بیکاری در ایران

میزان بیکاری در ایران نزدیک به یک چهارم است. حدود ۷۰ درصد جمعیت ایران زیر ۳۵ سال سن دارند.

نرخ بی‌کاری در استان‌های مختلف ایران متفاوت است. اما اغلب نرخ بیکاری در استان‌های مرزنشین از دیگر نقاط ایران بالاتر است.

به گزارش بانک مرکزی ایران، در سال ۱۳۸۹، ۲۲٫۵ درصد از خانواده‌های ایران بدون فرد شاغل، ۵۵٫۴ درصد دارای ۱ فرد شاغل، ۲۱/۷ درصد دو فرد شاغل و ۴٫۹ درصد دارای ۲ و بیشتر فرد شاغل بوده‌اند. در عین حال در سال ۱۳۹۰، ۸۰۰٬۰۰۰ فرصت شغلی از دست رفته که معادل ۱۸ میلیارد دلار تولید بوده است.

در سال ۱۳۹۳ درصد خانواده‌های بدون فرد شاغل به ۲۴٪ رسید که از این میان ۵۷ درصد یک‌نفر شاغل، ۱۵٫۵٪ دو نفر شاغل و ۳٫۵ دارای سه نفر شاغل و بیشتر بوده‌اند. در پاییز ۱۳۹۷ محمد مساعد، خبرنگار روزنامه شرق، به نقل از معاون اقتصادی مرکز آمار ایران، گفت که آمار شاغلان تمام وقت در کشور ۸۰ میلیونی ایران، تقریباً ۱۴ میلیون نفر است.

در سال ۱۳۹۸ با شیوع ویروس کرونا آمار بیکاری و شیوه آموزشی به دلیل قرنطینه در ایران با مشکلات بسیاری رو به رو شد تا حدی با پایان یافتن دوره کرونا در تاریخ ۱۴۰۲ میانگین معدل دوازدهم در کشور به ۱۲٫۵۰ رسید همچنین شدت بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۵ در منابع غیررسمی سال ۱۴۰۲ به بالاتر از ۸۰٪ رسید.

در زمستان ۱۴۰۴، نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله به ۲۱.۲٪ و گروه ۱۸ تا ۳۵ ساله به ۱۵.۱٪ رسید.

پس از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، با از دست رفتن بیش از یک میلیون شغل و بیکار شدن مستقیم و غیرمستقیم حدود دو میلیون نفر، بحران‌ بیکاری به یکی از جدی‌ترین چالش‌های دولت ایران تبدیل شده است.

بحران بیکاری

نمودار بالایی تغییرات جمعیت فعال (خط آبی)، غیرفعال (خط قرمز) و بیکار (نارنجی) در ایران و بر حسب میلیون نفر، و نمودار پایینی نرخ مشارکت اقتصادی بین سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ را برحسب درصد نمایش می‌دهد. منظور از جمعیت فعال جمعیتی است که در سن کار قرار دارند. طبق تعریف مرکز آمار ایران تمام افراد ۱۰ ساله و بیشتر که در هفته تقویمی قبل از آمارگیری طبق تعریف کار، در تولید کالا و خدمات مشارکت داشته (شاغل) یا از قابلیت مشارکت برخوردار بوده‌اند (بیکار) جمعیت فعال اقتصادی محسوب می‌شوند. جمعیت غیرفعال بخشی از جمعیت است که نه شاغل و نه بیکار محسوب می‌شوند.

نمودار دایره‌ای توزیع نسبی جمعیت شاغل برحسب وضع سواد و سطح تحصیلات سال ۱۳۸۵

در سال ۲۰۰۵ میلادی (۱۳۸۴ خورشیدی) نشریه تحقیقات اقتصادی خاورمیانه (میس) در یک گزارش کامل تحلیلی از بحران بیکاری در ایران نوشت: «بحران بیکاری ۴۰ درصدی در ایران که ۲۸ میلیون را شامل می‌شود، جمعیت کل کشور را به‌طور نسبی دچار فقر اقتصادی کرده است.»

در همین سال دولت ایران اعلام کرده است که نرخ بیکاری در کشور حدود ۱۲ درصد است که این آمار در نظر برخی آگاهان غیرواقعی می‌نماید.

برخی کارشناسان انتقادهایی به شیوه‌های آمارگیری بیکاران در ایران و نتایج آن وارد می‌کنند، ولی همه بر یک نقطه اتفاق نظر دارند که بیکاری یکی از معضلات اصلی اقتصاد ایران است. جمعیت ایران در ۲۸ سال گذشته تقریباً دو برابر شده و اکثر کسانی که در سال‌های بعد از انقلاب ۱۹۷۹ متولد شده‌اند به سرعت به جمع متقاضیان کار می‌پیوندند.

بر اساس آمار رسمی، تعداد بیکاران ایران بین سه تا سه و نیم میلیون نفر است اما کارشناسان آمار بیکاران را بیشتر از چهار میلیون نفر برآورد می‌کنند. هر ساله دست کم حدود هشتصد هزار نفر وارد بازار کار ایران می‌شوند و ایران توان کافی برای پاسخگویی به این حجم از متقاضیان کار را ندارد.

دولت در دو سال گذشته حجم زیادی از منابع بانکی را به سمت بنگاه‌های زودبازده هدایت کرده بلکه بتواند از فشار بیکاران بکاهد اما برآوردهای رسمی نشان می‌دهد که تلاش دولت تأثیر چندانی بر کاهش نرخ بیکاری نداشته است.

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که ایران برای این که بتواند بیکاری را کنترل و نرخ آن را کاهش دهد باید سالانه بیشتر از یک میلیون شغل ایجاد کند در حالی که در طول سال‌های اخیر به‌طور متوسط نتوانسته برای بیشتر از ۵۵۰ هزار نفر شغل ایجاد کند.

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که ایران برای غلبه بر مشکل بیکاری، نیازمند رشد اقتصادی بالای هفت درصد است اما در طول چند سال گذشته متوسط رشد اقتصادی حدود منفی پنج درصد بوده است.

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که بخشی از رشد اقتصادی چند سال اخیر حاصل افزایش درآمدهای بالای نفتی بوده است در حالی که دولت بدون سرمایه‌گذاری کافی نمی‌تواند به رشدی قابل اتکا دست یابد تا با آن شعار افزایش فرصت‌های شغلی را تحقق بخشد.

در بر اساس آمارهای رسمی، نرخ بیکاری ایران در سال ۱۴۰۵ اخیر حدود ۷ تا ۸ درصد اعلام شده است. با این حال، برخی اقتصاددانان و پژوهشگران معتقدند که این شاخص به‌تنهایی تصویر کاملی از وضعیت بازار کار ارائه نمی‌دهد، زیرا تنها افرادی را شامل می‌شود که فاقد شغل بوده و به‌طور فعال در جست‌وجوی کار هستند. از این رو، شاخص‌هایی مانند نرخ مشارکت اقتصادی، نسبت اشتغال به جمعیت در سن کار، میزان اشتغال غیررسمی و اشتغال ناقص نیز برای ارزیابی شرایط بازار کار مورد توجه قرار می‌گیرند.

جمعیت در سن کار ایران شامل گروه‌های مختلفی از جمله شاغلان، بیکاران جویای کار، دانشجویان، افراد خانه‌دار، بازنشستگان و کسانی است که به دلایل مختلف در بازار کار مشارکت ندارند. پایین بودن نرخ مشارکت اقتصادی، به‌ویژه در میان زنان، یکی از ویژگی‌های ساختار بازار کار ایران به‌شمار می‌رود. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که مشارکت زنان ایرانی در بازار کار در مقایسه با بسیاری از کشورها پایین‌تر است و عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی در این زمینه مؤثر دانسته می‌شوند.

یکی از مباحث مطرح درباره آمار بیکاری ایران، تفاوت میان نرخ رسمی بیکاری و برآوردهای گسترده‌تر از وضعیت اشتغال است. برخی تحلیلگران معتقدند که علاوه بر بیکاران جویای کار، افرادی که به دلیل دشواری یافتن شغل از جست‌وجوی کار منصرف شده‌اند، همچنین افرادی با اشتغال ناپایدار یا درآمد ناکافی، باید در ارزیابی وضعیت واقعی بازار کار در نظر گرفته شوند. منتقدان آمار رسمی همچنین اشاره می‌کنند که بر اساس تعاریف رایج آماری، فردی که حداقل یک ساعت در هفته کار کرده باشد می‌تواند شاغل محسوب شود؛ در حالی که چنین اشتغالی ممکن است از نظر اقتصادی معادل یک شغل پایدار و کافی نباشد. این تعاریف، با این حال، بر پایه استانداردهای بین‌المللی بازار کار، از جمله معیارهای سازمان بین‌المللی کار، تنظیم شده‌اند.

