تصمیم و احتراق
تَصمیم (دل‌خورشیدی) و احتراق (خورشیدسوختگی) دو اصطلاح مرتبط در اختربینی و احکام نجوم برای توصیف وضعیت یکی از اختران سنتی در نزدیکی خورشید هستند. در تصمیم، اختر در فاصله‌ای بسیار اندک از خورشید و به‌اصطلاح «در صمیم آفتاب» یا «در دل خورشید» قرار دارد و صَمیمی خوانده می‌شود. مفهوم متناظر آن در اختربینی غربی کازیمی (انگلیسی: cazimi) نام دارد. این وضعیت در احکام نجوم معمولاً سبب توانمندی اختر دانسته می‌شد.
در احتراق، اختر اندکی دورتر از مرکز خورشید، اما همچنان در محدوده‌ای قرار دارد که نور آن در درخشندگی خورشید ناپدید می‌شود. اختر در این وضعیت محترق یا «سوخته» خوانده می‌شود و احتراق از ناتوانی‌های عَرَضی اختر به شمار می‌رود. در فاصله‌ای بیشتر، وضعیت ضعیف‌تری به نام تحت‌الشعاع قرار دارد.
این اصطلاحات از پنهان‌شدن ظاهری اختران در فروغ خورشید هنگام نزدیک‌شدن به مقارنهٔ خورشیدی گرفته شده‌اند؛ اما حدود عددی و احکامی که برای آن‌ها تعیین شده، قراردادی و در منابع تاریخی و شیوه‌های گوناگون اختربینی متفاوت است.[۱]
تعریف تصمیم
ابوریحان بیرونی در التفهیم لاوائل صناعة التنجیم تصمیم را چنین تعریف کرده است:
تصمیم آنست که ستاره با آفتاب باشد و یا به مقارنهٔ او کمتر از شانزده دقیقه مانده بود و یا از مقارنهٔ او گذشته بود به کمتر از شانزده دقیقه. تا بدین حد است ستاره را پس و پیش از آفتاب صمیمی خوانند.[۲]
بر این پایه، تصمیم تنها لحظهٔ دقیق مقارنه با خورشید نیست؛ بلکه از هنگامی آغاز می‌شود که اختلاف طول دایرةالبروجی اختر و خورشید به کمتر از ۱۶ دقیقهٔ قوسی برسد و تا هنگامی ادامه می‌یابد که پس از مقارنه، این اختلاف دوباره از ۱۶ دقیقه بیشتر شود.[۳]
برای نمونه، اگر خورشید در ۱۰ درجه و ۲۰ دقیقهٔ برج شیر و تیر در ۱۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ همان برج باشد، اختلاف طول دایرةالبروجی آن‌ها ۱۰ دقیقهٔ قوسی است؛ بنابراین تیر «صمیمی» یا «در تصمیم» به شمار می‌آید.
تصمیم، احتراق و تحت‌الشعاع
حدود این سه وضعیت در منابع گوناگون یکسان نیست. بیرونی و القبیصی حد تصمیم را ۱۶ دقیقهٔ قوسی دانسته‌اند، درحالی‌که ویلیام لیلی در اختربینی مسیحی حد کازیمی را در یک موضع ۱۷ دقیقه و در موضعی دیگر ۱۶ دقیقه آورده است.[۴][۵][۶]
در دستگاه ویلیام لیلی، حدود این وضعیت‌ها چنین است:
| وضعیت | فاصلهٔ طولی از خورشید | حکم سنتی |
|---|---|---|
| تصمیم یا دل‌خورشیدی | تا ۱۷ دقیقهٔ قوسی | اختر «در دل خورشید» و توانمند دانسته می‌شود |
| احتراق یا خورشیدسوختگی | بیش از ۱۷ دقیقه تا ۸ درجه و ۳۰ دقیقه | اختر به‌شدت ناتوان، پوشیده یا مقهور خورشید دانسته می‌شود |
| تحت‌الشعاع یا پرتوگیری | بیش از ۸ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۱۷ درجه | اختر زیر پرتو خورشید و ناتوان، ولی ناتوانی آن از احتراق کمتر است |
لیلی برای احتراق، افزون بر فاصلهٔ کمتر از ۸ درجه و ۳۰ دقیقه، قرارداشتن اختر و خورشید در یک برج را نیز شرط می‌دانست. او همچنین احتراق را هنگامی شدیدتر می‌شمرد که خورشید و اختر در حال نزدیک‌شدن به مقارنه یا «اتصال» باشند و نه هنگامی که پس از مقارنه از یکدیگر دور می‌شوند یا «انصراف» می‌یابند.[۵][۶]
این حدود در همهٔ منابع تاریخی و شیوه‌های جدید پذیرفته نشده‌اند. برخی مؤلفان یونانی متأخر و شماری از منابع آغازین دورهٔ اسلامی، محدوده‌ای نزدیک به یک درجه را برای قرارگرفتن اختر در دل خورشید به کار برده‌اند، درحالی‌که قبّیصی و بسیاری از مؤلفان دورهٔ میانه حد باریک‌تر ۱۶ دقیقه و لیلی حد ۱۶ یا ۱۷ دقیقه را پذیرفته‌اند.[۴][۷]
در برخی شیوه‌های امروزی نیز فاصلهٔ ۱۵ درجه از خورشید حد تحت‌الشعاع و فاصلهٔ حدود ۸ درجه حد احتراق گرفته می‌شود. برای تصمیم نیز بعضی اختربینان همان حد تاریخی ۱۶ تا ۱۷ دقیقه را به کار می‌برند و برخی دیگر فاصله‌ای تا یک درجه را می‌پذیرند. در این شیوه‌ها، تصمیمِ پیش از مقارنه یا در حال اتصال گاه نیرومندتر از تصمیمِ پس از مقارنه و در حال انصراف دانسته می‌شود.[۱] ازاین‌رو، تعیین وضعیت اختر باید با توجه به دستگاه اصطلاحی مؤلف یا سنت مورد بررسی انجام گیرد و حدود منابع گوناگون را نباید با یکدیگر آمیخت.
