تاریخچه داروسازی

تاریخچه داروسازی به عنوان یک علم مدرن و مستقل به یک‌سوم نخست قرن نوزدهم بازمی‌گردد. پیش از آن، داروسازی از دوران باستان به عنوان بخشی از پزشکی تکامل یافته بود. پیش از پیدایش داروسازان، عطارانی وجود داشتند که در کنار کاهنان و پزشکان برای مراقبت از بیماران فعالیت می‌کردند.

داروخانه در رم، ایتالیا

داروسازی در پیشاتاریخ

مطالعات دیرینه‌داروشناسی گواه استفاده از گیاهان دارویی در دوران پیشاتاریخ است.[۱][۲] به عنوان مثال، گیاهان دارویی در غار شانه‌در و بقایای دانه فوفل (نخل فوفل) در غار اسپریت تایلند کشف شده است.[۳]تاریخچه داروسازی انسان پیشاتاریخی تکنیک‌های داروسازی را از طریق غریزه، تماشای پرندگان و جانوران، و استفاده از آب خنک، برگ‌ها، خاک یا گل به عنوان عوامل تسکین‌دهنده آموخت.[۴]

دوران باستان

میان‌رودان و مصر

لوح‌های خط میخی سومری نسخه‌هایی را برای داروها ثبت کرده‌اند.[۵] دانش داروشناسی مصر باستان در پاپیروس‌های مختلفی مانند پاپیروس ابرس متعلق به ۱۵۵۰ پیش از میلاد و پاپیروس ادوین اسمیت متعلق به قرن شانزدهم پیش از میلاد ثبت شده است.

نخستین متون دارویی روی لوح‌های گلی توسط مردمان میان‌رودان (بین‌النهرین) نوشته شد. برخی از متون شامل فرمول‌ها و دستورالعمل‌هایی برای پودر کردن، دم کردن، جوشاندن، فیلتر کردن و مالیدن بودند؛ در این متون به گیاهان دارویی نیز اشاره شده بود.[۶] بابل، دولتی در میان‌رودان، قدیمی‌ترین رویه شناخته‌شده از اداره یک عطاری (داروخانه) را ارائه داد. در کنار فرد بیمار، یک کاهن، پزشک و یک داروساز برای رسیدگی به نیازهای او حضور داشتند.[۴]

یونان

دیوسکوریدس، ماتریا مدیکا، بیزانس، قرن پانزدهم

در یونان باستان، تفکیکی بین پزشک و گیاه‌شناس وجود داشت. وظیفه گیاه‌شناس تأمین مواد اولیه، از جمله گیاهان، برای پزشکان جهت ساخت داروها بود.[۷] به گفته ادوارد کرمرز و گلن سوندکر، "پیش از زمان بقراط، در دوران او و پس از آن، گروهی از کارشناسان در زمینه گیاهان دارویی وجود داشتند. احتمالاً مهم‌ترین نماینده این ریزوتوموی‌ها (ریشه‌بُران) دیوکلس کاریستوسی (قرن چهارم پیش از میلاد) بود. او به عنوان منبع تمام رساله‌های دارودرمانی یونان بین زمان تئوفراستوس و دیوسکوریدس در نظر گرفته می‌شود."[۸]

بین سال‌های ۶۰ تا ۷۸ میلادی،[۳]تاریخچه داروسازی پزشک یونانی پدانیوس دیوسکوریدس یک کتاب پنج جلدی به نام ماتریا مدیکا (De materia medica) نوشت که بیش از ۶۰۰ گیاه را پوشش می‌داد و اصطلاح ماتریا مدیکا (مواد پزشکی) را ابداع کرد. این کتاب اساس بسیاری از متون قرون وسطی را تشکیل داد و دانشمندان خاورمیانه در طول دوران طلایی اسلام آن را توسعه دادند.[۳]تاریخچه داروسازی

