تاریخچه آلودگی محیط زیست

«پدر کثیف تیمز»، تصویری طنزآمیز از «بوی گند»، یک رویداد آلودگی در رودخانه تیمز در سال ۱۸۵۸.

تاریخچه آلودگی محیط زیست، سیستم‌های بوم‌شناسی تحت سلطه انسان را از اولین تمدن‌ها تا به امروز دنبال می‌کند.[۱] این تاریخ با افزایش موفقیت منطقه‌ای یک جامعه خاص مشخص می‌شود و به دنبال آن بحران‌هایی رخ می‌دهد که یا حل شده‌اند و پایداری ایجاد کرده‌اند، یا نه و منجر به زوال شده‌اند.[۲] در تاریخ اولیه بشر، استفاده از آتش و میل به غذاهای خاص ممکن است ترکیب طبیعی جوامع گیاهی و جانوری را تغییر داده باشد. بین ۸۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ سال پیش، جوامع کشاورزی پدیدار شدند که تا حد زیادی به محیط خود و ایجاد «ساختاری برای ماندگاری» وابسته بودند.[۳]

انقلاب صنعتی غرب در قرن‌های ۱۸ تا ۱۹ میلادی، از پتانسیل رشد عظیم انرژی موجود در سوخت‌های فسیلی بهره برد. زغال سنگ برای به حرکت درآوردن موتورهای کارآمدتر و بعدها برای تولید برق مورد استفاده قرار گرفت. سیستم‌های بهداشتی مدرن و پیشرفت‌های پزشکی، جمعیت زیادی را از بیماری محافظت کردند.[۴] در اواسط قرن بیستم، یک جنبش زیست‌محیطیِ در حال شکل‌گیری خاطرنشان کرد که هزینه‌های زیست‌محیطی مرتبط با مزایای مادی فراوانی که اکنون از آنها بهره‌مند می‌شوند، وجود دارد. در اواخر قرن بیستم، مشکلات زیست‌محیطی در مقیاس جهانی مطرح شدند.[۵] بحران‌های انرژی سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹ نشان داد که جامعه جهانی تا چه حد به منابع انرژی تجدیدناپذیر وابسته شده است. تا دهه ۱۹۷۰، ردپای اکولوژیکی بشر از ظرفیت تحمل زمین فراتر رفت، بنابراین شیوه زندگی بشر ناپایدار شد.[۶] در قرن بیست و یکم، آگاهی جهانی در مورد تهدید ناشی از تغییرات اقلیمی جهانی که عمدتاً ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی است، رو به افزایش است. یکی دیگر از تهدیدهای عمده، از بین رفتن تنوع زیستی است که عمدتاً ناشی از تغییر کاربری زمین است.

تمدن‌های اولیه

در تاریخ اولیه بشر، اگرچه نیازهای انرژی و سایر منابع شکارچیان-گردآورندگان کوچ‌نشین کم بود، اما استفاده از آتش و میل به غذاهای خاص ممکن است ترکیب طبیعی جوامع گیاهی و جانوری را تغییر داده باشد. بین ۸۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال پیش، کشاورزی در مناطق مختلف جهان پدیدار شد. جوامع کشاورزی تا حد زیادی به محیط خود و ایجاد «ساختاری برای ماندگاری» وابسته بودند. جوامعی که از منابع غذایی محلی خود فراتر می‌رفتند یا منابع حیاتی خود را به پایان می‌رساندند، یا به جای دیگری می‌رفتند یا با فروپاشی مواجه می‌شدند.[۷]

A Sumerian harvester's sickle, 3000 BC, made from baked clay
داس دروگر سومری، ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد، ساخته شده از گل رس پخته