معنای اختربینی
در احکام نجوم، نزدیکی اختر به خورشید معمولاً ناتوان‌کننده شمرده می‌شد، زیرا فروغ خورشید نور اختر را از دیده پنهان می‌کرد. احتراق با استعارهٔ «سوختن» اختر در آتش خورشید بیان می‌شد و محترق‌بودن می‌توانست به پوشیدگی، ناتوانی در عمل یا مقهورشدن دلالت کند. هرچه اختر به خورشید نزدیک‌تر می‌شد، تأثیر ناتوان‌کنندهٔ احتراق را شدیدتر می‌دانستند.[۶][۱]
لیلی در احکام مسائل، اخترِ دلیل را در حالت احتراق نشانهٔ ترس یا مقهورشدن شخص به دست فردی قدرتمند می‌دانست.[۵][۶] در برخی تفسیرهای جدید نیز اختر تحت‌الشعاع یا محترق با امور پنهان، رفتارهای پوشیده و موضوعاتی ارتباط داده می‌شود که نمود آشکار آن‌ها زیر تأثیر دلالت‌های خورشید قرار گرفته است.[۱]
تصمیم استثنایی بر این حکم بود. اختر پس از ورود به محدودهٔ بسیار باریک صمیم آفتاب، دیگر محترق شمرده نمی‌شد و به‌جای ناتوانی، از توانمندی ویژه برخوردار بود. در تصویرپردازی سنتی، اختر محترق مانند کسی بود که فروغ و اقتدار پادشاه او را مقهور کرده است، اما اختر صمیمی همچون کسی دانسته می‌شد که به نزدیک‌ترین جایگاه نزد پادشاه راه یافته و از توجه و پشتیبانی او برخوردار شده است. در نوشته‌های جدید اختربینی نیز این حالت با حمایت، توانمندی و برجسته‌شدن دلالت‌های اختر پیوند داده می‌شود.[۱]
این احکام بیشتر در اختربینی پرسشی، اختربینی زادروزی و اختربینی گزینشی به کار می‌رفتند. تفسیرهای یادشده بخشی از دستگاه نمادین اختربینی‌اند؛ از دید اخترشناسی، پیامد قابل مشاهدهٔ نزدیکی اختر به خورشید کاهش یا از میان رفتن امکان مشاهدهٔ آن در روشنایی خورشید است.
در ارابه بودن
در برخی شیوه‌های اختربینی، قرارگرفتن اختر در یکی از جایگاه‌های توانمندی ذاتی خود می‌تواند از آسیب احتراق یا تحت‌الشعاع بکاهد. این وضعیت در سنت یونانی و شماری از نوشته‌های جدید در ارابه بودن خوانده می‌شود. بر پایهٔ تعریفی که در برخی شیوه‌های جدید به کار می‌رود، اختر هنگامی «در ارابه» است که در خانه، شرف یا حد خود قرار داشته باشد؛ بعضی مؤلفان بودن در سه‌گانهٔ خود را نیز در این حکم گنجانده‌اند.[۱]
بر پایهٔ این تعبیر، اخترِ در ارابه ممکن است همچنان از دید پنهان باشد و دلالت‌های پوشیدگی احتراق را حفظ کند، اما به سبب توانمندی ذاتی خود کاملاً مقهور یا آسیب‌دیده شمرده نمی‌شود. برای نمونه، اگر تیر در برج دوپیکر و نزدیک خورشید باشد، محترق است، اما چون دوپیکر خانهٔ تیر است، در ارابه نیز دانسته می‌شود.[۱] حدود و تأثیر این استثنا مانند حدود احتراق در همهٔ سنت‌ها یکسان نیست.
پیشینه و اصطلاح‌شناسی
«تصمیم» نام وضعیت و «صمیمی» صفت اختری است که در آن قرار دارد. «صمیم» در این ترکیب به معنی دل، میانه و درونی‌ترین بخش است. صورت‌های رایج این تعبیر در متون فارسی عبارت‌اند از:
- اختر در تصمیم است؛
- اختر صمیمی است؛
- اختر در صمیم آفتاب است؛
- اختر در دل خورشید است.