آسیا

قدیمی‌ترین راهنمای شناخته‌شده چینی در مورد مواد پزشکی شن‌نونگ بن کائو جینگ (کتاب کلاسیک ریشه گیاهان کشاورز الهی) است که به قرن اول میلادی بازمی‌گردد. این کتاب در زمان دودمان هان گردآوری شده و به شن‌نونگ افسانه‌ای نسبت داده شده است. ادبیات قدیمی‌تر شامل فهرستی از نسخه‌ها برای بیماری‌های خاص بود که نمونه آن در نسخه خطی «نسخه‌هایی برای ۵۲ بیماری» یافت شده در ماوانگدویی، که در سال ۱۶۸ پیش از میلاد مهر و موم شده، دیده می‌شود. داروسازی امروزی چین نتیجه تبادلات دارویی بین چین و سایر نقاط جهان در قرون گذشته است.[۹]

قدیمی‌ترین مجموعه شناخته‌شده از مواد دارویی در طب سنتی هند به قرن سوم یا چهارم میلادی بازمی‌گردد (که به سوشروتا، که به عنوان پزشکی در قرن ششم پیش از میلاد ثبت شده، نسبت داده می‌شود).

یک تابلوی سنگی برای یک داروخانه با سه‌پایه، هاون و دسته هاون در مقابل تابلویی برای یک پزشک در راه آرکادیان در افسوس (ترکیه) وجود دارد.

ژاپن

در ژاپن، در پایان دوره آسوکا (۵۳۸–۷۱۰) و اوایل دوره نارا (۷۱۰–۷۹۴)، مردانی که نقش‌هایی شبیه به داروسازان امروزی داشتند، بسیار مورد احترام بودند. جایگاه داروسازان در جامعه صراحتاً در قانون تایهو در سال ۷۰۱ تعریف شده و در قانون یورو در سال ۷۱۸ مجدداً بیان شد. موقعیت‌های رتبه‌بندی شده در دربار امپراتوری پیش از هی‌آن برقرار شد؛ و این ساختار سازمانی تا حد زیادی تا زمان اصلاحات میجی (۱۸۶۸) دست‌نخورده باقی ماند. در این سلسله مراتب بسیار پایدار، داروسازان - و حتی دستیاران داروساز - جایگاهی بالاتر از همه افراد در زمینه‌های مرتبط با سلامت مانند پزشکان و متخصصان طب سوزنی داشتند. در دربار امپراتوری، داروساز حتی بالاتر از دو پزشک شخصی امپراتور رتبه‌بندی می‌شد.[۱۰]

الگو:پیوست

قرون وسطی

خاورمیانه

در بغداد اولین داروخانه‌ها در سال ۷۵۴ میلادی[۱۱] در زمان خلافت عباسیان و در طول دوران طلایی اسلام تأسیس شدند. تا قرن نهم، این داروخانه‌ها تحت نظارت دولت بودند.[۱۲]

راهنمای گیاهان دارویی رومی ماتریا مدیکا اثر دیوسکوریدس. زیره و شوید. حدود ۱۳۳۴ میلادی.

پیشرفت‌هایی که در خاورمیانه در گیاه‌شناسی و شیمی به دست آمد، پزشکی در اسلام قرون وسطی را به توسعه اساسی داروشناسی سوق داد. محمد بن زکریای رازی (۸۶۵–۹۱۵ میلادی)، برای نمونه، در جهت ترویج استفاده‌های پزشکی از ترکیبات شیمیایی عمل کرد. ابوالقاسم زهراوی (۹۳۶–۱۰۱۳ میلادی) در تهیه داروها از طریق تصعید و تقطیر پیشگام بود. کتاب Liber servitoris او مورد توجه ویژه است، زیرا به خواننده دستورالعمل‌هایی ارائه می‌دهد و توضیح می‌دهد که چگونه «مفردات» را که داروهای مرکبِ پرکاربرد آن زمان از آن‌ها ترکیب می‌شدند، آماده کنند. با این حال، شاپور بن سهل (درگذشت ۸۶۹ میلادی)، اولین پزشکی بود که یک دارونامه تدوین کرد و انواع مختلفی از داروها و درمان‌ها را برای بیماری‌ها توصیف نمود. ابوریحان بیرونی (۹۷۳–۱۰۵۰ میلادی) یکی از باارزش‌ترین آثار اسلامی در داروشناسی به نام کتاب الصیدنة فی الطب را نوشت که در آن دانش دقیقی از خواص داروها ارائه داد و نقش داروسازی و وظایف و مسئولیت‌های داروساز را ترسیم کرد.

