بحرالاسمار
بحرالاسمار («دریای حکایت‌ها») عنوان اثری فارسی است که در سدهٔ پانزدهم میلادی و در روزگار زین‌العابدین کشمیر پدید آمده و متن آن امروزه در دست نیست. در منابع جدید دربارهٔ هویت اصل سنسکریت این اثر اختلاف وجود دارد: گروهی آن را ترجمه یا بازنویسی فارسیِ دریای داستان‌ها (کَتاسَرِت‌ساگَره) می‌دانند، در حالی که برخی منابع آن را ترجمهٔ فارسیِ راجاترنگینی، تاریخ منظوم کشمیر، معرفی کرده‌اند.[۱][۲]
در برخی منابع، تهیهٔ این اثر به ملا احمد، شاعر دربار زین‌العابدین، نسبت داده شده است.[۲]
زمینه
زین‌العابدین، فرمانروای کشمیر در سدهٔ پانزدهم، از ترجمه میان فارسی و سنسکریت حمایت می‌کرد. دربار او یکی از مراکز مهم تماس میان سنت ادبی فارسی و فرهنگ سنسکریت کشمیر بود و چندین اثر از یک زبان به زبان دیگر منتقل شدند.
شری‌وَره، شاعر دربار کشمیر، در ادامهٔ راجاترنگینی از فعالیت‌های ترجمه‌ای زین‌العابدین یاد کرده و از ترجمهٔ اثری با عنوانی در معنی «گزیدهٔ بریهت‌کتا» سخن گفته است. برخی پژوهشگران این گزارش را اشاره‌ای به ترجمهٔ دریای داستان‌ها می‌دانند.[۱]
هویت اثر
ارتباط با دریای داستان‌ها
آنا مارتین و برخی پژوهشگران تاریخ انتقال ادبیات هند به فارسی، بحرالاسمار را نخستین ترجمهٔ فارسیِ دریای داستان‌ها دانسته‌اند. بر پایهٔ این دیدگاه، ترجمه در روزگار زین‌العابدین انجام شد، اما از میان رفت و تنها از گزارش‌های بعدی شناخته می‌شود.[۱]
شاهد دیگری برای این دیدگاه مقدمهٔ مصطفی خالق‌داد هاشمی عباسی بر دریای اسمار است. خالق‌داد می‌گوید پیش از او، اثری که سومَدِوَه از بریهَت‌کتا فراهم کرده بود در دورهٔ زین‌العابدین به فارسی ترجمه شده بود، اما نثر آن به سبب فراوانی تعبیرهای عربی دشوار شده بود و او مأمور شد آن را به زبانی روشن‌تر بازپردازی کند.[۱][۳]
یکی از مهم‌ترین شواهد برای شناسایی بحرالاسمار به عنوان ترجمه‌ای فارسی از سنت دریای داستان‌ها گزارشی از شری‌وَره، شاعر و تاریخ‌نگار دربار کشمیر در سدهٔ پانزدهم میلادی، است. او در ادامهٔ راجاترنگینی از فعالیت گستردهٔ زین‌العابدین کشمیر در ترجمهٔ آثار سنسکریت به فارسی و فارسی به سنسکریت سخن می‌گوید و از ترجمهٔ اثری با عنوان «خلاصهٔ بریهَت‌کَتا» یاد می‌کند. آنا مارتین احتمال داده است که این اشاره ناظر به کَتاسَرِت‌ساگَره یا متنی از همان سنت باشد.[۴]
مارتین بحرالاسمار را ترجمه‌ای می‌داند که در میانهٔ سدهٔ پانزدهم و در دورهٔ زین‌العابدین در کشمیر پدید آمد، اما تصریح می‌کند که متن آن امروزه موجود نیست و اطلاعات دربارهٔ آن تنها از منابع دیگر به دست می‌آید.[۴]
شاهد دیگری در مقدمهٔ دریای اسمار اثر مصطفی خالق‌داد هاشمی عباسی دیده می‌شود. خالق‌داد می‌گوید مأمور شده بود نسخهٔ فارسی پیشین کتابی را که سومَدِوَه، برهمن کشمیری، از بریهت‌کتا خلاصه کرده بود بازنویسی کند. بنا بر گفتهٔ او، این ترجمهٔ پیشین در روزگار زین‌العابدین انجام شده و به سبب فراوانی تعبیرهای عربی دشوارفهم بوده است؛ از این رو از خالق‌داد خواسته شد آن را به نثری خواناتر بازنویسی کند.[۴]
ارتباط با راجاترنگینی
در مقابل، مدخل «کشمیر» در دانشنامه ایرانیکا بحرالاسمار را عنوان فارسی ترجمهٔ راجاترنگینی می‌داند؛ اثری سنسکریت دربارهٔ تاریخ پادشاهان کشمیر. این منبع ترجمه را نیز به ملا احمد، شاعر دربار زین‌العابدین، نسبت می‌دهد.[۲]
برخی پژوهش‌ها و تاریخ‌های ادبی هند نیز همین شناسایی را پذیرفته‌اند و بحرالاسمار را نخستین ترجمهٔ فارسیِ بخشی از راجاترنگینی معرفی کرده‌اند.[۵]
از آنجا که متن منسوب به بحرالاسمار باقی نمانده و اطلاعات موجود عمدتاً از اشاره‌های منابع بعدی به دست می‌آید، تعیین قطعی هویت آن دشوار است. همچنین نمی‌توان با اطمینان کنار گذاشت که عنوان «بحرالاسمار» در منابع مختلف به بیش از یک متن یا مرحلهٔ متفاوت از یک سنت ترجمه اطلاق شده باشد.