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اولین تمدن‌ها در سومر، در جنوب بین‌النهرین (عراق کنونی) و مصر پدید آمدند که قدمت هر دو به حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد. تا سال ۱۰۰۰ پیش از میلاد، تمدن‌هایی نیز در دره سند، چین، مکزیک، پرو و بخش‌هایی از اروپا تأسیس شدند.[۸] سومر مسائلی را که برای پایداری تمدن بشری اساسی هستند، به تصویر می‌کشد. شهرهای سومری از حدود سال ۱۰۰۰ میلادی کشاورزی فشرده و مداومی را در تمام طول سال انجام می‌دادند ح. 5300 پیش از میلاد مازاد غذای قابل انبار که توسط این اقتصاد ایجاد شد، به جمعیت اجازه داد تا به جای مهاجرت در جستجوی غذاهای وحشی و چراگاه، در یک مکان ساکن شوند. همچنین امکان تراکم جمعیت بسیار بیشتری را فراهم کرد. توسعه کشاورزی در بین‌النهرین مستلزم کارگران زیادی برای ساخت و نگهداری سیستم آبیاری آن بود. این به نوبه خود منجر به سلسله مراتب سیاسی، بوروکراسی و تحریم مذهبی، همراه با ارتش‌های دائمی برای محافظت از تمدن نوظهور شد. کشاورزی فشرده باعث افزایش جمعیت شد، اما همچنین منجر به جنگل‌زدایی در مناطق بالادست شد که منجر به سیل و آبیاری بیش از حد شد و شوری خاک را افزایش داد. در حالی که تغییر از کشت گندم به جو که تحمل بیشتری به شوری داشت، رخ داد، بازده همچنان کاهش یافت. در نهایت، کاهش تولیدات کشاورزی و عوامل دیگر منجر به زوال تمدن شد. تخمین زده می‌شود که از ۲۱۰۰ سال پیش از میلاد تا ۱۷۰۰ سال پیش از میلاد، جمعیت تقریباً شصت درصد کاهش یافته است.[۹][۱۰] تمدن‌هایی که به‌طور مشابه تصور می‌شود در نهایت به دلیل مدیریت ضعیف منابع سقوط کرده‌اند، شامل مایاها، آناسازی‌ها و ساکنان جزایر ایستر و بسیاری دیگر می‌شوند.[۱۱][۱۲] در مقابل، جوامع پایدار کشاورزان و باغدارانِ در حالِ تغییرِ مکان در گینه نو و آمریکای جنوبی وجود داشتند، و جوامع بزرگ کشاورزی در چین، هند و جاهای دیگر قرن‌ها در همان مکان‌ها کشاورزی کرده‌اند. برخی از فرهنگ‌های پولینزی، جوامع پایداری را برای مدت بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال در جزایر کوچک با حداقل منابع با استفاده از راهویی[۱۳] و کایتیاکیتانگا برای کنترل فشار انسان بر محیط زیست، حفظ کرده‌اند. در سریلانکا، ذخایر طبیعی که در زمان سلطنت پادشاه دوانامپیاتیسا تأسیس شدند و قدمت آنها به ۳۰۷ سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد، به پایداری و زندگی هماهنگ با طبیعت اختصاص داده شده بودند.[۱۴]

ظهور جوامع صنعتی

A museum display of Watt's steam engine
موتور بخار وات، موتور بخاری که عمدتاً با زغال سنگ کار می‌کرد و انقلاب صنعتی را در بریتانیا و جهان به پیش برد

پیشرفت‌های تکنولوژیکی طی چندین هزاره، به انسان‌ها کنترل فزاینده‌ای بر محیط زیست بخشید. اما این انقلاب صنعتی غرب در قرن‌های ۱۸ و ۱۹ بود که از پتانسیل رشد عظیم انرژی موجود در سوخت‌های فسیلی بهره برد. زغال سنگ برای به حرکت درآوردن موتورهای کارآمدتر و بعدها برای تولید برق مورد استفاده قرار گرفت. سیستم‌های بهداشتی مدرن و پیشرفت‌های پزشکی، جمعیت زیادی را از بیماری محافظت کردند.[۱۵] چنین شرایطی منجر به انفجار جمعیت انسانی و رشد بی‌سابقه صنعتی، فناوری و علمی شد که تا به امروز ادامه داشته و آغاز دوره‌ای از نفوذ جهانی انسان را که به عنوان آنتروپوسین شناخته می‌شود، رقم زده است. از سال ۱۶۵۰ تا ۱۸۵۰، جمعیت جهان دو برابر شد و از حدود ۵۰۰ میلیون نفر به ۱ میلیارد نفر رسید.[۱۶]