ابن سینا نیز کمتر از ۷۰۰ داروی ترکیبی، خواص آن‌ها، نحوه عملکرد و موارد مصرف آن‌ها را توصیف نکرد. او در واقع یک جلد کامل از قانون در طب را به داروهای مفرد اختصاص داد. آثار ماردینی بغدادی و قاهره‌ای، و ابن وافد (۱۰۰۸–۱۰۷۴ میلادی) نیز تأثیر بسزایی داشتند، که هر دو بیش از پنجاه بار به لاتین چاپ شدند (به ترتیب تحت عناوین De Medicinis universalibus et particularibus توسط 'ماسویه جوان' و Medicamentis Simplicibus توسط 'Abenguefit'). پیترو دابانو (۱۲۵۰–۱۳۱۶) مکمل اثر ماردینی را تحت عنوان De Veneris ترجمه و به آن افزود. کمک‌های موفق (موفق بن علی هروی) نیز در این زمینه پیشگامانه است. او که در قرن دهم می‌زیست، کتاب الابنیه عن حقایق الادویه (مبانی خواص واقعی داروها) را نوشت و در آن علاوه بر موارد دیگر، آرسنیک اکسید را توصیف کرد و با اسید سیلیسیک آشنایی داشت. او بین سدیم کربنات و پتاسیم کربنات تمایز آشکاری قائل شد و به ماهیت سمی ترکیبات مس، به‌ویژه زاج مس، و همچنین ترکیبات سرب توجه جلب کرد. او همچنین تقطیر آب دریا برای آشامیدن را توصیف می‌کند.[۱۳]

با شروع قرون ۱۳ و ۱۴ میلادی، داروسازان خاورمیانه در حرفه خود با تحولی روبه‌رو شدند، زیرا آنان علایق خود را از توسعه نظریه‌های پزشکی به سمت ایجاد کاربردهای عملی و درمانی داروها تغییر دادند. برای نمونه، در سال ۱۲۶۰ میلادی، یک پزشک و داروساز یهودی-مصری به نام ابوالمنی کوهین عطار کتابچه‌ای ۲۵ فصلی به نام منهاج الدکان منتشر کرد که در آن مواردی چون: نام داروها، ترکیبات و مقادیر آن‌ها، روش‌های آماده‌سازی و دوزها را ثبت کرد. این کتابچه به‌طور قابل توجهی فاقد فصل‌هایی است که به ویژگی‌ها و صفات مطلوبی که پزشکان مشتاق باید از خود نشان دهند می‌پردازد، و در آن به معضلات اخلاقی یا مفاهیم پایه‌ای که اکثر داروسازان معمولاً در آن زمان بحث می‌کردند، بسیار کم پرداخته شده است. این نشان می‌دهد که پس از سال ۱۲۶۰ میلادی، علاقه به بحث در مورد فرهنگ و ارزش‌های پیرامون داروسازی کاهش یافت و علاقه به توسعه آرشیوهای دانش داروسازی برای عموم افزایش یافت. شایان ذکر است که کتابچه‌های مکتوب معمولاً توسط داروسازان در خاورمیانه تولید نمی‌شدند.[۱۴][۱۵] همچنین در طول قرون ۱۳ و ۱۴ میلادی بود که دارونامه‌های خاورمیانه بیشتر شبیه کتاب‌های آشپزی شدند تا دانشنامه‌های پزشکی، که توماس آلسن این موضوع را به تبادل فرهنگی گسترده بین چین، ایران و امپراتوری بزرگ مغول نسبت می‌دهد.[۱۶]

اروپا

تصویری از یک داروخانه در کتاب ایتالیایی تقویم‌الصحه، قرن چهاردهم
داروخانه قدیمی در صومعه فرانسیسکن‌ها، دوبروونیک

پس از سقوط امپراتوری روم غربی در قرن پنجم، دانش پزشکی در اروپا به دلیل از دست رفتن متون پزشکی یونانی و پایبندی شدید به سنت‌ها دچار افت شد، اگرچه منطقه‌ای در جنوب ایتالیا در نزدیکی سالرنو تحت کنترل بیزانس باقی ماند و یک بیمارستان و مدرسه پزشکی توسعه داد که تا قرن یازدهم مشهور شد.[۳]تاریخچه داروسازی

