دریای داستان‌ها
| نویسنده(ها) | سومَدِوَه |
|---|---|
| عنوان اصلی | कथासरित्सागर |
| کشور | کشمیر |
| زبان | سانسکریت |
تاریخ نشر | سدهٔ یازدهم میلادی |
دریای داستان‌ها یا «دریای جویبارهای داستان‌ها» (به سانسکریت: कथासरित्सागर، کَتاسَرِت‌ساگَره) یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های داستانی ادبیات سانسکریت است؛ مجموعه‌ای از صدها داستان دربارهٔ شاهان و شاهزادگان، بازرگانان و دزدان، عاشقان و مرتاضان، جادوگران، دیوان و موجودات آسمانی که پیوسته از دل یکدیگر سر برمی‌آورند. در این کتاب یک داستان ممکن است در میانهٔ خود به داستان دیگری راه بدهد و آن داستان نیز حکایتی تازه در دل خود داشته باشد، تا چندین لایه روایت پیش از بازگشت به ماجرای نخست شکل گیرد.[۱]
این اثر را شاعر کشمیری سومَدِوَه (सोमदेव) در سدهٔ یازدهم میلادی به نظم سانسکریت درآورد. او خود می‌گوید که کتابش را برای سرگرمی سوریَوَتی، همسر اَنَنتَه، پادشاه کشمیر، فراهم کرده است. زمان تألیف آن معمولاً میان سال‌های ۱۰۶۳ تا ۱۰۸۱ میلادی دانسته می‌شود.[۲]
نام سنسکریت کتاب خود تصویری از شیوهٔ روایت آن است: کَتا به معنی «داستان»، سَرِت به معنی «رود» یا «جریان» و ساگَره به معنی «دریا» است. بنابراین عنوان اصلی تصویری از رودهای بی‌شمارِ داستان است که در دریایی واحد گرد می‌آیند. برگردان روان این تصویر به فارسی، «دریای داستان‌ها» است. سومَدِوَه حتی ساختار کتاب را با همین استعاره هماهنگ کرده است: فصل‌های آن «تَرَنگَه» به معنی «موج» نامیده می‌شوند.
پیدایش اثر
سومَدِوَه ادعا نمی‌کند که داستان‌های دریای داستان‌ها را خود آفریده است. او کتابش را بازگویی و تلخیصی از اثری بسیار کهن‌تر به نام بریهَت‌کَتا (बृहत्कथा؛ «داستان بزرگ») می‌داند که به گونادْهْیَه (गुणाढ्य) نسبت داده می‌شد. بنا بر سنت ادبی هند، بریهَت‌کَتا به زبان یا گویشی به نام پیشاچی نوشته شده بود؛ اثری که امروزه از میان رفته است.[۳]
آنچه از بریهَت‌کَتا می‌شناسیم از بازنویسی‌های بعدی آن به دست آمده است. مهم‌ترین آنها دریای داستان‌های سومَدِوَه، بریهَت‌کَتامَنجَری اثر کْشِمِندْرَه، شاعر دیگر کشمیری، و بازنویسی دیگری منسوب به بودَهَسوامین است. این آثار با یکدیگر تفاوت‌های چشمگیری دارند و از همین رو نمی‌توان با اطمینان گفت هیچ‌یک نسخه‌ای مستقیم و بی‌واسطه از اثر گمشدهٔ گونادْهْیَه بوده است.[۱]
دریایی از داستان‌ها
دریای داستان‌ها بیش از ۲۰ هزار شلوکه دارد و در ۱۸ بخش بزرگ، موسوم به لَمْبَکَه، و ۱۲۴ فصل یا تَرَنگَه («موج») تنظیم شده است.[۳] با این همه، ساختمان کتاب بیش از آنکه به یک رمان بلند شباهت داشته باشد، به شبکه‌ای از روایت‌ها می‌ماند. شخصیت‌ها برای توضیح یک تصمیم، هشدار دادن به دیگری، تسلی دادن دوستی یا صرفاً سرگرم کردن مجلس، داستانی تعریف می‌کنند؛ شخصیت داخل آن داستان نیز ممکن است داستان دیگری نقل کند.
این شیوه سبب شده است که کتاب بتواند روایت‌هایی با خاستگاه و حال‌وهوای بسیار متفاوت را در کنار یکدیگر جای دهد. در یک بخش ممکن است ماجرایی عاشقانه در دربار پادشاهی روایت شود و چند صفحه بعد خواننده با دزدی زیرک، مرتاضی فریبکار، بازرگانی گرفتار در سفری دریایی یا موجودی فراطبیعی روبه‌رو شود. قصه‌های اخلاقی، لطیفه، افسانه، ماجراهای جادویی، داستان‌های عاشقانه و حکایت‌های حیله‌گری همگی در یک چارچوب جای گرفته‌اند.