نگرانی‌ها در مورد تأثیرات زیست‌محیطی و اجتماعی صنعت توسط برخی از اقتصاددانان سیاسی عصر روشنگری و از طریق جنبش رمانتیک دهه ۱۸۰۰ ابراز شد. کشیش توماس مالتوس، نظریه‌های فاجعه‌بار و بسیار مورد انتقاد «ازدیاد جمعیت» را مطرح کرد، در حالی که جان استوارت میل مطلوبیت اقتصاد «ایستا» را پیش‌بینی کرد و بدین ترتیب دغدغه‌های رشته مدرن اقتصاد بوم‌شناختی را پیش‌بینی نمود.[۱۷][۱۸][۱۹] در اواخر قرن نوزدهم، یوجینیوس وارینگ اولین گیاه‌شناسی بود که روابط فیزیولوژیکی بین گیاهان و محیط آنها را مطالعه کرد و منادی رشته علمی بوم‌شناسی شد.

اوایل قرن بیستم

تا قرن بیستم، انقلاب صنعتی منجر به افزایش تصاعدی مصرف منابع توسط انسان شده بود. افزایش سلامت، ثروت و جمعیت به عنوان یک مسیر ساده برای پیشرفت تلقی می‌شد. با این حال، در دهه ۱۹۳۰ اقتصاددانان شروع به توسعه مدل‌هایی برای مدیریت منابع تجدیدناپذیر (به قانون هتلینگ مراجعه کنید)[۲۰] و پایداری رفاه در اقتصادی که از منابع تجدیدناپذیر استفاده می‌کند (قانون هارتویک)[۲۱] کردند.

بوم‌شناسی اکنون به عنوان یک رشته علمی مورد پذیرش عمومی قرار گرفته بود و بسیاری از مفاهیم حیاتی برای پایداری مورد بررسی قرار می‌گرفت. این موارد شامل موارد زیر بود: ارتباط متقابل همه سیستم‌های زنده در یک سیستم سیاره‌ای زنده واحد، زیست‌کره؛ اهمیت چرخه‌های طبیعی (آب، مواد مغذی و سایر مواد شیمیایی، مواد، زباله)؛ و عبور انرژی از طریق سطوح تغذیه‌ای سیستم‌های زنده.[۲۲]

اواسط قرن بیستم: محیط زیست‌گرایی

پس از محرومیت‌های ناشی از رکود بزرگ و جنگ جهانی دوم، جهان توسعه‌یافته وارد دوره جدیدی از رشد فزاینده شد، «شتاب عظیم… موجی در فعالیت‌های انسانی پس از دهه ۱۹۵۰ که بشریت را به عنوان یک نیروی ژئوفیزیکی جهانی تثبیت کرده است.»[۲۳] یک جنبش زیست‌محیطیِ در حال شکل‌گیری خاطرنشان کرد که هزینه‌های زیست‌محیطی مرتبط با مزایای مادی فراوانی که اکنون از آنها بهره‌مند می‌شوند، وجود دارد. نوآوری‌ها در فناوری (از جمله پلاستیک، مواد شیمیایی مصنوعی، انرژی هسته‌ای) و افزایش استفاده از سوخت‌های فسیلی، جامعه را متحول می‌کرد. کشاورزی صنعتی مدرن - «انقلاب سبز» - مبتنی بر توسعه کودهای شیمیایی، علف‌کش‌ها و آفت‌کش‌ها بود که پیامدهای مخربی برای حیات وحش روستایی داشت، همان‌طور که توسط زیست‌شناس دریایی، طبیعت‌شناس و فعال محیط زیست آمریکایی ، راشل کارسون، در کتاب «بهار خاموش» (۱۹۶۲) مستند شده است.

