جناب دماوندی

جناب دماوندی
Portrait of Djenab Damavandi, Geneva, 1912 پرتره جناب دماوندی، ژنو، ۱۲۹۱ خورشیدی -
اطلاعات پس‌زمینه
نام تولد	محمد دماوندی
نام(های) دیگر	محمد فلاحی (رسمی و شناسنامه) جناب دماوندی (لقب)
زاده	۱۲۵۱ خورشیدی، دماوند
درگذشته	۱۳۵۲ خورشیدی، دماوند
ژانر	موسیقی سنتی ایرانی
پیشه	خواننده و موسیقیدان کارمند وزارت قورخانه مسئول دایره حقوقی و مالی تشکیلات بختیاری در دوره قاجار کارمند عالی‌رتبه اداره دارایی تهران در دوره پهلوی اول و دوم مشاور سازمان‌ها و ارگان‌های محلی و دولتی در دوره پهلوی دوم -
سال‌های فعالیت	دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار تا اواخر پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی
همکاری‌های مرتبط	حسینقلی فراهانی حسین‌خان اسماعیل‌زاده میرزا اسدالله خان اتابکی علی‌اکبر شهنازی مرتضی نی‌داوود موسی نی‌داوود نورعلی برومند رضا ورزنده -
نوع صوت	شش دانگ
تحصیلات	حقوق مالیه و ریاضیات، مدرسه صدر تهران
استاد(ها)	جعفر لاهیجی و عبدالرحیم اصفهانی
شاگرد(ان)	قمرالملوک وزیری، اقبال السلطان -
وبگاه	https://djenab.com/

محمد فلاحی مشهور به جناب دماوندی از خوانندگان و موسیقیدانان موسیقی ایران در دوران قاجار و پهلوی بود. او از تبار شیخ محمد حسین دماوندی متخلص به نورس، شاعر و خوشنویس برجسته دوران صفویه بود. او با بسیاری از هنرمندان ایران از جمله حسینقلی فراهانی، حسین‌خان اسماعیل‌زاده و مرتضی نی‌داوود همکاری داشت، با ادیبان و شاعران هم نسل خویش، از جمله عارف قزوینی و علی‌اکبر شیدا دوست بود و با سیاستمداران و نظامیان چون علی‌قلی‌خان سردار اسعد، احمد امیراحمدی، محمدعلی فروغی، حسن مستوفی‌الممالک نشست و برخاست داشت. گفته می‌شود پادشاهان مختلف از ناصرالدین‌شاه گرفته تا رضاشاه پهلوی شیفته صدایش بودند. ردیف‌دانی که شاعران و نویسندگان بسیاری همچون شیخ‌الرئیس افسر و مصطفی مصباح‌زاده در اشعار خود به صدای او اشاره کردند.

در ادوار مختلف، روزنامه‌ها از کارهای خیر او تقدیر کردند. در روزگاری که صفحات آوازی او در هر خانه ای که دستگاه گرامافون بود، پیدا می‌شد و مردم مسلمان در ماه رمضان و مراسم مذهبی در قهوه‌خانه‌ها و مراکزی که گرامافون داشتند، به صفحه اذان و مناجات او گوش می‌سپردند، هیچ‌گاه درآمد حاصل از آوازهایش را برای خود برنداشت. با پول به‌دست آمده از کنسرت‌هایش در دوره قاجار و پهلوی اول، مدرسه ساخت، بهداری بنا کرد و به قشون دولتی کمک کرد. به هنرمندان و پیشکسوتانی که در بستر بیماری بودند، یاری رساند و با کمک دوستانش، برای درمان بیماران تجهیزات پزشکی خریداری کرد.

او در آن زمان که برخی از ایرانیان، موسیقی را حرام می‌دانستند، با هنرمندانی از سایر ادیان همکاری کرد و در سکوت، شاگردانی را آموزش داد. مردی که با وجود تمکن مالی کافی و شهرت بسیار، از جوانی تا سالمندی در ادارات و تشکیلات مختلف شاغل بود و با تمام وجود حتی در سال‌های بازنشستگی برای عمران و آبادی ایران کوشید.