در اوایل قرن یازدهم، دانشمند سالرنو کستانتین آفریقایی بسیاری از کتاب‌های عربی را به لاتین ترجمه کرد و باعث تغییر رویکرد از پزشکی بقراطی به سمت رویکردی دارویی با حمایت جالینوس شد.[۳]تاریخچه داروسازی در اروپای قرون وسطی، راهبان معمولاً به زبان یونانی صحبت نمی‌کردند و این موضوع باعث می‌شد که تا پیش از ترجمه‌های کنستانتین، تنها متون لاتین مانند آثار پلینیوس در دسترس باشند.[۳]تاریخچه داروسازی علاوه بر این، پزشکی عربی به دلیل اسپانیای مسلمان بیشتر شناخته شد.[۳]تاریخچه داروسازی

در قرن پانزدهم، ماشین چاپ کتاب‌های درسی پزشکی و فرمول‌نامه‌ها را گسترش داد؛ آنتیدوتاریوم اولین فرمول‌نامه دارویی چاپ شده بود.[۳]تاریخچه داروسازی

در اروپا، مغازه‌های دارویی (عطاری) در طول قرن دوازدهم شروع به ظهور کردند. در سال ۱۲۴۰ میلادی امپراتور فریدریش دوم فرمانی صادر کرد که بر اساس آن حرفه پزشک و داروساز از یکدیگر جدا شدند.[۱۷]

داروخانه‌های قدیمی هنوز در دوبروونیک، کرواسی، واقع در داخل صومعه فرانسیسکن‌ها که در سال ۱۳۱۷ افتتاح شده، به کار خود ادامه می‌دهند. داروخانه تالار شهر در تالین، استونی، که قدمت آن حداقل به ۱۴۲۲ میلادی بازمی‌گردد، قدیمی‌ترین داروخانه‌ای در جهان است که به‌طور مستمر در همان محل اولیه خود فعالیت می‌کند.[۱۸]

روند به سمت تخصص‌گرایی در داروسازی در بروژ، بلژیک آغاز شد؛ جایی که قانون جدیدی تصویب شد که پزشکان را از تهیه دارو برای بیماران منع می‌کرد.[۷]

گفته می‌شود قدیمی‌ترین داروخانه در سال ۱۲۲۱ میلادی در کلیسای سانتا ماریا نوولا در فلورانس، ایتالیا راه‌اندازی شده است که اکنون به موزه عطر تبدیل شده است. فلورانس همچنین زادگاه اولین دارونامه رسمی به نام Nuovo Receptario است که همه داروخانه‌ها از آن به عنوان راهنمایی برای مراقبت از بیماران استفاده می‌کردند.[۴]

کالج سلطنتی داروسازان شهر و پادشاهی والنسیا در سال ۱۴۴۱ میلادی تأسیس شد که با داشتن اختیارات کامل اداری و قانون‌گذاری، قدیمی‌ترین در جهان محسوب می‌شود. داروسازان والنسیا اولین کسانی در جهان بودند که داروهای خود را با همان معیارهایی که در حال حاضر در دارونامه‌های رسمی الزامی است، تهیه می‌کردند.[۱۹]

جمهوری ونیز نخستین دولتی بود که سیاست‌های بهداشتی را وضع کرد که بر اساس آن ماهیت دارو باید برای عموم مشخص باشد. در واقعیت، سیزده فرمول سری باقی مانده است که برای فروش به جمهوری ونیز پیشنهاد شده بودند.[۲۰]

صنعتی‌سازی

دهه ۱۸۰۰ میلادی پیچیدگی‌های فنی فزاینده‌ای را به همراه داشت. تا اواخر دهه ۱۸۸۰، تولیدکنندگان رنگ آلمانی خالص‌سازی ترکیبات آلی منفرد از قطران و دیگر منابع معدنی را به کمال رسانده بودند و همچنین روش‌های اولیه‌ای را در سنتز شیمیایی آلی پایه‌گذاری کرده بودند.[۲۱]

کلرال هیدرات در سال ۱۸۶۹ به عنوان داروی خواب‌آور و آرام‌بخش معرفی شد.[۲۲] کلروفرم برای اولین بار در سال ۱۸۴۷ به عنوان ماده بیهوشی استفاده شد.[۲۳]