در سال ۱۹۵۶، نظریه اوج تولید نفت، دانشمند زمین‌شناسی آمریکایی ، ام. کینگ هابرت، یک اوج اجتناب‌ناپذیر تولید نفت را پیش‌بینی کرد، ابتدا در ایالات متحده (بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۰)، سپس در مناطق متوالی جهان - و پس از آن یک اوج جهانی مورد انتظار بود.[۲۴] در دهه ۱۹۷۰، دغدغه‌های محیط‌زیست‌گرایان در مورد آلودگی، انفجار جمعیت، مصرف‌گرایی و کاهش منابع محدود، در کتاب «کوچک زیباست» نوشته اقتصاددان بریتانیایی، ای.اف. شوماخر، در سال ۱۹۷۳ و کتاب «محدودیت‌های رشد» منتشر شده توسط اندیشکده جهانی، باشگاه رم، در سال ۱۹۷۵، نمود یافت.

اواخر قرن بیستم

مشکلات زیست‌محیطی اکنون در مقیاس جهانی در حال گسترش بودند.[۲۵] بحران‌های انرژی سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹ نشان داد که جامعه جهانی تا چه حد به یک منبع تجدیدناپذیر وابسته شده است؛ رئیس‌جمهور کارتر در سخنرانی سالانه خود از آمریکایی‌ها خواست که «انرژی را ذخیره کنید. زباله‌ها را از بین ببرید. سال ۱۹۸۰ را به سال ذخیره انرژی تبدیل کنید.»[۲۶] در حالی که کشورهای توسعه‌یافته در حال بررسی مشکلات توسعه لجام‌گسیخته بودند، کشورهای در حال توسعه که با فقر و محرومیت مداوم مواجه بودند، توسعه را برای افزایش سطح زندگی مردم خود ضروری می‌دانستند. در سال ۱۹۸۰، اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت ، استراتژی حفاظت از جهان تأثیرگذار خود را منتشر کرد و به دنبال آن در سال ۱۹۸۲، منشور جهانی طبیعت را منتشر کرد که توجه را به زوال اکوسیستم‌های جهان جلب می‌کرد.

در سال ۱۹۸۷، کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه سازمان ملل متحد (کمیسیون برانتلند) در گزارش خود با عنوان «آینده مشترک ما» اظهار داشت که توسعه قابل قبول است، اما باید توسعه‌ای پایدار باشد که نیازهای فقرا را برآورده کند و در عین حال مشکلات زیست‌محیطی را افزایش ندهد. تقاضای بشر بر روی کره زمین در طول ۴۵ سال گذشته در نتیجه رشد جمعیت و افزایش مصرف فردی، بیش از دو برابر شده است. در سال ۱۹۶۱ تقریباً همه کشورهای جهان ظرفیت کافی برای تأمین تقاضای خود را داشتند؛ تا سال ۲۰۰۵ وضعیت به‌طور اساسی تغییر کرده بود و بسیاری از کشورها تنها با واردات منابع از کشورهای دیگر می‌توانستند نیازهای خود را برآورده کنند. با افزایش آگاهی عمومی و پذیرش بازیافت و انرژی‌های تجدیدپذیر، حرکتی به سوی زندگی پایدار پدیدار شد. توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، عمدتاً در توربین‌های بادی و فتوولتائیک‌ها و افزایش استفاده از برق آبی، برخی از اولین جایگزین‌های پایدار برای تولید سوخت فسیلی و انرژی هسته‌ای را ارائه داد، اولین نیروگاه‌های خورشیدی و بادی در مقیاس بزرگ در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ ظاهر شدند.[۲۷] همچنین در این زمان بسیاری از دولت‌های محلی و ایالتی در کشورهای توسعه‌یافته شروع به اجرای سیاست‌های پایداری در مقیاس کوچک کردند.[۲۸]

