بحران اقتصادی ایران

تا زمستان ۱۴۰۴، ایران عمیق‌ترین و طولانی‌ترین بحران اقتصادی تاریخ معاصر خود را تجربه می‌کند. در پی تحریم‌های بین‌المللی، به‌ویژه تحریم‌هایی که در دورهٔ ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور کنونی ایالات متحده، دوباره اعمال شد، صادرات نفت ایران و دسترسی این کشور به بازارهای جهانی به‌شدت محدود شده است. سوءمدیریت داخلی، فساد گسترده، بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی و ناکارآمدی‌های ساختاری همگی به نارضایتی شدید اجتماعی انجامیده‌اند. در نتیجهٔ این بحران، نرخ تورم در مهر ۱۴۰۴ به بیش از ۴۸٫۶ درصد و در آذر ۱۴۰۴ به ۴۲٫۲ درصد رسید که تأثیر مخربی بر بودجهٔ خانوارها گذاشت.^[۱] در حال حاضر بین ۲۷ تا ۵۰ درصد از ایرانیان زیر خط فقر زندگی می‌کنند؛ افزایشی چشمگیر نسبت به سال ۱۴۰۱.^[۲] بحران ساختاری انرژی نیز سال‌هاست کشور را درگیر کرده و هم‌زمان با افول سریع اقتصادی به نقطهٔ اوج خود رسیده است.^[۳]

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال ۱۴۰۳ اعلام کرد که ۵۷ درصد از ایرانیان با نوعی از سوءتغذیه مواجه هستند. مجلس شورای اسلامی نیز گزارش داده است که ۵۰ درصد از مردان ۲۵ تا ۴۰ ساله بیکار هستند و حتی در جست‌وجوی شغل نیز نیستند.^[۴][۵]

این دو بحران به کمبود شدید مواد غذایی انجامیده و در سال ۱۴۰۴ موجی از اعتراضات سراسری در ایران را به‌دنبال داشته است؛ همچنین اعتصاب‌هایی در بازار شکل گرفت.^[۶] در ادامهٔ سال ۱۴۰۴، اعتراضات گسترده‌تری در واکنش به وضعیت وخیم اقتصادی رخ داد که شامل شعارها و مطالبات ضدحکومتی نیز بود.^[۷][۸]

تا ۱۹ آذر ۱۴۰۴، نشریهٔ تایم، یورونیوز و وب‌سایت آل‌مانیتور گزارش دادند که ایران در آستانهٔ فروپاشی قرار دارد.^[۵][۹] ارزش ریال به پایین‌ترین سطح تاریخی خود سقوط کرد و نرخ برابری آن به ۱٬۲۵۰٬۰۰۰ ریال در برابر یک دلار آمریکا رسید؛ وزیر امور اقتصادی و دارایی تأثیرات جنگ را عامل این وضعیت دانست.^[۱۰][۱۱] علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، به مردم دستور داد مصرف غذا، آب، انرژی و سوخت را کاهش دهند.^[۱۲]

کمیسیون برنامه و بودجه گزارش داده است که کسری بودجهٔ دولت حدود ۱٬۸۰۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. بنا بر گزارش‌ها، گوشت به کالایی لوکس تبدیل شده، در حالی که ۷ میلیون ایرانی با گرسنگی مواجه‌اند.^[۱۳][۱۴]

یکی از برجسته‌ترین نشانه‌های سوءمدیریت در ایران در شبکهٔ برق کشور نمود پیدا می‌کند. بسیاری از نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها و شبکه‌های توزیع انرژی ایران دهه‌ها پیش ساخته شده‌اند و از آن زمان تاکنون سرمایه‌گذاری و نوسازی لازم را دریافت نکرده‌اند. نگهداری نامناسب و فرسودگی تجهیزات به بروز مکرر اختلال‌ها و ناکارآمدی‌ها انجامیده است. یارانه‌های انرژی در طول سال‌ها به‌عنوان ابزاری برای جلب رضایت عمومی به‌کار رفته‌اند، اما در عمل موجب افزایش اتلاف انرژی شده و سیاست‌گذاران را از افزایش قیمت‌ها برای تثبیت این بخش بازداشته‌اند.^[۲۰] فساد نیز از عوامل مؤثر در این بحران به‌شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کنترل بخش انرژی را در اختیار دارد و بخش قابل‌توجهی از نفت به‌صورت قاچاق از کشور خارج می‌شود و منابع مالی اختصاص‌یافته به این بخش توسط سپاه منحرف می‌گردد.^[۲۱]