مشتقات فنوتیازین‌ها تأثیر مهمی بر جنبه‌های مختلف پزشکی داشتند، که با متیلن بلو آغاز شد؛ این ماده در ابتدا پس از سنتز آن از آنیلین در سال ۱۸۷۶ به عنوان رنگ مورد استفاده قرار می‌گرفت.[۲۴] فنوتیازین‌ها تا سال ۱۹۴۰ به عنوان داروهای ضد مالاریا، ضدعفونی‌کننده و ضد کرم استفاده می‌شدند.[۲۵] "انقلاب روان‌داروشناسی" در سال ۱۹۵۰ زمانی آغاز شد که کلرپرومازین کشف شد.[۲۵]

ایالات متحده انجمن داروسازان آمریکا را در سال ۱۸۵۲[۲۶] با هدف اصلی پیشبرد نقش داروسازان در مراقبت از بیماران، کمک به توسعه شغلی، گسترش اطلاعات درباره ابزارها و منابع، و افزایش آگاهی در مورد نقش داروسازان و مشارکت آنها در مراقبت از بیمار تأسیس کرد.[۲۷]

فردریک بانتینگ و چارلز بست در سال ۱۹۲۱ کشف کردند که هورمون انسولین قند خون سگ‌ها را کاهش می‌دهد. این امر الهام‌بخش کارهای بعدی جیمز کالیپ شد که انسولین خالص را برای آزمایش‌های انسانی توسعه داد و چشم‌انداز آینده را برای همه بیماران دیابتی به‌طور چشمگیری تغییر داد.

در سال ۱۹۲۸ الکساندر فلمینگ با کشف قارچی که قادر به از بین بردن باکتری‌ها بود، اولین آنتی‌بیوتیک، یعنی پنی‌سیلین را توسعه داد.[۲۸]

دوران مدرن متأخر

سنگاپور

اولین زیرساخت دارویی، انبارهای پزشکی و داروخانه (Medical Stores and Dispensary) بود که توسط توماس پرندرگاست، دستیار جراح، در جریان اکسپدیشن رافلز به سنگاپور سازماندهی شد. سکونت‌گاه بریتانیایی‌ها در سنگاپور منجر به تأسیس سه بیمارستان عمومی شد. دو بیمارستان به ترتیب برای نظامیان و ملوانان بود، در حالی که آخرین مورد برای استفاده غیرنظامیان بود.[۲۹]

کارکنان پزشکی در رتبه‌های جراح ارشد، دستیار جراح و داروساز (عطار) طبقه‌بندی می‌شدند. داروسازان زیردستان کادر پزشکی بودند؛ آنها پزشکانی بودند که از کالج‌های پزشکی هند فارغ‌التحصیل شده بودند. برای جبران کمبود نیروی کار در بیمارستان عمومی، پیشنهادی برای انتخاب دانش‌آموزان محلی از مدرسه آزاد پنانگ برای تبدیل شدن به دستیاران داروساز تصویب شد. این پیشنهاد پنج سال آموزش و الزامات سختگیرانه‌ای را برای واجد شرایط شدن به عنوان یک کارآموز ترسیم می‌کرد. کسانی که کارآموزی را به پایان می‌رساندند، نه تنها انتظارات و مسئولیت‌های سختی را تجربه می‌کردند، بلکه دستمزد اندکی نیز دریافت می‌کردند. داروسازان استعفا داده و به مطب‌های خصوصی رفتند. مطب‌های خصوصی به شدت در روزنامه‌ها تبلیغ می‌کردند. این امر اولین سیستم عملیات داروسازی در نظر گرفته شد.[۲۹]

جیمز اشعیا وودفورد (J.I. Woodford) داروخانه کامپونگ گلام را تأسیس کرد. شرکت دیگر، مارتین اند لاین از داروخانه سنگاپور بود. هر دو مؤسسه به عنوان شیمیدان و داروفروش در نظر گرفته می‌شدند.[۲۹] علاوه بر طب سنتی چینی، طب و شیوه‌های غربی نیز تأسیس شد. دکتر کریستوفر تربینگ به سنگاپور وارد شد و داروخانه‌ای به نام مطب پزشکی دارویی آلمان تأسیس کرد. پس از درگذشت دکتر تربینگ، این مطب تا زمان تخریب آن در سال ۱۹۷۰ توسط مالکان آلمانی به کار خود ادامه داد.[۳۰]

