بیرق (تبریز)

روستای بیرق
روستا
محل
روستای بیرق
مختصات: ۳۸°۰۰′شمالی ۴۶°۳۰′شرقی / ۳۸٫۰۰°شمالی ۴۶٫۵°شرقی / 38.00; 46.5
کشور	ایران
استان	آذربایجان شرقی
شهرستان	تبریز
بخش	مرکزی
دهستان	مهران رود
بنیان‌گذاری	سلجوقیان - ایلخانان
جمعیت	۵۰۰۰ نفر

بیرق یا بئره (Berə) روستایی در بخش مرکزی از شهرستان تبریز واقع در استان آذربایجان شرقی است که در امتداد دامنه‌های پایانی رشته کوه سهند، در جنوب شرقی شهر تبریز با فاصله ۳۰ کیلومتری واقع شده‌است.^[۱]

هرچند نشانه‌های حیات در کهنه قبرستان و کرانلی دره و کوره دره وجود دارد اما از گذشته‌های دور، اطلاع دقیق و متقنی در دست نیست با این وجود در کتاب الکاتب، سندی نقل شده است بدین عنوان«قریه‌ی بیرق از ناحیه‌ی مهرانه‌رود را به بیع شرعی خریدیم و این قریه برای سلطان اویس جلایری ابتیاع شد»^[۲]. مسجد تاریخی بیرق نیز از آثار بجا مانده‌ی دوران مغول بود که در اثر زلزله و سیل قسمتی از آن تخریب شده بود و با بی‌درایتی ریش سفیدان به صورت خودسرانه و به قصد نوسازی به کل آوار کردند. امروز یک سنگ صیقلی صندوقی شکل در پله‌ی اول مسجد و سردری که نوشته‌ی لا اله الا الله دارد بر دیوار شرقی مسجد در حیاط نصب شده که یادگار همان مسجد قدیمی است.

در دوران اواخر قاجار، ایلات شاهسون برای کسب برتری طایفه‌ای و قدرت مالی به دهات شهرهای مختلف حمله می‌بردند و اموال و مخصوصا دام‌های آنان را غارت می‌کردند که بیرق نیز بارها از گزند شاهسون‌ها در امان نماند.

به گفته‌ی ریش سفیدان به نقل از آباء خود، ۲ مرتبه سربازان روس در پی اشغال شهرهای شمالی کشور به بیرق نیز آمده و موجب زحمت مردم شده‌اند. اولی در سال ۱۲۹۰ شمسی همزمان با واقعه‌ی عاشورای تبریز که مردان روستا با برنامه‌ای از پیش تعیین شده، سربازان روس را به داخل غار(کؤهول) برای مراسم دعوت می‌کنند و پس از آنکه سربازان به مِی‌گساری مشغول شده و لایعقل می‌شوند، بزرگان روستا با همخوانی این شعار: «اوغول بالا هول هولا - باغلا بولاری قول قولا» دست و پای آنان را با طناب می‌بندند و درب ورودی غار را با چیدن سنگ و ملات مسدود می‌کنند و آن اجنبی‌ها برای همیشه در آنجا تلف می‌شوند؛ نوبت دوم حضور سربازان روس نیز به خلال جنگ جهانی اول برمی‌گردد.

بیرق در دامنه‌ی رشته کوه سهند و در سمت شرقی رشته کوه واقع است. قله و دامنه‌ی سهند پوشیده از برف بوده و بیشتر ماه‌های سال پربرف هستند؛ در نتیجه موجب سردی هوا در پاییز و زمستان و خنکی آن در بهار و تابستان شده و ییلاقات خوش آب و هوایی را بوجود آورده است.

کوه‌های متعددی بیرق را احاطه کرده که هر یک نام محلی دارد و مردم روستا با شنیدن نام آن کوه‌ها متوجه می‌شوند مربوط به کدام سمت است. این کوه‌ها از سمت روستای لیقوان به طرف شرق عبارتند از: لیوان داغی، دَمیرلی، گیروه، شرف یوردی، قوچ گؤلى، آغ‌دره، بالا گیروه، هرامی دره‌سی، م.م.ه‌لر داغی(دو کوه متصل به هم)، قیرخ بولاق، آغ شووه، آرپا چوخوری و متال داغی. در محدوده‌ی قیرخ بولاق، هرامی دره‌سی و متال داغی، بیرقی‌ها سالهاست با اهالی نوغدی و متنق اختلاف ارضی دارند.

همچنین هرگوشه‌ای از اطراف بیرق هم نام مخصوصی دارد. از سمت روستای هروی به طرف بیرق عبارتند از: اوچی(صیاد) دره‌سی، یانیق دره، بستان دره‌سی، وِرقَچیل(Verqəçil)، ایشده کمر، چنه خاوار، دنیزبره، کرانلی دره، هیرین وار، کِی سیغین، پرم اوری، ناوارچی، قِم‌قِم، پیر دره‌سی، کوره دره، گونِی گؤرن، گولی دره‌سی و درین دره.

بیرق از سمت شمال با روستای هروی، از سمت غرب با روستای زرنق و شلوارجیق(شادباد علیا)، از سمت جنوب و جنوب غربی با روستاهای لیقوان و زومارخاران(ثمرخزان) از سمت شرق با روستاهای نوغدی(نوجه‌ده کوه) و متنق همسایه است.