بازنگری در دورهٔ اکبرشاه
نام بحرالاسمار بار دیگر در اواخر سدهٔ شانزدهم و در دربار اکبرشاه دیده می‌شود. عبدالقادر بدائونی می‌نویسد که در ۱۰۰۳ق/۱۵۹۵م مأمور شد بخش پایانی بحرالاسمار را تکمیل کند و قسمت‌های پیشین آن را به عباراتی مأنوس‌تر بازنویسی کند.
مدخل بدائونی در دانشنامه ایرانیکا نیز از این مأموریت یاد می‌کند، اما با احتیاط اصل هندی کتاب را «احتمالاً» کَتاسَرِت‌ساگَره می‌داند.[۶]
چندی بعد مصطفی خالق‌داد هاشمی عباسی در همان محیط درباری بازنویسی فارسی دیگری از دریای داستان‌ها فراهم کرد که با عنوان دریای اسمار شناخته می‌شود. این اثر، برخلاف بحرالاسمار، تا اندازه‌ای در نسخه‌های خطی باقی مانده و در روزگار معاصر به چاپ رسیده است.
مسئلهٔ انتساب
اختلاف دربارهٔ بحرالاسمار از آن رو اهمیت دارد که دو اثر سنسکریت مورد بحث ماهیتی کاملاً متفاوت دارند: دریای داستان‌ها مجموعه‌ای عظیم از افسانه‌ها و حکایت‌هاست، در حالی که راجاترنگینی تاریخ منظوم فرمانروایان کشمیر است. با این حال، هر دو اثر در همان محیط فرهنگی کشمیر رواج داشته‌اند و هر دو در دوره‌های زین‌العابدین و اکبرشاه موضوع ترجمه و بازپرداخت فارسی قرار گرفته‌اند.
تا زمانی که نسخه‌ای از بحرالاسمار شناسایی نشود یا شواهد نسخه‌شناختی تازه‌ای به دست نیاید، بهتر است انتساب آن به یکی از این دو اثر به صورت قطعی بیان نشود.
جستارهای وابسته
- دریای داستان‌ها
- دریای اسمار
- راجاترنگینی
- زین‌العابدین کشمیر
- عبدالقادر بدائونی
- ادبیات فارسی در هند
منابع
- 1 2 3 4 Martin, Anna (2017). ""Translator's Invisibility": Strategies of Adaptation in Persian Versions of Indian Tales from the Mughal Period: King Vikrama's Adventures and Ocean of the Streams of Stories". Iran Namag (in English). 2 (2).
- 1 2 3 "Kashmir i. Introduction". Encyclopaedia Iranica (in English).
- ↑ Kotler, Ayelet (2024). "Retranslation in Mughal South Asia: The Impressive Failure of a Persian Panchatantra". Iranian Studies (in English). 57 (3): 377–398. doi:10.1017/irn.2024.25.
- 1 2 3 Martin, Anna (2017). ""Translator's Invisibility": Strategies of Adaptation in Persian Versions of Indian Tales from the Mughal Period: King Vikrama's Adventures and Ocean of the Streams of Stories". Iran Namag (in English). 2 (2).
- ↑ Kalhana (in English). Motilal Banarsidass.
- ↑ "Badāʾūnī, ʿAbd-al-Qāder". Encyclopaedia Iranica (in English).
- ادبیات فارسی
- تاریخ کشمیر