با وجود تداوم کمبود برق در داخل کشور، ایران به صادرات فزایندهٔ گاز و به‌ویژه برق ادامه داده است؛ به‌طوری که میزان صادرات انرژی در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۱ نسبت به دورهٔ مشابه در سال ۱۴۰۰ حدود ۹۲ درصد افزایش یافته است. ماهیت بحرانی بخش انرژی به ایجاد وضعیتی انجامیده که در آن حدود نیمی از صنایع ایران به‌دلیل خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده و چرخشی متوقف شده‌اند. این وضعیت موجب خروج شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران بین‌المللی شده و گلوگاهی شدید بر ظرفیت تولید بنگاه‌هایی که همچنان در کشور باقی مانده‌اند تحمیل کرده است.^[۲۲] از بهمن ۱۴۰۳، در پی تشدید بحران، برق در سراسر کشور روزانه به‌مدت ۳ تا ۴ ساعت قطع می‌شود و هم‌زمان موجی از اعتراضات ضدحکومتی در نقاط مختلف ایران شکل گرفته است.^[۲۳]

هزینه‌های نظامی خارجی ایران همواره یکی از محورهای اصلی مناقشه در داخل کشور بوده است، زیرا منابعی که صرف مداخلات منطقه‌ای می‌شوند با نیازهای داخلی همچون رفاه اجتماعی، توسعهٔ زیرساخت‌ها و تثبیت اقتصادی در رقابت قرار دارند. دوره‌های دشواری اقتصادی که با تورم، کاهش ارزش پول ملی و بیکاری همراه بوده‌اند انتقادهای عمومی از هزینه‌هایی را تشدید کرده‌اند که از نگاه منتقدان، بیش از آن‌که به نفع جمعیت داخلی باشد، به سود متحدان خارجی تمام می‌شود. برای نمونه، بر اساس افشاگری‌های اخیر وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ده ماه نخست سال ۱۴۰۴ بیش از ۱ میلیارد دلار به حزب‌الله لبنان منتقل کرده است. به گفتهٔ توماس باراک، نمایندهٔ ویژهٔ ایالات متحده در ترکیه، حزب‌الله حدود ۴۰٬۰۰۰ نیروی تمام‌وقت در اختیار دارد که هر یک ماهانه تا ۲٬۲۰۰ دلار حقوق دریافت می‌کنند. در مقایسه، ارتش رسمی لبنان حدود ۶۰٬۰۰۰ سرباز دارد که حقوق ماهانهٔ آن‌ها به‌طور متوسط حدود ۲۷۵ دلار است؛ رقمی که تنها ۱۲ درصد حقوق نیروهای حزب‌الله را تشکیل می‌دهد.^[۲۴]

بازنشستگان، کسبه و کارگران از سال ۱۳۹۵ در ۲۰ استان از ۳۰ استان کشور، از جمله اردبیل، یزد، همدان، کرمانشاه، کردستان، آذربایجان غربی، اصفهان، تهران، اهواز و شوش دست به اعتراض زدند و پلاکاردهایی با شعارهایی مانند «درمان و معیشت، حق مسلم ماست» و «هزینه‌های ما دلاری است و درآمد ما ریالی است» در دست داشتند. آنان همچنین با شعارهایی چون «جنگ‌افروزی کافی است، سفره ما خالی است» و «دشمن ما همینجاست دروغ میگن امریکاست» از اولویت‌های دولت انتقاد کردند.^{[۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵]}

در ۶ دی ۱۴۰۳، بانک مرکزی ایران حساب‌های بانکی و پایانه‌های پرداخت تمامی پلتفرم‌های آنلاین تبدیل رمزارز به پول را مسدود کرد.^[۳۶]