روایت اصلی
کتاب با روایتی اسطوره‌ای دربارهٔ سرچشمهٔ داستان‌ها آغاز می‌شود. شیوا داستان‌هایی را در خلوت برای همسرش پارواتی بازمی‌گوید، اما یکی از ملازمان او به نام پوشپَدَنتَه پنهانی آنها را می‌شنود. هنگامی که راز فاش می‌شود، پارواتی او را نفرین می‌کند تا در جهان آدمیان زاده شود. به این ترتیب مجموعه از همان آغاز برای داستان‌های خود منشأیی آسمانی می‌سازد و سپس آنها را به جهان انسان‌ها می‌آورد.
پس از این مقدمه، محور اصلی اثر به خاندان شاه اودَیَنَه و به‌ویژه پسر او، نَرَواهَنَدَتّه، منتقل می‌شود. نَرَواهَنَدَتّه شاهزاده‌ای ماجراجو است که سفر می‌کند، عاشق می‌شود، از معشوقان خود جدا و دوباره به آنان می‌رسد، با دشمنان و موجودات فراطبیعی روبه‌رو می‌شود و سرانجام به فرمانروایی ویدیادْهَره‌ها، گروهی از موجودات آسمانی و جادویی، دست می‌یابد.[۱]
با این حال، سرگذشت نَرَواهَنَدَتّه بیش از آنکه تمام محتوای کتاب باشد، ستون فقراتی است که صدها روایت دیگر به آن متصل شده‌اند. بارها ماجرای شاهزاده برای چندین فصل کنار می‌رود تا شخصیتی فرعی داستانی تعریف کند و همان داستان دریچه‌ای به چند داستان دیگر باز کند. همین حرکت مداوم میان روایت اصلی و داستان‌های درونی مهم‌ترین ویژگی ادبی اثر است.
جهان داستان‌ها
جهان دریای داستان‌ها هم‌زمان زمینی و شگفت‌انگیز است. شهرها، بازارها، جاده‌ها، دربارهای پادشاهان، خانه‌های بازرگانان و خلوتگاه‌های زاهدان در کنار قلمرو دیوان، ناگه‌ها، موجودات آسمانی و نیروهای جادویی قرار می‌گیرند. شخصیت‌های داستان همیشه قهرمانان اشرافی نیستند؛ بازرگان، راهزن، قمارباز، روسپی، راهب، پزشک، فریبکار و خدمتکار نیز می‌توانند مرکز یک روایت باشند.
چارچوب اثر آشکارا با سنت شیواپرستی پیوند دارد، اما مواد روایی آن تنها به یک سنت دینی محدود نیست. پژوهشگران در آن در کنار عناصر برهمنی و اساطیر هندویی، نشانه‌هایی از روایت‌های بودایی و سنت‌های عامیانهٔ هند نیز یافته‌اند.[۳] همین گوناگونی سبب شده است که دریای داستان‌ها نه تنها برای تاریخ ادبیات، بلکه برای پژوهش در قصه‌های عامیانه و انتقال بن‌مایه‌های داستانی اهمیت داشته باشد.
یکی از جذابیت‌های اثر در این است که امر خارق‌العاده در آن معمولاً بدون شکاف از زندگی روزمره سر برمی‌آورد. پادشاهی ممکن است با موجودی آسمانی ازدواج کند، مسافری با پرنده‌ای غول‌آسا روبه‌رو شود یا وسیله‌ای جادویی انسان را به آسمان ببرد؛ اما همان داستان در کنار این رخدادها از بدهی، تجارت، ازدواج، رقابت خانوادگی، سفر و فریب نیز سخن می‌گوید. از این رو جهان سومَدِوَه هم افسانه‌ای است و هم به تجربه‌های معمول زندگی نزدیک می‌ماند.
دریای داستان‌ها در زبان فارسی
دریای داستان‌ها تاریخ مهمی در ادبیات فارسی نیز دارد. نخستین ترجمهٔ شناخته‌شدهٔ آن در سدهٔ پانزدهم میلادی و در روزگار زین‌العابدین، فرمانروای کشمیر، تهیه شد و بحرالاسمار نام گرفت؛ «اَسمار» جمع «سَمَر» و به معنی داستان‌ها و حکایت‌هایی است که در مجلس نقل می‌شوند. این ترجمه اکنون در دست نیست و وجود آن از گزارش‌های منابع تاریخی شناخته می‌شود.[۲]
در اواخر سدهٔ شانزدهم، پس از پیوستن کشمیر به قلمرو اکبرشاه، دربار گورکانی بار دیگر به این اثر توجه کرد. مصطفی خالق‌داد عباسی در دههٔ ۱۵۹۰ میلادی نسخه‌ای فارسی با عنوان دریای اسمار فراهم کرد. این کار صرفاً ترجمهٔ واژه‌به‌واژه نبود، بلکه بازنویسی‌ای برای خوانندهٔ فارسی‌زبان به‌شمار می‌رفت. عباسی برخی اصطلاحات هندی را توضیح می‌دهد و در جاهایی ابیاتی از شاعران فارسی را وارد روایت می‌کند.[۲]
ساختار استعاری اثر در ترجمهٔ فارسی نیز حفظ شد: بخش‌های بزرگ کتاب «نهر» و زیربخش‌های آنها «موج» نام گرفتند. نسخه‌های باقی‌مانده از دریای اسمار ناقص‌اند، اما نشان می‌دهند که مترجم می‌کوشیده است داستان‌ها را به نثری روان‌تر و مناسب نقل و قصه‌گویی درآورد.[۴]
دربار اکبرشاه همچنین نسخه‌ای مصور از این روایت سفارش داد. شماری از نگاره‌های این دست‌نویس که حدود سال ۱۵۹۰ در محیط هنری گورکانی پدید آمد، باقی مانده و امروز در مجموعه‌هایی چون موزه متروپولیتن نیویورک و موزه هنر شهرستان لس‌آنجلس نگهداری می‌شود.[۵]
جایگاه ادبی
.jpg)
اهمیت دریای داستان‌ها تنها در شمار فراوان قصه‌های آن نیست. این کتاب یکی از روشن‌ترین نمونه‌های سنت «داستان در داستان» در ادبیات هند است؛ شیوه‌ای که در مجموعه‌هایی چون پنچه‌تنتره نیز دیده می‌شود. داستان در این سنت وسیله‌ای برای متوقف‌کردن روایت اصلی نیست، بلکه خود روشی برای استدلال، آموزش، هشدار، سرگرمی و شناخت شخصیت‌هاست.