قبل از لوله‌کشی آب شهری، مردمان روستا از ۴ چشمه‌ی پرآب که حاجی لطف‌الله چشمه‌سی، حاجی اسماعیل بیگ چشمه‌سی، حاجی خان چشمه‌سی و اسکندرخان چشمه‌سی نام داشتند استفاده می‌کردند. آب این چشمه‌ها به قدری زیاد و پربرکت بوده که برای آبیاری درختان و زمین‌های زراعی هم کفایت می‌کرد. در محل ییلاقات شرقی بیرق هم آغ چشمه، حسینی چشمه‌سی و ناخیرچی بولاقی چشمه‌هایی هستند که به روستاهای متنق، ایرانق و سعید‌آباد جاری می‌شوند.

رود پربرکت لوان‌چایی(مهران رود) که از رشته کوه‌های سهند سرچشمه گرفته و پس از عبور از روستاهای اسپره‌خون و لیقوان به بیرق می‌رسد، مایه‌ی حیاتی زمین‌های زراعی و باغات بیرق است. سابقاً این رود به قدری زلال و گوارا بود که مردم برای نوشیدن و شستن ظرف و لباس از آن استفاده می‌کردند اما در حال حاضر به دلیل نبود شبکه‌ی فاضلاب و بازیافت زباله، این رود محل انباشت زباله و فاضلاب شده و طراوت سابق را از دست داده است.

محصولاتی که از کشاورزی به عمل می‌آید عبارتند از: سیب‌زمینی، کدو، گوجه‌فرنگی، خیار، لوبیاسبز و چیتی، نخود، لپه، کدو حلوایی، چغندر، گندم و جو و گل محمدی که گونه‌ی خاص آن به نام «سلطانی» مخصوص این روستا بوده و دارای رنگ و عطری ناب می‌باشد. میوه‌های باغات بیرق نیز شامل: آلوچه، آلو، زردآلو، هلو، گردو، آلبالو، گیلاس، گلابی و انواع مختلف سیب که نوع تابستانی آن: آشیق آلما، بؤيوک آلما، چرخی، قارپیزی، کپکی و ترش آلما - نوع پاییزه آن: قیزیل آلما، گئچی بیگی می‌باشد.

به دلیل ماسه‌ای بودن خاک منطقه، در حدفاصل بین روستای هروی تا بیرق، ۲ کارخانه فعال ماسه‌شویی وجود دارد. همچنین بیش از دو دهه است که معادن پوکه در بسیاری از قسمت‌های بیرق مورد استخراج بی‌رویه قرار گرفته و به استان‌های دیگر کشور حمل می‌شود. این در حالی است که از مشخصات این معادن در سالنامه‌های صنایع و معادن و برنامه بودجه و همچنین آمار و اطلاعات استانداری اثری دیده نمی‌شود! اغلب این معادن مجوز قانونی ندارند و بیشتر مواقع اراضی مزروعی یا مراتع بیرقی‌ها را مورد تخریب قرار می‌دهند و بعداً در پی اصلاح خاک آن محدوده و بذرپاشی جهت رویش مجدد نیز اقدامی نمی‌کنند. این اقدام معدنچی‌ها سبب درگیری‌های متعدد با اهالی و مراجعات فراوان به دستگاه قضا شده که تا امروز عاید و حاصلی برای مردم روستا نداشته است

بر اساس اخذ آخرین آمار از خانه بهداشت روستا، جمعیت ساکن این روستا 4750 نفر می‌باشد(سال ۱۴۰۳) که همگی به زبان ترکی آذربایجانی لهجه تبریز سخن می‌گویند. نزدیک به 1000 نفر نیز از اهالی روستا مقیم شهرهای تهران، اسلامشهر، شهریار، شهر قدس، کرج، حصارک، نصیرآباد، تبریز و ارومیه تخمین زده می‌شود.

بیشتر اهالی روستا به قالیبافی، دامداری و کشاورزی اشتغال دارند؛ همچنین کار تولید لبنیات نیز به صورت سنتی و پاستوریزه رونق فراوان دارد به طوریکه به شهرها و استانهای همجوار ارسال می‌شود و در استانهای تهران و البرز قریب به ۵۰۰ مغازه‌ی لبنیاتی که همگی از جوانان و اهالی روستا هستند به ارائه محصولات لبنی بیرق از جمله: پنیر و کره گوسفندی سنتی، ماست و دوغ محلی، عسل و سرشیر(قِیماق) و کشک و... می‌پردازند.

در سال ۱۳۵۶، بیرق متشکل از ۳۶ طایفه بوده که برخی از آنها بدین شرح‌اند: طایفه حاجی محمدلی(از قاراداغ آمده‌اند) - طایفه رمضانلی - طایفه اکبرلی - طایفه عبدالهلی - اوچی اوشاقی - حاجی رحیم اوشاقی - تللی اوشاقی - مالا ممدلی - کلبه حاجی اوشاقلاری و سه خانواده با فامیلی اژدریان، اژدری و برقی که جد پدریشان از انرجان اسکو آمده است.

• جمعیت روستاهای شهرستان تبریز

• «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲.