جاکی

جاکی یکی از ایلات لر بزرگ و شیعه مذهب کهگیلویه و بویراحمد بود که به دو دستهٔ لیراوی و چهار بنیچه منشعب می‌شدند. امروزه دیگر نامی از ایل جاکی و شاخه‌های آن در میان نیست و هر یک از ایلات و طوایف وابسته به آن به‌طور مستقل در استان کهگیلویه و بویراحمد پراکنده‌اند.

جاکی اتحادی از شاخهٔ چهاربنیچه شامل ایلات بویراحمدی، چرام، دشمن‌زیاری و نویی و شاخهٔ لیراوی شامل ایلات بهمئی، طیبی، شیرالی، یوسفی و خدری بود.^[۱]

بنیچه عبارت بود از ارزیابی و برآورد مالیاتی دسته جمعی مؤدیان مالیاتی در ایلات و طوایف که براساس ابواب جمعی هر ایل و طایفه و ساکنان یک ده و پس از یک کاسه کردن مالیات، آن را به صاحب بنیچه (کسی که مجاز به وصول مالیات بنیچه بود) می‌پرداختند.

از این رو در دوره صفویه برخی ایلات و طوایف بزرگ جاکی برای پرداخت یکجای مالیات با یکدیگر متحد شدند. در نتیجه، چهار ایل بویراحمد، چرام، دشمن زیاری و نوئی که با هم یکجا مالیات می‌پرداختند، تحت عنوان چهار بنیچه نامیده شدند و دیگر ایلات و طوایف جاکی یعنی بهمئی، شیرالی، یوسفی، خدری و طیبی نیز شاخهٔ لیراوی را شکل دادند.

دراواسط قرن سده پنجم هجری برخی از طوایف لر به دلیل زبردستی و چالاکی از منطقه لر بزرگ برای مقابله با صلیبیون به سوریه کوچانده شدند که جاکی یکی از آنان بود.^[۲]طایفه جاکی در اواسط سده ششم به همراه عشایر لر دیگر از شام به نواحی غربی ایران بازگشتند.^[۳]ولادمیر مینورسکی معتقد است این طوایف همان طوایف لری بوده‌اند که شهاب الدین العمری آن‌ها را ذکر کرده است. به گفته شهاب الدین العمری طوایفی از لرها در سوریه و مصر زندگی می‌کردند اما صلاح الدین ایوبی از چالاکی و زبردستی آن‌ها در بالا رفتن از صخره‌های سرسخت بوحشت افتاد و دستور قتل‌عام آن‌ها را صادر کرد. این روایت شاید علل برگشت این طوایف لر را به لرستان تا حدی روشن کند.^[۴] سکندر امان الهی نیز ضمن تأیید نظر مینورسکی دلایل دیگری را نیز برای اشتباه بودن گفته حمدالله مستوفی ذکر کرده است. به گفته او زمان مهاجرتی که حمدالله مستوفی ذکر کرده با تاریخی که شهاب الدین العمری برای قتل‌عام لرها در سوریه و مصر آورده یکی است و طوایف مهاجر از سوریه همان لرهایی هستند که صلاح الدین ایوبی آنان را وادار به برگشت به لر بزرگ کرد.^[۵]

در ۱۳۴۷ش، شمار جمعیت کلی ایلات بازمانده از شاخهٔ چهار بنیچه (بویراحمدی، چرام، دشمن‌زیاری و نویی) را ۲۳،۲۲۵ خانوار، و شمارجمعیت برخی از ایلات شاخهٔ لیراوی مانند ایل بهمئی و ایل طیبی را ۱۱،۹۸۹ خانوار تخمین زده‌اند.

• مردم لر
• زبان لری

• تاریخ گزیده حمدالله مستوفی
• اتابکان لرستان در لغت‌نامه دهخدا
• اتابکان لر بزرگ در لغت‌نامه دهخدا
• اتابکان لر کوچک در لغت‌نامه دهخدا
• جاکی از لغت‌نامه دهخدا