همچنین بسیاری از بن‌مایه‌هایی که در دریای داستان‌ها دیده می‌شوند در مجموعه‌های دیگر هند و گاه در سنت‌های روایی خارج از هند نیز حضور دارند. تعیین مسیر دقیق انتقال هر داستان همیشه ممکن نیست؛ زیرا بخش بزرگی از این مواد پیش از سومَدِوَه نیز در گردش بوده است. از همین رو پژوهشگران بیشتر از آنکه کتاب را «منشأ» همهٔ این داستان‌ها بدانند، آن را یکی از مهم‌ترین مخازن باقی‌ماندهٔ سنت گستردهٔ قصه‌گویی هند می‌شمارند.[۱]
سبک سومَدِوَه در مقایسه با بسیاری از آثار پرآرایهٔ سنسکریت نسبتاً روشن و روان توصیف شده است. همین ویژگی، در کنار سرعت روایت و تغییر مداوم صحنه و شخصیت، به کتاب امکان داده است که با وجود حجم بسیار زیاد خود حالت قصه‌گویی شفاهی را حفظ کند.[۱]
چاپ و ترجمه‌های جدید
نخستین چاپ‌های اروپایی متن سنسکریت در سدهٔ نوزدهم فراهم شد. چارلز هنری تاونی میان سال‌های ۱۸۸۰ تا ۱۸۸۴ نخستین ترجمهٔ کامل انگلیسی اثر را منتشر کرد. این ترجمه بعدها به کوشش نورمن موزلی پنزر همراه با یادداشت‌ها و مطالعات تطبیقی گسترده در مجموعهٔ چندجلدی اقیانوس داستان تجدید چاپ شد.
در سدهٔ بیست‌ویکم، جیمز مالینسون ترجمه‌ای تازه از متن سنسکریت را برای مجموعهٔ «کتابخانهٔ سانسکریت کلی» آغاز کرد. دو جلد این ترجمه در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۹ منتشر شد؛ پروژه پیش از تکمیل همهٔ کتاب پایان یافت.[۱]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 6 Mallinson, James (2007). The Ocean of the Rivers of Story (in English). Vol. 1. New York University Press. ISBN 978-0-8147-8816-5.
- 1 2 3 Martin, Anna (2017). ""Translator's Invisibility": Strategies of Adaptation in Persian Versions of Indian Tales from the Mughal Period". Iran Namag (in English). 2 (2).
- 1 2 3 Macdonell, Arthur Anthony (1900). A History of Sanskrit Literature (in English). William Heinemann.
- ↑ مصطفی خالق‌داد عباسی (۱۹۹۷). دریای اسمار: ترجمهٔ کتا سرت ساگر. به کوشش تاراچند و سید امیرحسن عابدی. دهلی نو: دانشگاه اسلامی علیگر و مرکز تحقیقات فارسی.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Franke, Heike (2010). "Akbar's Kathāsaritsāgara: The Translator and Illustrations of an Imperial Manuscript". Muqarnas (in English). 27: 313–356.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kathasaritsagara». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶.
برای مطالعهٔ بیشتر
- Somadeva (1880–1884). The Kathá Sarit Ságara; or, Ocean of the Streams of Story (in English). Translated by Charles Henry Tawney.
- Somadeva (2007). The Ocean of the Rivers of Story (in English). Translated by James Mallinson. New York University Press.
- Franke, Heike (2010). "Akbar's Kathāsaritsāgara: The Translator and Illustrations of an Imperial Manuscript". Muqarnas (in English). 27: 313–356.
- مصطفی خالق‌داد عباسی (۱۹۹۷). دریای اسمار: ترجمهٔ کتا سرت ساگر. به کوشش تاراچند و سید امیرحسن عابدی. دهلی نو.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
- ادبیات هند
- فولکلور هند
- کتابهای سده ۱۱ (میلادی)
- پنچاتنترا
- مجموعه‌های قصه