با وجود آنکه مِتُد آوازی او، سال‌ها توسط استادان ایرانی در کلاس‌های خصوصی یا دانشگاه‌ها به دانشجویان تدریس می‌شد، به دلیل عدم تمایل وی و خانواده و همچنین نبود آرشیوی متمرکز و قابل استناد در سیستم دولتی، حداقل تا سال ۱۴۰۴ خورشیدی که بیش از نیم قرن از مرگ او می‌گذشت، اطلاعات دقیقی در مورد آثار و زندگینامه این هنرمند وجود نداشت.

جناب دماوندی شاهدی بر حکومت شش دوره پادشاهان مختلف از ناصرالدین شاه قاجار تا محمدرضا شاه پهلوی بود و روزگاران سخت قحطی، جنگ‌های جهانی، مبارزات مشروطه و … را از نزدیک تجربه کرد.

او از روشنفکران زمان خود بود، از پیشگامان اجرای کنسرت‌های خیریه در ایران و نخستین ایرانی که در اروپا کنسرت اجرا کرد. از نخستین خوانندگان ایرانی که صدای آوازشان بر صفحات گرامافون ثبت شد و ردیف‌دانی که به‌واسطه وسعت و تکنیک بالا از سوی دولت قاجار برای ضبط نخستین اذان تاریخ کشور اقدام کرد.^[۱] او جزء اولین خوانندگانی بود به اجرای کنسرت - نمایش در ایران پرداخت و همچنین از اولین کسانی بود که برای اجرای آواز زنده در سال نخست تأسیس رادیو در کشور به آنجا دعوت شد. در دوران انقلاب مشروطه، او دوشادوش سپاه بختیاری جنگید.^[۲]

در سال ۱۲۵۱ خورشیدی، در روستای احمدآباد، از توابع شهر دماوند، به دنیا آمد. خانواده او یکی از قدیمی‌ترین خاندان‌های شهر به‌شمار می‌آمدند و ریشه عبارت دماوندی که بر پسوند نامشان بود، حداقل به دوره اشکانیان بازمی‌گشت. او که دومین پسر محمد علی دماوندی مشهور به میرزای معلم بود، که در دوره سلطنت فتحعلی شاه قاجار به دارالخلافه راه یافته بود.

او چهار برادر و خواهر به نام‌های محمد حسین، محمد جعفر، معصومه و فاطمه داشت. پدرشان از خوشنویسان آن زمان بود و در دوره سلطنت محمدشاه قاجار چنان ترقی کرد که سال‌ها بعد در کتاب تاریخ منتظم ناصری، از او به عنوان یکی از آموزگاران رسمی حکومت یاد شد.

میرزای معلم از مشاوران صدراعظم ایران در دوره ناصری، یعنی امیرکبیر بود و در جنگی که منجر به فتح هرات شد، علاوه بر مشاوره به سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه، وظیفه تنظیم اسناد حکومتی و نامه نگاری‌های فرماندهی لشکر با پایتخت را بر عهده داشت. او سال‌ها لشکر نویس سپاه ایران و سپس دبیر وزیر نظام کشور بود و در سال‌های بازنشستگی، علاوه بر مشاوره و هم‌اندیشی با افراد بلندپایه حکومتی نظیر صدر اعظم وقت، میرزا حسین‌خان سپهسالار (مشیرالدوله)، به پیشه اولیه بازگشت تا دانشجویان مدرسه صدر تهران و همچنین شاهزادگان جوان قاجاری از جمله ابوالفتح میرزا مؤیدالدوله و جهانگیر مراد میرزا را آموزش دهد.^[۴]

محمد دماوندی در دوران کودکی نزد پدرش آموزش دید و سپس همراه با محمد حسین، برادر بزرگتر خود به مدرسه صدر تهران، واقع در ضلع غربی جلوخان مسجد شاه در بازار تهران رفت. همان محلی که پدرش سال‌ها در آنجا تدریس می‌کرد. در همین مدرسه با نخستین استاد موسیقی خود آشنا شد و مدتی نزد سید جعفر لاهیجی (استاد مشترک وی با عارف قزوینی) درس آواز گرفت.

