمونی هویت ملی عربی-اسلامی که نخبگان فکری قدیم وابسته به جنبش ملی‌گرایی مراکش ترویج می‌کردند ایستادگی می‌کرد.[۱]

تا آغاز سده بیست‌ویکم، مفهوم ادبیات مراکش فراخ‌تر شد.[۱] ادبیات به زبان آمازیغی و عربی مراکشی (داریجه) که دربرداشت‌های پیشین نادیده گرفته می‌شد، به بازشناسی و جایگاه برتر دست یافت.[۱] تأسیس پژوهشگاه سلطنتی فرهنگ آمازیغ در سال ۲۰۰۱ نقش مهمی در بازشناسی و ارتقای ادبیات و فرهنگ آمازیغ داشت.[۱] در زمینه داریجه، شاعرانی چون احمد لمسیح بر گونه‌های شعری میراثی عامیانه مانند زجل و ملحون کار کردند.[۱] به‌ویژه پس از همه‌پرسی قانون اساسی مراکش در ۲۰۱۱، فرهنگ مردمی صحراوی — شامل شعر، موسیقی و فولکلور به عربی حسانی — در ساخت هویت مراکشی اهمیت یافت.[۱]

آمار نشر

نشر کتاب در مراکش در اواخر دهه ۲۰۱۰ گسترش یافت و آثار ادبی بخش چشمگیری از آن را تشکیل می‌داد. در سال ۲۰۱۶ ناشران مراکشی ۷۱۰ اثر ادبی-هنری منتشر کردند که ادبیات نزدیک به ۲۶ درصد بخش نشر مراکش را تشکیل می‌داد.[۲]

داده‌های نشر داستان نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۶ تعداد ۲۳۸ رمان (۱۵۹ عربی، ۹ آمازیغی، ۶۸ فرانسوی و ۲ به زبان‌های دیگر) منتشر شد، در برابر ۲۰۵ رمان در ۲۰۱۷ و ۲۵۴ رمان در ۲۰۱۸. مجموعه‌های داستان کوتاه در سال ۲۰۱۶ به ۱۵۲ عنوان و مجموعه‌های شعر به ۲۸۵ عنوان رسید.[۲] توزیع زبانی عنوان‌های سال ۲۰۱۸ نشان می‌دهد که ۲٬۸۷۵ عنوان عربی (۷۸٫۱۸ درصد)، ۶۷۵ عنوان فرانسوی (۱۸٫۳۵ درصد)، ۶۸ عنوان انگلیسی (۱٫۸۵ درصد)، ۴۵ عنوان آمازیغی (۱٫۲۲ درصد) و ۱۲ عنوان اسپانیایی (۰٫۳۶ درصد) منتشر شده‌است.[۲]

تولید کلی کتاب در این دوره افزایش یافت و از ۲٬۴۴۸ کتاب در سال ۲۰۱۵ به ۶٬۰۰۰ کتاب در سال ۲۰۱۸ رسید و سپس در سال ۲۰۱۹ به ۴٬۲۱۹ کاهش یافت.[۲]

دوره مغربی-اندلسی

عبدالله گنون در گزیده‌نگاری خود النبوغ المغربی فی الأدب العربی از خطبه طارق بن زیاد، خطبه جمعه طارق بن زیاد در هنگام فتح ایبری، به عنوان سرآغاز سنت ادبی عربی در مغرب الأقصی یاد کرد و در پاسخ به دانشوران مشرقی که اصالت این سخنرانی را زیر پرسش می‌بردند نوشت: «طارق بن زیاد، حتی اگر اصلیتی بربری داشته باشد، در فضای عروبت و اسلام پرورش یافته‌است.»[۳] محمد الفاسی آن را در جستار ۱۹۴۰ خود «قدیمی‌ترین متن ادبی مراکشی» نامید.[۳] به گفته گونسالو فرناندس پاریا و اریک کالدروود، استناد به سخنرانی طارق بن زیاد به عنوان خاستگاه ادبیات مراکش «راهبردی بلاغی» در تلاش برای درهم‌بافتن ادبیات مراکش با پیشینه اندلس بوده‌است.[۳] مدعیان چنین دیدگاهی به وحدت سیاسی این سرزمین‌ها در دوره امپراتوری‌های مرابطون و موحدون استناد کرده‌اند.[۳] افزون بر این، شماری از نویسندگان اندلس سده‌های میانه به دلایل گوناگون به مراکش مهاجرت کردند؛ برخی مانند معتمد بن عباد، ابن میمون، لسان‌الدین خطیب و لئو آفریکانوس ناگزیر از ترک وطن شدند و برخی دیگر مانند ابن رشد در جستجوی فرصت آمدند.