در دی ۱۴۰۳، چندین شرکت از ایران خارج شدند؛ از جمله «ایران هایپراستار».^[۳۷] در همین دوره، مجلس شورای اسلامی طرح استیضاح وزیر نفت و وزیر امور اقتصادی و دارایی را به رأی گذاشت که ناکام ماند.^[۳۸] رئیس‌جمهور ایران اعلام کرد که طی ۹ ماه، بخش خصوصی به‌دلیل شرایط نامساعد اقتصادی متحمل ۱۷۵ هزار میلیارد تومان زیان شده است.^[۳۹] مقام‌های دولتی همچنین نسبت به بروز قحطی‌هایی که ممکن است به‌زودی کشور را درگیر کند هشدار دادند.^[۴۰]

بر اساس داده‌های دولتی، سالانه بیش از ۵۰٬۰۰۰ دانشجو از کشور مهاجرت می‌کنند. در سال ۱۴۰۳، شمار ترک‌تحصیل‌کنندگان مدارس به ۹۵۰٬۰۰۰ نفر رسید. همچنین حدود ۳٬۰۰۰ پرستار زن هر سال کشور را ترک می‌کنند.^{[۴۱][۴۲][۴۳][۴۴]}

در دی ۱۴۰۳، گوشت و روغن خوراکیِ دانه‌ای برای بخش بزرگی از جمعیت ایران عملاً غیرقابل‌خرید شد، زیرا ریال ایران تحت تأثیر تورم شدید دچار نوسانات گسترده‌ای شد.^{[۴۵][۴۶][۴۷][۴۸]}

در ۲۳ بهمن ۱۴۰۳، قطع برق گسترده‌ای تهران و چندین شهر بزرگ دیگر را دربر گرفت.^[۴۹] سازمان تأمین اجتماعی ایران نیز قیمت داروهای ۴۰۰ قلم دارو را بیش از دو برابر افزایش داد.^[۵۰]

وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران در ۱۱ اسفند ۱۴۰۳ استیضاح شد؛ این رویداد تنها چند روز پس از کناره‌گیری معاون رئیس‌جمهور، محمدجواد ظریف، در پی فشارهای عمومی رخ داد. رئیس‌جمهور ایران نیز به‌طور مشابه تحت فشار برای کناره‌گیری قرار گرفت.^[۵۱][۵۲]

در ۲۹ اسفند ۱۴۰۳، نرخ برابری ارز از یک دلار آمریکا در برابر ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال عبور کرد و ریال ایران را به کم‌ارزش‌ترین پول ملی جهان تبدیل کرد.^[۵۳]

تحریم‌ها به کاهش چشمگیر سرمایه‌گذاری خارجی انجامیده و بحران اقتصادی را تشدید کرده‌اند. این وضعیت با افزایش فشارهای ایالات متحده علیه ایران بیش از پیش وخیم شده است.^[۵۴][۵۵]

از آغاز بحران، نگرانی‌های قابل‌توجهی در میان رهبران ایران دربارهٔ احتمال بروز قیام‌های مردمی وجود داشته است. در آبان ۱۴۰۳، روزنامهٔ جمهوری اسلامی نسبت به وقوع انقلابی از سوی اقشار فقیر جامعه به حکومت ایران هشدار داد.^[۵۶] همچنین در ۱۷ فروردین ۱۴۰۴، مسعود نیلی، اقتصاددان ارشد و مشاور رئیس‌جمهور پیشین حسن روحانی، اقتصاد ایران را نتیجهٔ دهه‌ها فساد، بهره‌وری پایین و وابستگی بیش از حد به صادرات نفت توصیف کرد و آن را از بنیان ازکارافتاده دانست.^[۵۷]

