تقویم‌الصحه

تقویم‌الصحه
نویسنده(ها)ابن بطلان
زبانعربی
موضوع(ها)پزشکی، بهداشت، رژیم غذایی

تقویم‌الصحه (عربی: تقويم الصحّة)، با نام کامل‌تر تقویم‌الصحه بالأسباب الستة (سامان تندرستی بر پایهٔ شش سبب)، کتابی در پزشکی، بهداشت و تدبیر تندرستی نوشتهٔ ابن بطلان، پزشک بغدادی سدهٔ پنجم هجری/یازدهم میلادی است. کتاب توصیه‌هایی دربارهٔ حفظ سلامت و شیوهٔ زندگی ارائه می‌کند و بخش عمدهٔ مطالب آن به صورت جدول‌هایی تنظیم شده است که ویژگی‌ها، سودها و زیان‌های خوراک‌ها، نوشیدنی‌ها، محیط و فعالیت‌های انسانی را بر پایهٔ پزشکی اخلاطی بیان می‌کنند.[۱]

اثر بر این اصل استوار است که حفظ تندرستی به تنظیم شش دسته از عوامل زندگی وابسته است: هوا؛ خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها؛ حرکت و استراحت؛ خواب و بیداری؛ دفع و نگهداری مواد بدن؛ و حالات روانی همچون شادی، خشم، ترس و اندوه.[۲] این عوامل در سنت پزشکی جالینوسی و قرون وسطایی به «شش امر غیرطبیعی» معروف بودند و تنظیم آنها اساس بخش مهمی از پزشکی پیشگیرانه و تدبیر تندرستی را تشکیل می‌داد.[۳]

تقویم‌الصحه در اروپای سده‌های میانه نیز تأثیر فراوانی یافت. این اثر در سدهٔ سیزدهم میلادی به زبان لاتین ترجمه شد و با عنوان تاکوئینوم سانیتاتیس شناخته شد. از اواخر سدهٔ چهاردهم، تحریرهای کوتاه‌شده و مصور آن در شمال ایتالیا پدید آمد که امروزه از مشهورترین دست‌نوشته‌های مصور پزشکی قرون وسطی به‌شمار می‌روند.[۴]

نام

نام عربی کتاب تقويم الصحّة به معنای تحت‌اللفظی «تقویم/تنظیم تندرستی» است. واژهٔ «تقویم» در عنوان اثر به ساختار جدولی آن ارتباط دارد و در ترجمهٔ لاتینی نیز همین واژه به صورت Tacuinum درآمد.[۴]

صورت مفصل‌تر عنوان، تقويم الصحّة بالأسباب الستة، به شش عامل اصلی مؤثر بر حفظ سلامت اشاره دارد. آغاز کتاب این شش عامل را برمی‌شمارد و بیان می‌کند که کسی که خواهان دوام سلامت خویش است باید آنها را در حالت اعتدال نگاه دارد.[۲]

نویسنده

نویسندهٔ اثر، ابوالحسن مختار بن حسن بن عبدون، مشهور به ابن بطلان، پزشک و نویسندهٔ مسیحی اهل بغداد بود. او در سدهٔ یازدهم میلادی فعالیت داشت و پس از سفر به مناطق مختلف، از جمله حلب، قاهره و قسطنطنیه، سرانجام در انطاکیه اقامت گزید.[۵]

تقویم‌الصحه مشهورترین اثر ابن بطلان است و در انتقال بخشی از دانش پزشکی و بهداشتی جهان اسلام به اروپای لاتینی نقش داشت.

موضوع و هدف

تقویم‌الصحه برخلاف بسیاری از کتاب‌های پزشکی که عمدتاً به تشخیص و درمان بیماری اختصاص دارند، بیشتر بر حفظ سلامت و پیشگیری از بیماری تمرکز دارد. هدف اصلی آن بیان چگونگی تنظیم عوامل روزمرهٔ زندگی برای حفظ تعادل بدن است.