یحیی بن یحیی لیثی، دانشور مسلمان با تبار بربر مصموده و نوه یکی از فاتحان اندلس، مسئول گسترش فقه مالکی در اندلس و مغرب بود و مهم‌ترین ناقل موطأ مالک بن انس (مجموعه حدیث) شمرده می‌شود.[۴][۵]

دوره ادریسیان

سبته، طنجه، بصره (مراکش) (شهرکی که ادریسیان نزدیک قصر الکبیر بنا کردند) و اصیله مراکز فرهنگی مهم دوره ادریسیان بودند.[۶]

بورغواطه

ابوعبید البکری در المسالک و الممالک خود ذکر کرده که صالح بن طریف، پادشاه بورغواطه، ادعای پیامبری کرد و مدعی شد قرآن تازه‌ای بر او نازل شده‌است.[۷] ابن خلدون نیز در کتاب العبر خود از «قرآن صالح» یاد می‌کند و می‌نویسد که آن دربردارنده سوره‌هایی به نام پیامبرانی چون آدم، نوح و موسی و نیز حیواناتی چون خروس، شتر و فیل بوده‌است.[۷][۸]

دانشگاه قرویین

فاطمه فهری دانشگاه قرویین را در فاس در سال ۸۵۹ میلادی بنیان نهاد. به‌ویژه از آغاز سده دوازدهم، این دانشگاه نقشی مهم در پیشرفت ادبیات مراکش ایفا کرد و دانشوران و نویسندگان سراسر مغرب، اندلس و حوضه مدیترانه را به خود جذب کرد. از جمله کسانی که در آنجا آموختند یا آموزاندند ابن خلدون، لسان‌الدین خطیب، البنانی، نورالدین بطروجی، ابن حرزهم و لئو آفریکانوس بودند و نیز ابن میمون الهی‌دان یهودی و پاپ سیلوستر دوم.[۹] نوشته‌های رهبران صوفی از همین دوره آغازین نقش مهمی در زندگی ادبی و فکری مراکش داشتند، از جمله آثار ابوالحسن شاذلی و محمد جزولی.[۱۰]

ادبیات یهودی-مراکشی

نمونه‌ای آغازین از ادبیات یهودی-مراکشی، «رساله» یهودا بن قریش در سده نهم میلادی خطاب به یهودیان فاس است که به زبان یهودی-عربی و با الفبای عبری نگاشته شده‌است.[۱۱]

دوره مرابطون

لوحه‌ای در آرامگاه شاعر-شاه معتمد بن عباد که در سال ۱۰۹۵ در اغمات به خاک سپرده شد.

مبادله فرهنگی میان مراکش و اندلس با وحدت سیاسی دوره مرابطون شتاب گرفت و سلاطین مرابطی فرهنگ را در دربار و سراسر کشور برانگیختند. این فرایند هنگامی آغاز شد که یوسف بن تاشفین پس از پیروزی در نبرد زلاقه بر اندلس چیره شد و معتمد بن عباد، شاعر-شاه طایفه اشبیلیه، به طنجه و سرانجام اغمات تبعید شد.[۱۲]

مورخ ابن حیان پایان عمر خود را در امپراتوری مرابطون گذراند، همچنین ابوعبید البکری نویسنده المسالک و الممالک. در دوره مرابطون دو نویسنده برجسته‌اند: قاضی عیاض و ابن باجه. قاضی عیاض به نگارش الشفا بتعریف حقوق المصطفی شناخته می‌شود.[۱۳] نوشته‌های ابوعمران فاسی، دانشور مالکی مراکشی، بر یحیی بن ابراهیم و جنبش آغازین مرابطون تأثیر نهاد.[۱۴]