قرن بیست و یکم: آگاهی جهانی

از طریق کار دانشمندان اقلیم در هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم، آگاهی جهانی در مورد تهدید ناشی از تغییرات اقلیمی جهانی، که عمدتاً ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی است، افزایش می‌یابد. در مارس ۲۰۰۹، شورای آب و هوای کپنهاگ، تیمی بین‌المللی از دانشمندان برجسته آب و هوا، بیانیه‌ای قاطع صادر کرد: «سیستم آب و هوایی در حال حاضر فراتر از الگوهای تغییرپذیری طبیعی است که جامعه و اقتصاد ما در چارچوب آن توسعه یافته و رونق یافته است. این پارامترها شامل میانگین دمای سطح جهانی، افزایش سطح دریا، پویایی اقیانوس‌ها و صفحات یخی، اسیدی شدن اقیانوس‌ها و رویدادهای شدید آب و هوایی است. خطر قابل توجهی وجود دارد که بسیاری از این روندها تسریع شوند و منجر به افزایش خطر تغییرات ناگهانی یا برگشت‌ناپذیر آب و هوایی شوند.»[۲۹]

اقتصاد بوم‌شناختی اکنون در پی پر کردن شکاف بین بوم‌شناسی و اقتصاد نئوکلاسیک سنتی است:[۳۰] این اقتصاد یک مدل اقتصادی فراگیر و اخلاقی برای جامعه ارائه می‌دهد. انبوهی از مفاهیم جدید برای کمک به پیاده‌سازی و سنجش پایداری، از جمله حرکت بدون خودرو، رشد هوشمند (محیط‌های شهری پایدارتر)، ارزیابی چرخه عمر (تحلیل گهواره تا گهواره استفاده از منابع و تأثیر زیست‌محیطی در طول چرخه عمر یک محصول یا فرایند)، تحلیل ردپای اکولوژیکی، ساختمان‌سازی سبز، غیرمادی‌سازی (افزایش بازیافت مواد)، کربن‌زدایی (حذف وابستگی به سوخت‌های فسیلی) و موارد دیگر، به‌طور گسترده‌تری پذیرفته می‌شوند.[۳۱]