بازار کار ایران در دهه‌های اخیر با چالش‌هایی مانند رشد اقتصادی محدود، تورم، کاهش سرمایه‌گذاری، گسترش اشتغال غیررسمی، مهاجرت نیروی کار و محدودیت فرصت‌های شغلی برای برخی گروه‌های جمعیتی مواجه بوده است. بخش قابل توجهی از اشتغال در ایران در بخش غیررسمی اقتصاد شکل گرفته است؛ بخشی که بسیاری از شاغلان آن از حمایت‌هایی مانند قرارداد پایدار، بیمه و مزایای شغلی کامل برخوردار نیستند.

بحران‌های اقتصادی و شوک‌های خارجی نیز می‌توانند بر وضعیت اشتغال اثر بگذارند. در دوره‌های رکود یا بحران، کاهش فرصت‌های شغلی ممکن است در شاخص‌های رسمی به‌طور کامل منعکس نشود، زیرا کاهش مشارکت اقتصادی یا خروج برخی افراد از بازار کار می‌تواند بر نرخ بیکاری اثر بگذارد. به همین دلیل، کاهش نرخ رسمی بیکاری همواره به معنای بهبود قطعی وضعیت اشتغال نیست و باید در کنار سایر شاخص‌های اقتصادی بررسی شود. اندازه‌گیری بیکاری به روش تعریف و طبقه‌بندی جمعیت وابسته است. از این رو، نرخ رسمی بیکاری تنها یکی از شاخص‌های سنجش بازار کار محسوب می‌شود و برای تحلیل جامع‌تر، شاخص‌هایی مانند نرخ مشارکت اقتصادی، نسبت اشتغال، اشتغال ناقص، سطح درآمد، کیفیت مشاغل و سهم اشتغال غیررسمی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند.

بیکاری فارغ التحصیلان دانشگاه

علی ربیعی وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی میانه‌های خرداد ماه ۱۳۹۴ در حاشیه همایش بین‌المللی مهارت آموزی و اشتغال گفت: هم‌اکنون ۴۰ درصد از بیکاران کشور دانش‌آموخته دانشگاه هستند. وی افزود: با فارغ‌التحصیلی حدود چهار میلیون دانشجو از دانشگاه‌های کشور، تعداد فارغ التحصیلان بیکار در آینده افزایش می‌یابد.

در این بین زنان غیر شاغل دانشگاهی بالاترین دستمزد آستانه رادارند. این یافته دلالت بر این دارد که بخش‌هایی از زنان در انتظار یک شغل درخور علاقهٔ خود هستند. دستمزد آستانه، سطحی از دستمزد است که فرد تمایل دارد در دستمزدهای بالاتر از آن بخشی از ساعات شبانه‌روز خود را به‌کار تخصیص بدهد.

در زمستان ۱‍۴۰۴ نرخ بیکار فارغ التحصیل آموزش عالی از کل بیکاران ۳۶.۶ درصد بوده است.

بیکاری زنان

همچنین ببینید: زنان در ایران و زنان در اقتصاد ایران

طبق گزارش عصر ایران، ۸۶ درصد از زنان در بازار کار در ایران حضور ندارند.

در سال ۲۰۲۴ نرخ بیکاری زنان ۱۵ تا ۲۴ ساله در ۲۶ استان در ایران بالای ۲۰ درصد بوده است. نرخ بیکاری زنان جوان ۲۸.۹ بوده و در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، سمنان و چهارمحال و بختیاری بالاتر از سایر استان‌ها بوده است.

گزارش سالانه بانک جهانی درباره وضعیت کسب‌وکار زنان در ۱۹۰ کشور نشان می‌دهد ایران با کسب ۳۱.۳ امتیاز از ۱۰۰، در بین کشورهای بررسی‌شده وضعیت پایینی دارد و تنها از قطر، سودان، یمن و نوار غزه جلوتر است.

بیکاری زنان در ایران به‌ویژه در دوره‌های بحران اقتصادی و رکود شدید، روندی نگران‌کننده یافته است. زنان، به‌ویژه سرپرست خانوارها، نخستین قربانیان کاهش فرصت‌های شغلی و فشار اقتصادی هستند و در مواجهه با قراردادهای موقت، اشتغال غیررسمی و نبود بیمه و حمایت‌های قانونی، به سرعت از بازار کار حذف می‌شوند. فاطمه وحدت، نایب‌رئیس اتحادیه زنان کارگر، هشدار می‌دهد که بیکاری زنان نه تنها درآمد آن‌ها را قطع می‌کند، بلکه امنیت روانی و ثبات خانواده‌ها را تهدید می‌کند و در نهایت آثار اجتماعی گسترده‌ای بر جامعه خواهد داشت.

نرخ بیکاری در استان‌های مختلف ایران

تا ابتدای سال ۱۳۹۳، استان لرستان با ۱۷٫۱ درصد دارای بالاترین و استان گلستان با ۵٫۸ دارای کمترین نرخ بیکاری در ایران می‌باشند.

نام استان	نرخ بیکاری تابستان ۸۹	نرخ بیکاری بهار ۹۰	نرخ بیکاری تابستان ۹۰
کل کشور	۱۳٫۶	۱۲٫۳	۱۱٫۱
آذربایجان شرقی	۱۱	۸٫۸	۷٫۵
آذربایجان غربی	۸٫۸	۱۰٫۱	۸٫۵
اردبیل	۱۴٫۲	۱۴٫۷	۸٫۵
اصفهان	۱۹٫۴	۱۴٫۸	۱۳٫۹
البرز	-	۲۰٫۷	۱۷٫۷
ایلام	۱۸٫۳	۱۶٫۷	۱۴٫۴
بوشهر	۱۵٫۳	۱۱٫۷	۱۳٫۷
تهران	۱۴٫۵	۱۲٫۵	۱۰٫۸
چهارمحال و بختیاری	۱۲٫۷	۱۲٫۳	۱۰٫۸
خراسان جنوبی	۷٫۱	۹٫۴	۵٫۷
خراسان رضوی	۹٫۲	۸٫۹	۶٫۸
خراسان شمالی	۷٫۶	۹٫۹	۸
خوزستان	۱۶٫۵	۹٫۷	۹٫۳
زنجان	۸	۸٫۱	۷٫۵
سمنان	۱۰٫۴	۱۲٫۸	۱۰٫۸
سیستان و بلوچستان	۱۴	۹٫۶	۱۱٫۶
فارس	۲۲	۲۰٫۶	۱۹٫۱
قزوین	۹٫۹	۱۲٫۶	۱۱٫۵
قم	۹٫۷	۱۰٫۱	۸٫۷
کردستان	۱۲٫۵	۱۲٫۴	۱۲٫۸
کرمان	۱۳٫۷	۱۳٫۸	۶٫۵
کرمانشاه	۱۲٫۶	۱۳٫۸	۱۱٫۷
کهگیلویه و بویراحمد	۱۵٫۵	۱۹٫۲	۱۴
گلستان	۹٫۲	۸٫۳	۷٫۵
گیلان	۱۵٫۵	۱۱٫۷	۱۶٫۸
لرستان	۱۶٫۷	۱۷٫۳	۷٫۵
مازندران	۱۳٫۲	۷٫۹	۱۰٫۳
مرکزی	۸٫۵	۹٫۸	۸٫۴
هرمزگان	۱۱٫۷	۱۲	۱۳٫۱
همدان	۱۰٫۹	۱۰٫۶	۹٫۴
یزد	۹٫۲	۷٫۴	۶٫۹

کرمانشاه

کارگران این استان در سه بخش صنعت، کشاورزی و خدمات فعالیت دارند که آمار اشتغال کمتر از ۲۰ هزار نفری کارگران در بخش صنعت استان کرمانشاه رقمی وحشتناک و نشان دهنده هشداری جدی است. به گفتهٔ دبیر اجرایی خانه کارگر استان کرمانشاه، یک جوان بیکار در هر خانواده استان کرمانشاه وجود دارد. از جمله اموری که می‌توانست مانع رتبه برتر کرمانشاه باشد راه‌اندازی پالایشگاه آناهیتا در حدود شهرستان کرمانشاه بود که به موفقیت نیانجامید.

همدان

همدان رتبه ۴ تا ۶ نرخ بیکاری تک رقمی را در بین استان‌های کشور دارد.

گلستان

نماینده مردم گرگان و آق‌قلا در مجلس شورای اسلامی بیکاری، رکود بخش صنعت و تولید، کم‌آبی و به صرفه نبودن کشاورزی و آسیب‌های جدی زیست‌محیطی را از مهم‌ترین معضلات استان دانست.

اظهار نظر مقامات ایران

در ۲۷ شهریور ۱۳۹۶ علی ربیعی وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی ایران طی گفتگویی در زمینهٔ مقابله با معضل بیکاری و ایجاد شغل گفت که «باید سالانه ۱ میلیون و ۴۰۰ هزار شغل ایجاد کرد»

جستارهای وابسته

• بحران اقتصادی ایران
• فقر در ایران