زجل

در دوره مرابطون، شعر بندی زجل مغربی-اندلسی شکوفا شد. ابن خلدون در مقدمه خود به تحول زجل در اندلس در عصر مرابطون می‌پردازد و از ابن قزمان و ابن زهر و دیگران نام می‌برد.[۱۵] هرچند زجل اندلسی در اصل به عربی محلی قرطبه سروده می‌شد، ابن خلدون از اهمیت زجل در شهرهای مراکشی مانند فاس نیز یاد می‌کند.[۱۵][۱۶]

موشح

شمار زیادی از شاعران دوره مرابطون در اندلس مانند موشح‌سرایان التطیلی، ابن باقی، ابن خفاجه و ابن سهل اندلسی، در آثار گزیده‌نگاری چون «خریدة القصر و جریدة العصر» (به عربی: خریدة القصر وجریدة العصر)،[۱۷][۱۸] «المطرب من أشعار أهل المغرب» اثر ابن دحیه کلبی و «معجم السفر» اثر ابوطاهر سلفی ذکر شده‌اند.[۱۹]

دوره موحدون

در دوره خلافت موحدون (۱۱۴۷–۱۲۶۹) مراکش دوره‌ای دیگر از شکوفایی و دانش‌اندوزی را تجربه کرد. امام ابن تومرت، رهبر بنیان‌گذار جنبش موحدون، کتابی با عنوان اعز ما یطلب (به عربی: أعز ما یُطلب «والاترین خوانش») نوشت.[۲۰]

حاکمان موحدون مسجد الکتبیه را در مراکش بنا کردند که گنجایش دست‌کم ۲۵٬۰۰۰ نمازگزار را داشت و به کتاب‌ها، نسخه‌های خطی، کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌هایش شهره بود و نامش نیز از همین ویژگی گرفته شده‌است. سلطان موحدون ابویعقوب یوسف شیفته گردآوری کتاب بود.[۲۱] او کتابخانه بزرگ خصوصی بنیان نهاد که سرانجام به قصبه مراکش منتقل و به کتابخانه عمومی تبدیل شد. در دوره موحدون، فرمانروایان ساخت مدارس را تشویق و از دانشوران هر رشته حمایت کردند. ابن رشد، ابن طفیل، ابن ابار، ابن امیره و بسیاری شاعران، فیلسوفان و دانشوران دیگر در کنف حمایت فرمانروایان موحدون پناه یافتند و به خدمتشان درآمدند.

دوره مرینیان

دوره مرینیان (۱۲۴۴–۱۴۶۵) عصر شکوفایی مدرسه‌سازی بود. ابن خلدون، لسان‌الدین خطیب و شاعرانی چون ابن زمرک و ابوالبقاء رندی از چهره‌های برجسته ادبی این عصر بودند.[۶] ابن خلدون بخشی از عمر خود را در فاس گذراند و همان‌جا نگارش مقدمه ابن خلدون را آغاز کرد.

از رهگذر سفرنامه‌نویسی، ابن بطوطه (۱۳۰۴–۱۳۶۸) با اثر پرآوازه «رحله» یکی از مهم‌ترین نویسندگان این دوره شمرده می‌شود.[۶] همچنین محمد جزولی، صوفی شلح‌تبار، کتاب دعای «دلائل الخیرات» را نگاشت که از پرآوازه‌ترین کتاب‌های نیایش در جهان اسلام است.[۲۲]

دوره سعدیان و علویان

سعدیان

در دوره سعدیان (۱۵۰۹–۱۶۴۹) چهره‌هایی مانند عبدالرحمن المجذوب شاعر صوفی مردمی و احمد المنصور سلطان شاعر در عرصه ادبیات درخشیدند.[۲۳]

علویان

دودمان علوی از سال ۱۶۳۱ بر مراکش فرمان می‌راند. در سده‌های نخست این دودمان، سفرنامه‌نویسی و تاریخ‌نگاری رونق یافت. احمد بن خالد الناصری (۱۸۳۵–۱۸۹۷) با اثر بزرگ «الاستقصا» برجسته‌ترین مورخ این دوره شمرده می‌شود.[۲۴]

ادبیات نوین مراکش

ادبیات فرانسه‌زبان

ادبیات مراکشی فرانسه‌زبان ریشه در دوره حمایت‌نامه فرانسه بر مراکش دارد. احمد صفریویی (۱۹۱۵–۲۰۰۴) با رمان «صندوقچه شگفتی‌ها» (۱۹۵۴) نخستین رمان‌نویس مراکشی فرانسه‌زبان شناخته می‌شود.[۲۵] ادریس شرایبی، محمد خیرالدین، طاهر بن جلون و فاطمه مرنیسی از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان مراکشی فرانسه‌زبان در عرصه جهانی هستند.[۲۶]