ابن بطلان در آغاز کتاب شش عامل را که برای سلامت انسان ضروری می‌داند چنین دسته‌بندی می‌کند:[۲]

هوا و کیفیت هوایی که به بدن می‌رسد؛

خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و اندازه و کیفیت مصرف آنها؛

حرکت و سکون یا فعالیت بدنی و استراحت؛

خواب و بیداری؛

استفراغ و احتباس، یعنی دفع مواد زائد و نگهداری مواد مورد نیاز بدن؛

حالات روانی، از جمله شادی، خشم، ترس و اندوه.

بر پایهٔ پزشکی اخلاطی، افراط یا تفریط در هر یک از این عوامل می‌توانست تعادل بدن را برهم بزند و زمینهٔ بیماری را فراهم کند، در حالی که رعایت اعتدال وسیله‌ای برای نگهداری تندرستی محسوب می‌شد.

ساختار

نمونه‌ای از ساختار جدولی نسخهٔ عربی تقویم‌الصحه، نسخهٔ ۶۱۰ قمری

ویژگی برجستهٔ تقویم‌الصحه شیوهٔ جدولی ارائهٔ مطالب است. ابن بطلان حجم بزرگی از اطلاعات پزشکی و بهداشتی را در جدول‌های فشرده‌ای جای داده بود تا مراجعه و مقایسهٔ داده‌ها آسان‌تر شود.[۶]

در پژوهش‌های جدید، حدود ۲۸۰ موضوع مرتبط با سلامت در کتاب شناسایی شده است. بخش بزرگی از این مدخل‌ها به مواد غذایی، به‌ویژه میوه‌ها، سبزی‌ها و دیگر فرآورده‌های گیاهی اختصاص دارد، اما کتاب محدود به خوراک نیست و موضوعاتی چون آب، شراب، شیر، گوشت، فصل‌ها، بادها، محیط، پوشاک، حرکت، استراحت و حالات روانی را نیز دربر می‌گیرد.[۷]

در جدول‌ها برای هر موضوع اطلاعاتی از جمله طبیعت آن بر پایهٔ کیفیات چهارگانهٔ گرمی، سردی، تری و خشکی، درجهٔ این کیفیت، بهترین نوع، سود، زیان و راه اصلاح زیان ذکر می‌شد. در مواردی نیز تناسب آن با سن، فصل، منطقه یا مزاج افراد مورد توجه قرار می‌گرفت.[۸]

شش امر غیرطبیعی

چارچوب نظری تقویم‌الصحه بر مفهومی در پزشکی یونانی و اسلامی قرار داشت که بعدها در پزشکی لاتینی «شش امر غیرطبیعی» نامیده شد. «غیرطبیعی» در این اصطلاح به معنای ناسالم یا غیرعادی نبود؛ بلکه به عواملی گفته می‌شد که جزو ساختمان ذاتی بدن به‌شمار نمی‌رفتند اما بر سلامت آن اثر می‌گذاشتند.

این شش دسته عبارت بودند از:

  • هوا؛
  • خوراک و نوشیدنی؛
  • حرکت و استراحت؛
  • خواب و بیداری؛
  • دفع و احتباس؛
  • حالات و هیجان‌های روانی.

بر پایهٔ این نظریه، سلامت هنگامی حفظ می‌شد که میان این عوامل تعادل برقرار باشد. بدین ترتیب، بخش بزرگی از توصیه‌های تقویم‌الصحه نه درمان بیماری پس از وقوع آن، بلکه تنظیم زندگی روزانه برای جلوگیری از بیماری بود.[۹]

پزشکی و خوراک

خوراک‌شناسی بخش مهمی از کتاب را تشکیل می‌دهد. ابن بطلان مواد خوراکی را نه فقط از نظر ارزش غذایی به معنای امروزی، بلکه در چارچوب مزاج و اخلاط چهارگانه بررسی می‌کند.

برای هر خوراک، طبیعت آن از نظر گرم، سرد، تر یا خشک بودن و نیز تأثیر احتمالی آن بر بدن ذکر می‌شود. سپس سود و زیان آن و در بسیاری موارد ماده یا روشی که می‌توانست زیان آن را تعدیل کند، بیان می‌شود.

میوه‌ها، سبزی‌ها، غلات، گوشت‌ها، لبنیات، نوشیدنی‌ها، گیاهان و چاشنی‌ها از جمله موضوعات مهم کتاب‌اند. همین توجه گسترده به مواد غذایی سبب شده است که تقویم‌الصحه و به‌ویژه نسخه‌های مصور لاتینی آن در پژوهش‌های تاریخ خوراک، کشاورزی و باغبانی قرون وسطی نیز مورد استفاده قرار گیرند.[۱۰]

نسخهٔ ۶۱۰ قمری

از مهم‌ترین نسخه‌های عربی تقویم‌الصحه، نسخه‌ای است که اکنون با شمارهٔ Or 1347 در بخش دست‌نوشته‌های شرقی کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود. این دست‌نوشته در جمادی‌الثانی سال ۶۱۰ قمری، برابر با ۱۲۱۳ میلادی، کتابت شده است.[۱]

این نسخه یک نسخهٔ نفیس تقدیمی است که برای ملک ظاهر غازی، فرمانروای حلب و پسر صلاح‌الدین ایوبی، تهیه شده بود. نسخه ۴۴ برگ اصلی دارد و متن آن به خط نسخ با مرکب سیاه و سرخ نوشته شده است. از برگ سوم تا بخش عمدهٔ پایان نسخه، مطالب به صورت جدول تنظیم شده‌اند.[۱۱]

صفحهٔ عنوان تذهیب شده و صفحات دارای حاشیه‌آرایی‌اند. این نسخه امروزه به‌صورت کامل و با کیفیت بالا در کتابخانهٔ دیجیتال قطر در دسترس عمومی قرار گرفته و در مالکیت کتابخانهٔ بریتانیا است.[۱۱]

ترجمهٔ لاتینی

نسخه‌ای از ترجمهٔ لاتینی تقویم‌الصحه

تقویم‌الصحه در سدهٔ سیزدهم میلادی از عربی به لاتینی ترجمه شد و عنوان آن به صورت Tacuinum Sanitatis یا Tacuinum in medicina درآمد. نام مترجم با قطعیت معلوم نیست. شواهد نسخه‌شناختی ترجمه را با دربار مانفرد سیسیل مرتبط می‌کنند و احتمال داده شده است که ترجمه در میانهٔ سدهٔ سیزدهم در محیط دربار او در جنوب ایتالیا فراهم آمده باشد.[۱۲]

واژهٔ لاتینی Tacuinum صورت لاتینی‌شدهٔ واژهٔ عربی «تقویم» بود. ترجمهٔ لاتینی نیز در آغاز عمدتاً ساختار جدولی اصل عربی را حفظ کرد و در نسخه‌های گوناگون رواج یافت.

تقویم‌الصحه از این طریق در پزشکی اروپای قرون وسطی شناخته شد و بعدها نسخه‌های لاتینی آن زمینهٔ پیدایش گروهی از دست‌نوشته‌های مصور بسیار مشهور را فراهم آورد.

نسخه‌های مصور تاکوئینوم سانیتاتیس

برداشت انجیر در یکی از نسخه‌های مصور «تاکوئینوم سانیتاتیس»، کتابخانه ملی اتریش

از اواخر سدهٔ چهاردهم میلادی، گروهی از نسخه‌های کوتاه‌شده و به‌شدت مصور از ترجمهٔ لاتینی در شمال ایتالیا، به‌ویژه لمباردی، پدید آمد. این نسخه‌ها اگرچه بر تقویم‌الصحهٔ ابن بطلان استوار بودند، رونویسی سادهٔ اثر عربی نبودند؛ ساختار جدولی تا حد زیادی کنار گذاشته شد و به جای آن، برای هر موضوع تصویری بزرگ همراه با متن کوتاهی دربارهٔ ویژگی پزشکی آن قرار گرفت.[۴]