مصرف‌کنندگان سنگاپوری از اطلاعات غلط در تبلیغات دارویی رنج می‌بردند و استانداردها و صلاحیت‌هایی برای توزیع داروها وجود نداشت. همچنین سوءمصرف مواد با تریاک و دسترسی به سموم برای اقدامات مجرمانه وجود داشت. این امر منجر به ایجاد فرمان پزشکی در سال ۱۹۰۴ و فرمان سموم در سال ۱۹۰۵ شد تا استانداردهایی برای شیمیدانان و داروفروشان واجد شرایط برای مدیریت این مواد ایجاد شود. فرمان سموم مقرراتی را برای خرده‌فروشی سموم وضع کرد. یکی از معیارها داشتن گواهینامه از مقام ارشد پزشکی مدنی بود. در همان سال، کالج پزشکی پادشاه ادوارد هفتم تأسیس شد. این دانشکده پزشکی میزبان کلاس‌ها و امتحانات برای دریافت گواهینامه داروسازی بود.[۲۹]

در طول قرن بیستم، دولت فرامین خود را برای آموزش و صدور مجوز اصلاح کرد. این تلاش‌های قانونی اولیه به فرمان شماره ۳۰ در سال ۱۹۳۳ منجر شد. این فرمان به‌طور رسمی نیازمند آموزش و ثبت نام برای داروسازان پس از آموزش بود. کالج پزشکی پادشاه ادوارد هفتم اولین دانشجویان داروسازی خود را در سال ۱۹۳۵ پذیرفت.[۲۹]

جستارهای وابسته

  • انجمن بین‌المللی تاریخ داروسازی
  • انجمن بریتانیایی تاریخ داروسازی
  • تاریخ پزشکی
  • تاریخچه اتوماسیون داروخانه
  • تاریخچه داروسازی در ایالات متحده
  • فهرست داروها بر اساس سال کشف
  • موزه تاریخ پزشکی و داروسازی لیتوانی