• اقتصاد ایران

1. ↑ "Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low". AP News (به انگلیسی). 29 December 2025. Retrieved 30 December 2025.
2. ↑ Hafezi, Parisa. "Despite tough talk, economic woes may force Iran to bargain with Trump". Reuters. Retrieved 5 April 2025.
3. ↑ "The Economic Challenge Ahead for Iran". ISPI.
4. ↑ "آماری عجیب از وضعیت فعالیت اقتصادی جمعیت ایران". پايگاه خبری افکارنيوز. December 28, 2024. Archived from the original on 28 December 2024.
5. 1 2 "تحلیل نشریه تایم از وضعیت ایران؛ آیا جمهوری اسلامی در آستانه فروپاشی است؟". euronews. 2025-12-18. Retrieved 2025-12-18.
6. ↑ "Iran faces twin crises: Power grid on the brink and nutrition in decline". Global Voices. 30 May 2025. Retrieved 13 June 2025.
7. 1 2 Salem, Mostafa (30 December 2025). "Iran's ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt". CNN (به انگلیسی). Retrieved 31 December 2025.
8. 1 2 Barin, Mohsen (31 December 2025). "Iran's economic crisis, political discontent threaten regime". DW News. Retrieved 31 December 2025.
9. ↑ «محسن سازگارا به یورونیوز: کشتی ایران مثل کشتی تایتانیک آرام‌آرام دارد غرق می‌شود». euronews. ۲۰۲۵-۱۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
10. ↑ «Iran's currency sinks to a new record low». www.reuters.com.
11. ↑ "As Iran currency hits new low, finance minister blames war's impact". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-12-08. Retrieved 2026-01-06.
12. ↑ «رهبر انقلاب: دولت بار سنگینی را بر دوش دارد و در حال انجام کارهای مهمی است/همه از اسراف در آب، نان، گاز، بنزین و ارزاق عمومی پرهیز کنند». اعتمادآنلاین. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
13. ↑ «۷ میلیون نفر در ایران گرسنه‌اند؛ راغفر: این فاجعه نتیجه بلاهت، طمع‌کاری و خیانت است». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۱۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
14. ↑ فردا، رادیو (۲۰۲۵-۱۲-۱۵). «حسین مرعشی در مورد به خیابان آمدن «مردم گرسنه» در پی بحران مواد غذایی هشدار داد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
15. ↑ "Human rights in Iran". Amnesty International (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
16. ↑ "International Iran Sanctions Database". UANI (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
17. ↑ «Iranians Fear Deeper Crisis as Trump Ends Nuclear Deal». www.nytimes.com.
18. ↑ «The 13 crises facing Iran». Middle East Institute (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
19. ↑ «Khamenei controls massive financial empire built on property seizures». www.reuters.com.
20. ↑ Raei, Hasan; Maleki, Abbas; Farajzadeh, Zakariya (2024-03-01). "Analysis of energy policy reform in Iran: Energy and emission intensity changes". Economic Analysis and Policy. 81: 1535–1557. doi:10.1016/j.eap.2024.02.023. ISSN 0313-5926.
21. ↑ Khatinoglu, Dr Brenda Shaffer, Dalga (2025-01-20). "Iran's Energy Crisis". FDD (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
22. ↑ "Half of Iran's industrial capacity halted by energy crisis". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2024-12-28. Retrieved 2026-01-06.
23. ↑ شهروندان می‌گویند قطعی مکرر برق زندگیشان را مختل کرده, retrieved 2026-01-06
24. ↑ Karimi, Arezoo. "Iran Paid Hezbollah $1 Billion in 10 Months Despite Economic Crisis". Iran Wire. Retrieved 2 January 2026.
25. ↑ «Israel-Iran: How did latest conflict start and where could it lead?». www.bbc.com (به انگلیسی). ۲۰۲۵-۰۶-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
26. ↑ Karni, Michael Rios, Nechirvan Mando, Catherine Nicholls, Eugenia Yosef, Dana (2025-06-13). "Iran launches 'hundreds' of missiles at Israel following attack". CNN (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
27. ↑ «Iranian missiles force evacuation of 3,800 people in Israel». www.aa.com.tr. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
28. ↑ "The Latest: Iranian protesters confront police in Tehran" (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
29. ↑ "Pensioners Hold Protest Rallies In Several Cities Across Iran". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2022-05-08. Retrieved 2026-01-06.
30. ↑ "Iranian pensioners protest nationwide over economic hardship, unmet demands". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-01-13. Retrieved 2026-01-06.