«تصمیم» و «صمیمی» برابرهای تازه‌ساخته برای کازیمی نیستند، بلکه اصطلاحاتی تاریخی‌اند که کاربردشان دست‌کم در التفهیم بیرونی، از آثار فارسی سدهٔ پنجم هجری، مستند است.[۲] «دل‌خورشیدی» و «خورشیدسوختگی» برابرهای فارسی پیشنهادی برای تصمیم و احتراق‌اند و برخلاف «تصمیم»، «صمیمی»، «احتراق» و «محترق»، اصطلاحات تاریخیِ مستند در متون کهن نیستند.
واژهٔ «کازیمی» از تعبیر عربیِ وابسته به «صمیم»، به معنی قرارگرفتن در دل یا میانه، وارد نوشته‌های لاتینی سده‌های میانه شد. مفهوم یونانیِ متناظر با معنی «در دل» در آثار اختربینی اواخر دوران باستان دیده می‌شود و سپس در نوشته‌های عربیِ مؤلفانی چون سهل بن بشر و قبّیصی به کار رفت. این مفهوم در پی ترجمهٔ آثار اختربینی عربی به لاتینی، وارد اختربینی اروپای سده‌های میانه شد.[۴][۸]
اختران برین و زیرین
به نوشتهٔ بیرونی، تصمیم برای سه اختر برین، یعنی بهرام، هرمزد و کیوان، هنگام حرکت مستقیم روی می‌دهد، زیرا این اختران در زمان مقارنه با خورشید مستقیم‌سیرند. دو اختر زیرین، یعنی تیر و ناهید، ممکن است هم در حرکت مستقیم و هم در پس‌روی به صمیم آفتاب برسند.[۲]
در الگوی زمین‌مرکز نجوم قدیم، مقارنهٔ تیر و ناهید با خورشید دو گونه بود: در مقارنهٔ برین، اختر در سوی دورتر خورشید قرار می‌گرفت و مستقیم‌سیر بود؛ در مقارنهٔ زیرین، اختر میان زمین و خورشید قرار می‌گرفت و معمولاً پس‌رو بود. در هر دو حالت، اگر اختلاف طول دایرةالبروجی اختر و خورشید کمتر از حد تصمیم باشد، اختر صمیمی خوانده می‌شود.
تیر و ناهید به سبب محدودبودن بیشینهٔ کشیدگی آن‌ها از خورشید، بیش از اختران برین در حالت‌های تحت‌الشعاع، احتراق و تصمیم قرار می‌گیرند.[۱]
نمونهٔ تاریخی
یکی از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ کاربرد اصطلاح صمیمی در گزارش زایچهٔ عمر خیام آمده است. علی بن زید بیهقی در توصیف وضعیت آسمان هنگام زاده‌شدن خیام نوشته است: «آفتاب و عطارد بر درجهٔ طالع ... و عطارد صمیمی». مقصود از «عطارد صمیمی» آن است که اختلاف طول دایرةالبروجی تیر با خورشید کمتر از ۱۶ دقیقهٔ قوسی بوده است.[۳]
جستارهای وابسته
- تحت‌الشعاع
- مقارنه (اخترشناسی)
- حرکت رجعی
- اختران سنتی
- احکام نجوم
- طلوع هورانه
- غروب هورانه
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Ryberg, Kira. "Cazimi and Combustion". Kira Ryberg Astrology (in English). Retrieved 27 مرداد 1405.
- 1 2 3 بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۶۲). التفهیم لاوائل صناعة التنجیم. تهران: بابک. ص. ۴۶۱.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 کرامتی، یونس (۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۲). «اشتباه در محاسبه زادروز خیام». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۶ مرداد ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Al-Qabisi (2004). Al-Qabīṣī (Alcabitius): The Introduction to Astrology (in English). London: The Warburg Institute. ISBN 978-0-85481-132-8.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر1-نام خانوادگی=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر1-نام=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر2-نام خانوادگی=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر2-نام=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر3-نام خانوادگی=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر3-نام=صرف‌نظر شد (کمک) - 1 2 3 Lilly, William (1647). Christian Astrology (in English). London: Thomason. pp. 112–113، 300.
- 1 2 3 4 Houlding, Deborah. "Combust/Combustion". Skyscript (in English). Retrieved 27 مرداد 1405.
- ↑ Rhetorius (2009). Astrological Compendium Containing His Explanation and Narration of the Whole Art of Astrology (in English). Translated by James Herschel Holden. American Federation of Astrologers. ISBN 978-0-86690-590-9.
- ↑ Carey, Hilary M. (1992). Courting Disaster: Astrology at the English Court and University in the Later Middle Ages (in English). London: Macmillan. ISBN 978-0-333-55536-1.
- مولفههای اصلی اختربینی
- اختربینی ایرانی
- تاریخ اختربینی