منابع

  1. ↑ Ellis, Linda (2000). Archaeological Method and Theory: An Encyclopedia. Taylor & Francis. pp. 443–448. ISBN 978-0-8153-1305-2.
  2. ↑ Samorini, Giorgio (2019-06-01). "The oldest archeological data evidencing the relationship of Homo sapiens with psychoactive plants: A worldwide overview". Journal of Psychedelic Studies (in English). 3 (2): 63–80. doi:10.1556/2054.2019.008.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Sneader, Walter (2005-10-31). Drug Discovery: A History (in English). John Wiley & Sons. ISBN 9780470015520.
  4. 1 2 3 Bender, George (1965). "Great Moments in Pharmacy" (PDF). Pharmacy at Auburn. Retrieved 26 July 2020.
  5. ↑ John K. Borchardt (2002). "The Beginnings of Drug Therapy: Ancient Mesopotamian Medicine". Drug News & Perspectives. 15 (3): 187–192. doi:10.1358/dnp.2002.15.3.840015. ISSN 0214-0934. PMID 12677263.
  6. ↑ "Becoming a Pharmacist & History of Pharmacy | Pharmacy is Right for Me". Pharmacy for me (in American English). Retrieved 2020-07-27.
  7. 1 2 "Pharmacy". Encyclopedia Britannica (in English). Retrieved 2020-07-27.
  8. ↑ Edward Kremers, Glenn Sonnedecker (1986). "Kremers and Urdang's History of pharmacy". Amer. Inst. History of Pharmacy. p.17. شابک ‎۰−۹۳۱۲۹۲−۱۷−۴
  9. ↑ Lu, D. (2023). The Global Circulation of Chinese Materia Medica, 1700-1949: A Microhistory of the Caterpillar Fungus. Medicine and Biomedical Sciences in Modern History (in English). Palgrave Macmillan. pp. 1–294. doi:10.1007/978-3-031-24723-1. ISBN 978-3-031-24722-4.
  10. ↑ Titsingh, Isaac. (1834) Annales des empereurs du japon, p. 434.
  11. ↑ Hadzovic, S (1997). "Pharmacy and the great contribution of Arab-Islamic science to its development". Medicinski Arhiv (in Croatian). 51 (1–2): 47–50. ISSN 0025-8083. OCLC 32564530. PMID 9324574.
  12. ↑ al-Ghazal, Sharif Kaf (October 2003). "The valuable contributions of Al-Razi (Rhazes) in the history of pharmacy during the Middle Ages" (PDF). Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine. 2 (4): 9–11. ISSN 1303-667X. OCLC 54045642.
  13. ↑ Levey M. (1973), Early Arabic Pharmacology, E. J. Brill; Leiden.
  14. ↑ Chipman, Leigh (2007). "Islamic Pharmacy in the Mamluk and Mongol Realms: Theory and Practice". Asian Medicine. 3 (2): 265–266. doi:10.1163/157342008X307875.
  15. ↑ Ferrario, Gabriele; Kozodoy, Maud (2021), "Science and Medicine", in Lieberman, Phillip I. (ed.), The Cambridge History of Judaism: Volume 5: Jews in the Medieval Islamic World, The Cambridge History of Judaism, vol. 5, Cambridge: Cambridge University Press, p. 858, ISBN 978-0-521-51717-1, retrieved 2025-07-14
  16. ↑ Chipman, Leigh (2007). "Islamic Pharmacy in the Mamluk and Mongol Realms: Theory and Practice". Asian Medicine. 3 (2): 267. doi:10.1163/157342008X307875.
  17. ↑ "History of Pharmacy Web Pages - Sweden´s oldest pharmacies". Archived from the original on 2011-06-23. Retrieved 2011-04-27.
  18. ↑ "Ain Raal: apteegist maakeeli." Postimees 3. March 2020.
  19. ↑ Valencia, MICOF-Muy Ilustre Colegio Oficial de Farmacéuticos de. "historia". MICOF - Muy Ilustre Colegio Oficial de Farmacéuticos de Valencia (in Spanish). Retrieved 2021-07-28.
  20. ↑ Stevens Crawshaw, Jane (2014). "Families, medical secrets and public health in early modern Venice". Renaissance Studies. 28 (4): 597–618. doi:10.1111/rest.12081.
  21. ↑ "Top Pharmaceuticals: Introduction: EMERGENCE OF PHARMACEUTICAL SCIENCE AND INDUSTRY: 1870-1930".
  22. ↑ Jones, Alan Wayne (2011-06-01). "Early drug discovery and the rise of pharmaceutical chemistry". Drug Testing and Analysis. 3 (6): 337–344. doi:10.1002/dta.301. ISSN 1942-7611. PMID 21698778.
  23. ↑ Dingwall (آوریل 2004). "A pioneering history: dentistry and the Royal College of Surgeons of Edinburgh" (PDF). historyofdentistry.co.uk. Archived from the original (PDF) on 1 فوریه 2013.
  24. ↑ Humans, IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risk to (2016). Exposure Data (in English). International Agency for Research on Cancer.
  25. 1 2 López-Muñoz, Francisco; Alamo, Cecilio; Cuenca, Eduardo; Shen, Winston W.; Clervoy, Patrick; Rubio, Gabriel (2005-07-01). "History of the discovery and clinical introduction of chlorpromazine". Annals of Clinical Psychiatry. 17 (3): 113–135. doi:10.1080/10401230591002002. ISSN 1040-1237. PMID 16433053.
  26. ↑ "Pharmacy - Research". Encyclopedia Britannica (in English). Retrieved 2020-07-25.
  27. ↑ "APhA Vision, Mission, Value Statements". www.pharmacist.com (in English). Archived from the original on 2020-10-23. Retrieved 2020-07-25.
  28. ↑ The pharmacy technician. American Pharmacists Association. (Sixth ed.). Englewood Cliffs, N.J.: Perspective Press/Morton Pub. Co. 2016. ISBN 978-1-61731-487-2. OCLC 981462588.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:دیگران (رده)
  29. 1 2 3 4 5 Lee, Yong Kiat (2006). "The Early History of Pharmacy in Singapore" (PDF). Singapore Medical Journal. 47 (5): 436–443. PMID 16645698.
  30. ↑ Pwee, Timothy (October–December 2018). "The German Medicine Deity: Singapore's Earliest Pharmacy" (PDF). BiblioAsia. 14 (3): 46–48.



This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.