آثار بینا آگاروال و واندانا شیوا، در کنار بسیاری دیگر، برخی از خرد فرهنگی جوامع کشاورزی سنتی و پایدار را وارد گفتمان دانشگاهی در مورد پایداری کرده و همچنین آن را با اصول علمی مدرن آمیخته است. در سال ۲۰۰۹، آژانس حفاظت محیط زیست ایالات متحده آمریکا اعلام کرد که گازهای گلخانه‌ای با مشارکت در تغییرات اقلیمی و ایجاد موج‌های گرما، خشکسالی و سیل بیشتر و تهدید منابع غذایی و آب، «سلامت و رفاه عمومی» مردم آمریکا را به خطر می‌اندازند. بین سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸، ایالات متحده شاهد افزایش ۵٫۷ درصدی میانگین سالانه ذرات معلق ریز بود که به سنجش کیفیت هوای محیط کمک می‌کند.[۳۲] فناوری‌های به سرعت در حال پیشرفت، اکنون ابزارهایی را برای دستیابی به گذار اقتصاد، تولید انرژی، مدیریت آب و پسماند و تولید مواد غذایی به سمت شیوه‌های پایدار با استفاده از روش‌های بوم‌شناسی سیستم‌ها و بوم‌شناسی صنعتی فراهم می‌کنند.[۳۳][۳۴]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Caradonna, Jeremy L. (2014) Sustainability: A History. Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸−۰۱۹۹۳۷۲۴۰۹
  2. ↑ Beddoea, R.; Costanzaa, R.; Farleya, J.; Garza, E.; Kent, J.; Kubiszewski, I.; Martinez, L.; McCowen, T.; Murphy, K. (2009). "Overcoming systemic roadblocks to sustainable health". Proceedings of the National Academy of Sciences. 106 (28): E80, author reply E81. Bibcode:2009PNAS..106E..80K. doi:10.1073/pnas.0902558106. PMC 2710687. PMID 19584255.
  3. ↑ Clarke, W. C. (1977). "The Structure of Permanence: The Relevance of Self-Subsistence Communities for World Ecosystem Management," in Subsistence and Survival: Rural Ecology in the Pacific. Bayliss-Smith, T. and R. Feachem (eds). London: Academic Press, pp. 363–384. doi:10.1016/B978-0-12-083250-7.50017-0. شابک ‎۹۷۸−۰−۱۲−۰۸۳۲۵۰−۷.
  4. ↑ Hilgenkamp, K. (2005). Environmental Health: Ecological Perspectives. London: Jones & Bartlett. شابک ‎۹۷۸−۰−۷۶۳۷−۲۳۷۷−۴.
  5. ↑ Turner, G.M. (2008). "A comparison of the Limits to Growth with 30 years of reality" (PDF). Global Environmental Change. 18 (3): 397–411. doi:10.1016/j.gloenvcha.2008.05.001.
  6. ↑ Lin, David; Hanscom, Laurel; Murthy, Adeline; Galli, Alessandro; Evans, Mikel; Neill, Evan; Serena Mancini, Maria; Martindill, Jon; Medouar, Fatime-Zahra (17 September 2018). "Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018". Resources. 7 (3): 58. doi:10.3390/resources7030058.
  7. ↑ Diamond, J. (2005).Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. New York: Viking Books. شابک ‎۱−۵۸۶۶۳−۸۶۳−۷.
  8. ↑ Kramer, S. (1988). History Begins at Sumer: Thirty-Nine Firsts in Recorded History. University of Pennsylvania Press; 3rd edition (April 1988), pp. 52–55.شابک ‎۹۷۸۰۸۱۲۲۱۲۷۶۱.
  9. ↑ Wright, R. , pp. 86–116
  10. ↑ Thompson, W. R.; Hay, ID (2004). "Complexity, Diminishing Marginal Returns and Serial Mesopotamian Fragmentation" (PDF). Journal of World Systems Research. 28 (12): 1187–98. doi:10.1007/s00268-004-7605-z. PMID 15517490. Archived from the original (PDF) on 2012-02-19. Retrieved 2009-07-07.
  11. ↑ Diamond, J. (2005). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. New York: W.W. Norton. شابک ‎۹۷۸−۰−۳۹۳−۰۶۱۳۱−۴.
  12. ↑ Diamond, J. (2005). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. London: Penguin. شابک ‎۹۷۸−۰−۱۴−۳۰۳۶۵۵−۵.
  13. ↑ Cook Islands National Environment Service. National Parks and Conservation Areas بایگانی‌شده در ۲۰۰۹-۰۸-۰۵ توسط Wayback Machine. Retrieved on: 2009-02-24.
  14. ↑ Mackee, J.; Obbard, J.; Briffett, C. (2001). "Environmental Assessment in Sri Lanka: Its Status and the Potential for the Introduction of Strategic Environmental Assessment". Journal of Environmental Assessment Policy & Management. 3 (2): 209. doi:10.1142/s1464333201000674.