ادبیات عربی معاصر

در سده بیستم، ادبیات عربی مراکش نیز دگرگونی‌های مهمی را تجربه کرد. عبدالله گنون (۱۹۰۸–۱۹۸۹) دانشمند، الهی‌دان و نویسنده در شکل‌دهی پیشینه ادبی ملی مراکش نقشی بنیادین ایفا کرد.[۱] محمد برادا و محمد زفزاف از چهره‌های مهم رمان‌نویسی عربی مراکش هستند.[۱]

ادبیات آمازیغی

با تأسیس پژوهشگاه سلطنتی فرهنگ آمازیغ در سال ۲۰۰۱ و رسمیت یافتن زبان آمازیغی در قانون اساسی ۲۰۱۱ مراکش، ادبیات آمازیغی به جایگاه بالاتری دست یافت.[۱] از شاعران پیشین آمازیغی‌زبان می‌توان به محمد اوزال (۱۶۷۰–۱۷۴۸) اشاره کرد که از شاعران شلح‌تبار برجسته بود.[۶]

زبان‌های ادبیات مراکش

ادبیات مراکش چندزبانه است. زبان عربی (فصیح و داریجه) و زبان فرانسوی دو زبان اصلی نگارش ادبی بوده‌اند.[۲۷] آمازیغی، اسپانیایی، یهودی-عربی و انگلیسی نیز هر یک سهمی در میراث ادبی این کشور دارند.[۲۸] ترجمه آثار مراکشی به انگلیسی و زبان‌های دیگر، این ادبیات را در دسترس خوانندگان جهان قرار داده‌است.[۲۹]