این تغییر سبب شد که نسخه‌های اروپایی علاوه بر کتاب پزشکی، به نوعی کتاب مصور دربارهٔ زندگی روزانه تبدیل شوند. تصاویر آنها صحنه‌هایی از:

  • باغبانی و کشاورزی؛
  • برداشت میوه و سبزی؛
  • خریدوفروش در بازار؛
  • تهیه و مصرف خوراک؛
  • دامداری و شکار؛
  • پوشاک؛
  • استحمام؛
  • خواب و استراحت؛
  • فعالیت‌های فصلی؛
  • روابط اجتماعی و تفریح

را نشان می‌دهد. از این رو این دست‌نوشته‌ها امروزه افزون بر تاریخ پزشکی، برای مطالعهٔ پوشاک، خوراک، کشاورزی، محیط و زندگی اجتماعی اروپای اواخر قرون وسطی نیز منابع تصویری مهمی هستند.[۱۳]

دست‌نوشته‌های مصور مهم

پژوهش‌های نسخه‌شناختی چندین نسخهٔ مهم مصور یا مرتبط با تاکوئینوم سانیتاتیس را شناسایی کرده‌اند.[۱۳] از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • نسخهٔ لاتین جدید ۱۶۷۳ در کتابخانه ملی فرانسه در پاریس، مربوط به حدود ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۰؛
  • نسخهٔ ۱۰۴۱ کتابخانهٔ دانشگاه لیژ، مربوط به حدود ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰؛
  • نسخهٔ سری جدید ۲۶۴۴ کتابخانه ملی اتریش در وین، مربوط به حدود ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰؛
  • نسخهٔ ۴۱۸۲ کتابخانهٔ کازاناته در رم، مربوط به حدود ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰؛
  • نسخهٔ لاتین ۹۳۳۳ کتابخانهٔ ملی فرانسه، مربوط به میانهٔ سدهٔ پانزدهم؛
  • نسخهٔ ۳۰۵۴ کتابخانهٔ شهرداری روآن که بخشی از آن بعدها از نسخه جدا شد؛
  • نسخه‌های دیگری در وین، رم، گرانادا، پاریس و دیگر مجموعه‌ها.

نسخهٔ وین

نمایی از «بهار» در نسخهٔ وین

یکی از مشهورترین نسخه‌های مصور در کتابخانه ملی اتریش با شمارهٔ Cod. Ser. n. 2644 نگهداری می‌شود. این نسخه در اواخر سدهٔ چهاردهم در شمال ایتالیا، احتمالاً در لمباردی یا ورونا، ساخته شده و دارای ۱۰۹ برگ و بیش از ۲۰۰ نگاره است.[۱۴]

این نسخه به سبب نشانی خانوادگی موجود در آن با خاندان چرّوتیِ ورونا مرتبط دانسته شده و بازتولید تصاویر آن در دوران معاصر با عنوان‌هایی مانند «چهار فصل خاندان چرّوتی» منتشر شده است.[۱۵]

نسخهٔ لیژ

نسخهٔ شمارهٔ ۱۰۴۱ کتابخانهٔ دانشگاه لیژ یکی دیگر از نمونه‌های مشهور است. این دست‌نوشته شامل ۱۶۹ تصویر یا جدول تصویری و یک پیشانی‌نگاره است. هر تصویر با چند سطر توضیح لاتینی دربارهٔ خواص خوراک، نوشیدنی، فعالیت یا عامل محیطی همراه است.[۴]

تفاوت اصل عربی و نسخه‌های مصور اروپایی

اصل عربی تقویم‌الصحه و نسخه‌های مصور اروپایی از نظر شکل ظاهری تفاوت چشمگیری دارند. متن ابن بطلان اثری پزشکی با جدول‌های فشرده و اطلاعات نسبتاً مفصل بود. در مقابل، تهیه‌کنندگان نسخه‌های مصور سده‌های چهاردهم و پانزدهم بخش زیادی از متن را خلاصه کردند و تصویر را به عنصر اصلی صفحه تبدیل ساختند.[۱۳]

بنابراین بسیاری از تصاویر مشهور امروزی که با نام تقویم‌الصحه یا تاکوئینوم سانیتاتیس شناخته می‌شوند، تصاویر کتاب اصلی ابن بطلان نیستند، بلکه متعلق به تحریرهای اروپایی چند سده پس از او هستند.