  15. ↑ Hilgenkamp, K. (2005). Environmental Health: Ecological Perspectives. London: Jones & Bartlett. شابک ‎۹۷۸−۰−۷۶۳۷−۲۳۷۷−۴.
  16. ↑ Goudie A. (2005). The Human Impact on the Natural Environment. 6th ed. Oxford: Blackwell Publishing. شابک ‎۹۷۸−۱−۴۰۵۱−۲۷۰۴−۲.
  17. ↑ Martinez-Alier, J. (1987). Ecological Economics. London: Blackwell. شابک ‎۹۷۸−۰−۶۳۱−۱۵۷۳۹−۷.
  18. ↑ Schumacher, E. (1973). Small Is Beautiful: A Study of Economics as if People Mattered. London: Blond and Briggs. شابک ‎۹۷۸−۰−۸۵۶۳۴−۰۱۲−۳.
  19. ↑ Daly, H.E. & Farley, J. (2004). Ecological Economics: Principles and Applications. London: Island Press. شابک ‎۱−۵۵۹۶۳−۳۱۲−۳.
  20. ↑ Hotelling, H (1931). "The Economics of Exhaustible Resources". Journal of Political Economy. 39 (2): 137–175. doi:10.1086/254195.
  21. ↑ Hartwick, J (1977). "Intergenerational Equity and the Investing of Rents from Exhaustible Resources". American Economic Review. 66: 972–974.
  22. ↑ Worster, D (1994) "Nature's economy: a history of ecological ideas". Cambridge: Cambridge University Press. شابک ‎۰−۵۲۱−۴۶۸۳۴−۵
  23. ↑ Robin, L. (2008). "The 'Big Here and the Long Now': agendas for history and sustainability." بایگانی‌شده در ۲۰۰۹-۰۳-۲۶ توسط Wayback Machine Fenner School of Environment and Society, Australian National University/Centre for Historical Research, National Museum of Australia. Retrieved on: 2009-03-16.
  24. ↑ Grove, N. (1974). "Oil, the Dwindling Treasure." بایگانی‌شده در ۲۰۱۵-۰۳-۱۹ توسط Wayback Machine National Geographic. Retrieved on: 2009-03-29.
  25. ↑ D.H. Meadows, D.L. Meadows, J. Randers, and W. Behrens III. (1972). The Limits to Growth. New York: Universe Books. شابک ‎۰−۸۷۶۶۳−۱۶۵−۰.
  26. ↑ Carter, J. (1980). State of the Union Address بایگانی‌شده در ۲۰۰۸-۰۸-۰۷ توسط Wayback Machine. Jimmy Carter Library & Museum, Georgia State University, and the Board of Regents of the University System of Georgia. Retrieved on: 2009-04-05.
  27. ↑ Dodge, D. An Illustrated history of wind power development. TelosNet. Retrieved on: 2009-04-07.
  28. ↑ International Centre for Sustainable Cities. "Sustainable Cities." بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷ توسط Wayback Machine The international Sustainable Cities program founded in 1993. Retrieved on: 2009-04-07.
  29. ↑ University of Copenhagen (March 2009). "Key Messages from the Congress." بایگانی‌شده در ۲۰۰۹-۰۳-۱۶ توسط Wayback Machine Proc. International Scientific Congress on Climate Change. Retrieved on: 2009-04-01.
  30. ↑ Costanza R. (2003). "Early History of Ecological Economics and ISEE." بایگانی‌شده در ۲۰۰۹-۰۲-۰۷ توسط Wayback Machine Internet Encyclopaedia of Ecological Economics. Retrieved on: 2009-04-01
  31. ↑ Blewitt, J. (2008). Understanding Sustainable Development. London: Earthscan. شابک ‎۹۷۸−۱−۸۴۴۰۷−۴۵۴−۹.
  32. ↑ Clay, Karen; Muller, Nicholas Z.; Wang, Xiao (2021-01-01). "Recent Increases in Air Pollution: Evidence and Implications for Mortality". Review of Environmental Economics and Policy. 15 (1): 154–162. doi:10.1086/712983. ISSN 1750-6816.
  33. ↑ Kay, J. (2002). Kay, J.J. "On Complexity Theory, Exergy and Industrial Ecology: Some Implications for Construction Ecology." بایگانی‌شده در ۲۰۰۶-۰۱-۰۶ توسط Wayback Machine In: Kibert C. , Sendzimir J. , Guy, B. (eds.) Construction Ecology: Nature as the Basis for Green Buildings, pp. 72–107. London: Spon Press. Retrieved on: 2009-04-01.
  34. ↑ Baksh, B. and Fiksel J. (June 2003) "The Quest for Sustainability: Challenges for Process Systems Engineering." بایگانی‌شده در ۲۰۱۱-۰۷-۲۰ توسط Wayback Machine American Institute Of Chemical Engineers Journal 49(6):1355. Retrieved on: 2009-04-04.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.