جستارهای وابسته

  • ادبیات عربی
  • فهرست نویسندگان مراکشی
  • فهرست نویسندگان زن مراکشی

منابع

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Fernández Parrilla، Gonzalo؛ Calderwood، Eric (۱۶ آوریل ۲۰۲۱). «What Is Moroccan Literature? History of an Object in Motion». Journal of Arabic Literature. ۵۲ (۱–۲): ۹۷–۱۲۳. doi:10.1163/1570064x-12341421. hdl:10486/711734. شاپا ۰۰۸۵-۲۳۷۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. 1 2 3 4 Khaled Aẓb (۲۰۲۳). «Publishing in the Arab World 2015–2019» (PDF). ترجمهٔ Yasmin Haj; Nourhan Tewfik. Arab Publishers Association; Literature Across Frontiers. صص. ۱۰۰–۱۰۲. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۶ مارس ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۶ مارس ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست مترجمان (رده)
  3. 1 2 3 4 Parrilla، Gonzalo Fernández؛ Calderwood، Eric (۱۶ آوریل ۲۰۲۱). «What Is Moroccan Literature? History of an Object in Motion». Journal of Arabic Literature. Brill Publishers. doi:10.1163/1570064x-12341421. hdl:10486/711734. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. ↑ al-Dhabbi، Ibn Umaira. «بغیة الملتمس فی تاریخ رجال الأندلس» [Bughyat al-multamis fī tārīkh rijāl ahl al-Andalus] (PDF). ar.m.wikisource.org. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  5. ↑ al-Maqqari، Ahmed Mohammed. «نفح الطیب من غصن الأندلس الرطیب وذکر وزیرها لسان الدین ابن الخطیب» [The Breath of Perfume from the Branch of Flourishing Al-Andalus and Memories of its Vizier Lisan ud-Din ibn ul-Khattib] (PDF). ar.wikisource.org. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. 1 2 3 4 Guennoun، Abdallah (۱۹۳۴). النبوغ المغربی فی الأدب العربی [an-Nubugh ul-Maghrebi fi l-Adab il-Arabi].{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. 1 2 «دولة برغواطة فی المغرب… هراطقة کفار أم ثوار یبحثون عن العدالة؟». رصیف ۲۲. ۱۲ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ Whittingham, Martin (24 مارس 2010). "Kitāb al-ʿibar wa-dīwān al-mubtadaʾ wa-l-khabar fī ayyām al-ʿArab wa-l-ʿajam wa-l-Barbar wa-man ʿāṣarahum min dhawī l-ṣulṭān al-akbar". Christian-Muslim Relations 600 - 1500 (in English).
  9. ↑ «L' Université Quaraouiyine». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ فوریه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. ↑ «دلائل الخیرات». www.wdl.org. ۱۸۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  11. ↑ Gottreich، Emily (۲۰۲۰). Jewish Morocco. I.B. Tauris. doi:10.5040/9781838603601. شابک ۹۷۸-۱-۷۸۰۷۶-۸۴۹-۶. S2CID 213996367.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. ↑ «دعوة الحق - المعتمد بن عباد فی المغرب». habous.gov.ma. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۵ فوریه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. ↑ ʿA'isha Bint ʿAbdurrahman Bewley, Muhammad Messenger of Allah: ash-Shifa' of Qadi ʿIyad (Granada: Madinah Press, 1992)
  14. ↑ Pellat، Ch. (۲۰۰۴). «Abū ʿImrān al-Fāsī». در Bearman، P. (ویراستار). دانشنامه اسلام. ج. XII (ویراست ۲nd). Leiden, Netherlands: انتشارات بریل. ص. ۲۷. شابک ۹۰۰۴۱۳۹۷۴۵.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  15. 1 2 Ibn Khaldūn (۲۰۱۵). The Muqaddimah: an introduction to history. Princeton University Press. شابک ۹۷۸-۰-۶۹۱-۱۶۶۲۸-۵. OCLC 913459792.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. ↑ Gerli, E. Michael (2003). Medieval Iberia (in English). Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-93918-8.
  17. ↑ خریدة القصر وجریدة العصر [Kharidat al-Qasr wa Jaridat al-'Asr] (به عربی).
  18. ↑ Hämeen-Anttila, Jaakko (2002). Maqama: A History of a Genre (in English). Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-04591-9.
  19. ↑ cited in: Mohammed Berrada, La Grande Encyclopédie du Maroc, 1987, p. 41
  20. ↑ المهدی بن تومرت (۱۵ دسامبر ۲۰۱۹). کتاب أعز ما یطلب للإمام المهدی بن تومرت (به عربی). دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۰ – به واسطهٔ archive.org.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  21. ↑ Bennison، Amira K. (۲۰۱۶). The Almoravid and Almohad empires. Edinburgh. شابک ۹۷۸-۰-۷۴۸۶-۴۶۸۲-۱. OCLC 1003199570.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  22. ↑ «دلائل الخیرات». www.wdl.org. ۱۸۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. ↑ Guennoun، Abdallah (۱۹۳۴). النبوغ المغربی فی الأدب العربی [an-Nubugh ul-Maghrebi fi l-Adab il-Arabi].{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  24. ↑ Guennoun، Abdallah (۱۹۳۴). النبوغ المغربی فی الأدب العربی [an-Nubugh ul-Maghrebi fi l-Adab il-Arabi].{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  25. ↑ Gontard، Marc (۱۹۸۱). La violence du texte: études sur la littérature marocaine de langue française. Paris: Rabat: L'Harmattan; Société marocaine des éditeurs réunis. شابک ۹۷۸-۲-۸۵۸۰۲-۱۷۹-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  26. ↑ Tenkoul, Abderrahman (1985). La littérature marocaine d'écriture française: réception critique et système scriptural (in French). Casablanca: Afrique-Orient.
  27. ↑ Parrilla، Gonzalo Fernández؛ Calderwood، Eric (۱۶ آوریل ۲۰۲۱). «What Is Moroccan Literature? History of an Object in Motion». Journal of Arabic Literature. ۵۲ (۱–۲): ۹۷–۱۲۳. doi:10.1163/1570064x-12341421. hdl:10486/711734. شاپا ۰۰۸۵-۲۳۷۶. S2CID 235516663.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  28. ↑ Meisami, Julie Scott; Starkey, Paul (1998). Encyclopedia of Arabic Literature (in English). Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-18572-1.
  29. ↑ Ghanem, Nadia (29 آوریل 2020). "180+ Books: A Look at Moroccan Literature Available in English". ArabLit & ArabLit Quarterly (in English). Retrieved 6 ژانویه 2021.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.