31. ↑ "Iranian pensioners take to the streets in protest of high living costs: Reports". Al Arabiya English (به انگلیسی). 2022-06-06. Retrieved 2026-01-06.
32. ↑ "In Iran, angry pensioners protest inflation, government – DW – 06/11/2023". dw.com (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
33. ↑ "Iranian Retirees Protest Living Conditions, Lack Of Pension Increases" (به انگلیسی). 2023-07-20. Retrieved 2026-01-06.
34. ↑ "VOA Persian: Telecommunications retirees protest for livelihood". Voice of America (به انگلیسی). 2025-01-13. Retrieved 2026-01-06.
35. ↑ Amir (۲۰۱۶-۱۲-۰۶). «Anti-Riot Forces Violently Attack Peacefully Protesting Tehran Bus Union Members». Center for Human Rights in Iran. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
36. ↑ پرداخت، راه (۲۰۲۴-۱۲-۳۰). «وزارت اقتصاد: بانک مرکزی بدون هماهنگی حساب‌ رمزارزی‌ها را بست». راه پرداخت. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
37. ↑ «Magiran | روزنامه دنیای اقتصاد (1403/10/24): دومینوی خروج سرمایه». www.magiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
38. ↑ «گلایه روزنامه دولت از اعلام وصول استیضاح وزرای اقتصاد و نفت؛ نمایندگان روی دنده لج افتاه‌اند!». اعتمادآنلاین. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
39. ↑ «پزشکیان تعهد داد + جزئیات». اقتصادنیوز. ۲۰۲۵-۰۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
40. ↑ «عضو مجلس شورای اسلامی: شاید «قحطی» شود». صدای آمریکا. ۲۰۲۴-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
41. ↑ «مهاجرت پرستاران ایرانی سال آینده احتمالا ۲برابر می‌شود، دلایل کدامند و مقاصد اصلی کدام کشورها هستند؟». euronews. ۲۰۲۵-۰۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
42. ↑ "Iran Official Says Health System Faces 'Disaster' Over Nurse Exodus" (به انگلیسی). 12 March 2024. Retrieved 2026-01-06.
43. ↑ ایران، عصر (۱۴ سپتامبر ۲۰۲۴). «نماینده مجلس: سالانه ۵۰ هزار دانش‌آموز پشت کنکوری مهاجرت می کنند». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
44. ↑ «نگاهی به آمار دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل در ایران». factnameh.com. ۲۰۲۵-۰۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
45. ↑ «رییس اتحادیه گوشت گوسفندی: گوشت قرمز به کالایی لوکس تبدیل شده است». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۱-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
46. ↑ «گوشت قرمز کالای لوکس شد؛ روغن به زودی کمیاب می‌شود». صدای آمریکا. ۲۰۲۵-۰۱-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
47. ↑ "Iranian currency hits record low after Khamenei rejects US talks". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-02-08. Retrieved 2026-01-06.
48. ↑ "Agricultural prices skyrocket as Iran exports to fill economic gaps". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-02-09. Retrieved 2026-01-06.
49. ↑ "Iranian capital hit by sudden power outages". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-02-11. Retrieved 2026-01-06.
50. ↑ «افزایش قیمت ۴۰۰ داروی تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی از ۱۰ درصد تا چند برابر». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
51. ↑ "Economic woes cast shadow over Iran holiday season - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012". www.al-monitor.com (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-06.
52. ↑ Wintour، Patrick؛ editor، Patrick Wintour Diplomatic (۲۰۲۵-۰۳-۰۳). «Iran's vice-president and most prominent reformist resigns» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
53. ↑ «قیمت دلار در بازار آزاد ایران به مرز ۱۰۰ هزار تومان رسید». BBC News فارسی. ۲۰۲۵-۰۳-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
54. ↑ hatami (۲۰۲۴-۱۲-۱۶). «تحریم‌ها گران‌تر از جنگ 8 ‌ساله - روزنامه جهان صنعت». روزنامه جهان صنعت. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
55. ↑ «Abandoned on the battlefield: Iran leaves Houthis exposed as Donald Trump's strikes intensify and Ayatollah scrambles to prepare for imminent U.S strikes». The Economic Times. ۲۰۲۵-۰۴-۰۴. شاپا 0013-0389. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
56. ↑ «هشدار شدید‌اللحن روزنامه جمهوری اسلامی به مسئولان؛ از انقلاب لشکر گرسنگان بترسید». اعتمادآنلاین. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
57. ↑ Galestan، Mansoureh (۲۰۲۵-۰۴-۰۹). «Iran's Economic Crisis: Built to Break, Bound to Burn». NCRI (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.