اصل عربی نسخهٔ ۶۱۰ قمری نیز اگرچه تذهیب و تزئین شده است، ساختاری جدولی دارد و از مجموعهٔ نگاره‌های زندگی روزانه که ویژگی نسخه‌های ایتالیایی بعدی است برخوردار نیست.[۱۱]

اهمیت در تاریخ پزشکی

تقویم‌الصحه نمونه‌ای برجسته از ادبیات «تدبیر صحت» در پزشکی قرون وسطی است؛ آثاری که به جای تمرکز صرف بر درمان بیماری، به تنظیم زندگی انسان سالم می‌پرداختند.

ساختار کتاب نشان می‌دهد که در پزشکی آن دوره، تغذیه تنها یکی از عوامل سلامت محسوب می‌شد و کیفیت هوا، تحرک بدنی، استراحت، خواب، دفع مواد و حتی حالات روانی نیز بخشی از تدبیر پزشکی به‌شمار می‌رفتند.

گسترش ترجمهٔ لاتینی و پیدایش نسخه‌های متعدد آن نشان‌دهندهٔ انتقال این سنت پزشکی از جهان عربی به اروپای لاتینی است. نسخه‌های مصور ایتالیایی نیز نمونه‌ای از دگرگونی یک متن علمی در جریان انتقال میان فرهنگ‌ها هستند: کتاب پزشکی جدولی ابن بطلان در اروپا به راهنمایی تصویری برای تندرستی و زندگی روزانه تبدیل شد.

اهمیت در تاریخ هنر و زندگی روزمره

نسخه‌های مصور تاکوئینوم سانیتاتیس به سبب صدها تصویر از کار و زندگی مردم اواخر سده‌های میانه اهمیت مستقلی در تاریخ هنر یافته‌اند.

برخلاف بسیاری از دست‌نوشته‌های مصور قرون وسطایی که موضوعات دینی دارند، بخش بزرگی از تصاویر تاکوئینوم به فعالیت‌های دنیوی اختصاص دارد: چیدن میوه، کار در مزرعه، ماهیگیری، آشپزی، خرید در بازار، شکار، استحمام، خواب و معاشرت. بنابراین این تصاویر اطلاعات فراوانی دربارهٔ ابزار، پوشاک، معماری، کشاورزی و شیوهٔ زندگی آن دوره در اختیار پژوهشگران می‌گذارند.

با این حال، این تصاویر باید به عنوان بازنمایی زندگی اروپای سده‌های چهاردهم و پانزدهم دیده شوند و نه تصویری مستقیم از جامعهٔ بغدادِ روزگار ابن بطلان.

تصحیح جدید متن عربی

پژوهشگر تاریخ پزشکی حسام الخادم متن عربی تقویم‌الصحه را بر پایهٔ نسخه‌های خطی آن تصحیح کرد و همراه با ترجمه و پژوهشی دربارهٔ تاریخ متن در سال ۱۹۹۰ منتشر ساخت:[۱۶]

این اثر از منابع اصلی پژوهش جدید دربارهٔ متن عربی، نسخه‌ها و ارتباط آن با سنت لاتینی به‌شمار می‌رود.

نگارخانه

جستارهای وابسته

منابع

  1. 1 2 "Taqwīm al-ṣiḥḥah تقويم الصحّة Ibn Buṭlān ابن بطلان". Qatar Digital Library (in English). British Library. Retrieved 28 اوت 2026.
  2. 1 2 3 «تقويم الصحة بالأسباب الستة». الرق المنشور (به عربی). دریافت‌شده در ۲۸ اوت ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. ↑ Paris, Harry S.; Daunay, Marie-Christine; Janick, Jules (2009). "The Cucurbitaceae and Solanaceae Illustrated in Medieval Manuscripts Known as the Tacuinum Sanitatis". Annals of Botany (in English). 103 (8): 1187–1205. doi:10.1093/aob/mcp055.
  4. 1 2 3 4 "Ibn Buṭlān Tacuinum sanitatis". DONum (in French). Université de Liège. Retrieved 28 اوت 2026.
  5. ↑ Elkhadem, Hosam (1990). Le Taqwīm al-Ṣiḥḥa (Tacuini Sanitatis) d'Ibn Buṭlān: un traité médical du XIe siècle (in French). Louvain: Peeters.
  6. ↑ Janick, Jules; Daunay, Marie-Christine; Paris, Harry (2010). "Horticulture and Health in the Middle Ages: Images from the Tacuinum Sanitatis". HortScience (in English). 45 (11): 1592–1596.
  7. ↑ Janick, Jules; Daunay, Marie-Christine; Paris, Harry (2010). "Horticulture and Health in the Middle Ages: Images from the Tacuinum Sanitatis". HortScience (in English). 45 (11): 1592–1596.
  8. ↑ Elkhadem, Hosam (1990). Le Taqwīm al-Ṣiḥḥa (Tacuini Sanitatis) d'Ibn Buṭlān: un traité médical du XIe siècle, histoire du texte, édition critique, traduction, commentaire (in French). Louvain: Peeters.
  9. ↑ Paris, Harry S.; Daunay, Marie-Christine; Janick, Jules (2009). "The Cucurbitaceae and Solanaceae Illustrated in Medieval Manuscripts Known as the Tacuinum Sanitatis". Annals of Botany (in English). 103 (8): 1187–1205. doi:10.1093/aob/mcp055.
  10. ↑ Paris, Harry S.; Daunay, Marie-Christine; Janick, Jules (2009). "The Cucurbitaceae and Solanaceae Illustrated in Medieval Manuscripts Known as the Tacuinum Sanitatis". Annals of Botany (in English). 103 (8): 1187–1205. doi:10.1093/aob/mcp055.
  11. 1 2 3 "Taqwīm al-ṣiḥḥah تقويم الصحّة Ibn Buṭlān ابن بطلان, fol. 4r". Qatar Digital Library (in English). British Library. Retrieved 28 اوت 2026.
  12. ↑ "Ibn Butlān, Taqwīm al-Sihha, traduction latine dite Tacuinum sanitatis". Gallica (in French). Bibliothèque nationale de France. Retrieved 28 اوت 2026.
  13. 1 2 3 Paris, Harry S.; Daunay, Marie-Christine; Janick, Jules (2009). "The Cucurbitaceae and Solanaceae Illustrated in Medieval Manuscripts Known as the Tacuinum Sanitatis". Annals of Botany (in English). 103 (8): 1187–1205. doi:10.1093/aob/mcp055.
  14. ↑ "Tacuinum Sanitatis, Cod. Ser. n. 2644". manuscripta.at (in German). Österreichische Nationalbibliothek. Retrieved 28 اوت 2026.
  15. ↑ "The four seasons of the House of Cerruti". Wellcome Collection (in English). Retrieved 28 اوت 2026.
  16. ↑ Elkhadem, Hosam (1990). Le Taqwīm al-Ṣiḥḥa (Tacuini Sanitatis) d'Ibn Buṭlān: un traité médical du XIe siècle, histoire du texte, édition critique, traduction, commentaire (in French). Louvain: Peeters.

برای مطالعهٔ بیشتر

  • Elkhadem, Hosam (1990). Le Taqwīm al-Ṣiḥḥa (Tacuini Sanitatis) d'Ibn Buṭlān: un traité médical du XIe siècle, histoire du texte, édition critique, traduction, commentaire (in French). Louvain: Peeters.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.