محل تمرین آواز محمد، خندق‌های پیرامون پایتخت بود و دشواری‌های بسیاری را تحمل کرد تا صدای ناپخته اما مستعدش روز به روز پرورش یابد. سرانجام محمد دماوندی به پیشنهاد لاهیجی و پس از فارغ‌التحصیلی از مدرسه صدر، به اصفهان رفت تا زیر نظر سید عبدالرحیم اصفهانی مراحل یادگیری آواز دستگاهی را تکمیل کند.

دماوندی در دوران جوانی برای آن که از نظر مالی مستقل باشد، جهت فعالیت در ادارات و وزارتخانه‌های دولتی درخواست استخدام داد و سرانجام جذب وزارت قورخانه شد. ورود او به کارخانه مهمات سازی دولت قاجار زمینه آشنایی اش با علی‌قلی‌خان سردار اسعد را فراهم کرد. رفت و آمد او به عمارت سردار اسعد بختیاری که از مراکز اجتماع روشنفکران در دوره ناصری بود، موجب تغییرات اساسی در نگرش وی نسبت به جامعه آن دوره کشور شد. همچنین دوستی اش با عبدالحسین اورنگ (سیاستمدار و پایه‌گذار انجمن ادبی ایران) از همین زمان تحکیم یافت.

صدای خوش محمد در کنار اجراهای متعدد وی در شهرهای مختلف کشور، بستر گسترش محبوبیتش در میان مردم ایران را فراهم آورد تا جایی که او در سال ۱۲۷۴ خورشیدی، لقب جناب را از ناصرالدین شاه قاجار دریافت کرد. از آن پس، او به عنوان شیخ محمد جناب دماوندی یا به اختصار، جناب دماوندی معروف شد و بدین ترتیب، مدام برای اجرای آواز در مراسم ملی یا مذهبی به شهرهای دور یا نزدیک کشور سفر می‌کرد. اردیبهشت ۱۲۷۵ خورشیدی، او یکی از شاهدان ترور ناصرالدین شاه بود.

او پس از ترور ناصرالدین شاه قاجار و هم‌زمان با هرج و مرج در پایتخت، برای مدتی به زادگاهش بازگشت. در همین سفر بود که با دختر عمویش، صغری خانم (دختر شیخ محمد باقر دماوندی، از فقهای شهر) ازدواج کرد، که هفتاد و هفت سال پایدار بود.

در واپسین روزهای سلطنت محمد علی شاه قاجار، هنگامی که سپاه مجاهدین به رهبری ستارخان و باقرخان، درست پشت دروازه‌های پایتخت در منطقه‌ای به نام بادامک، به قشون مشروطه خواه، با فرماندهی علی‌قلی‌خان سردار اسعد پیوست، جناب دماوندی در کنار سردار بهادر، فرمانده لشکر چهارم سواره نظام، جنگید. دیری نگذشت که با الحاق برخی از قوای قزاق، تهران فتح شد و شاه مخلوع به همراه پانصد تن از حامیانش به سفارت روس گریخت. آشنایی رضاخان با صدای جناب دماوندی در همین دوره و حین مبارزات مشروطه اتفاق افتاد. شناختی که سال‌ها بعد، در زمان حکومت رضاشاه، منجر به حضور جناب در برخی از مراسم و جشن‌های پهلوی اول شد. گفته می‌شود که آواز ابوعطای جناب دماوندی بسیار محبوب رضاشاه بوده است.^[۷]

تسلط بر ریاضیات در کنار دماوندی الاصل بودن که موجب اشراف بر جغرافیای محلی مناطق شرق و شمال پایتخت می‌شد، افزون بر تجربه سال‌ها حضور جناب در قورخانه و مهم‌تر از همه مشارکت در انقلاب، باعث شد تا در سال ۱۲۸۹، جناب از سوی دولت نوپای مشروطه به عنوان نماینده رسمی به شمال کشور، که در آن زمان، میرزا محمدخان لاریجانی، معروف به امیر مُکَرَّم بر گرگان، مازندران و بخش‌های وسیعی از آن حکومت داشت، اعزام شود.

طولی نکشید که تصمیم سردار اسعد برای مسافرت مجدد به اروپا که به علت معالجه چشم انجام می‌شد و دعوت از جناب جهت همراهی وی در این سفر، پایان مأموریت شمال را رقم زند. اما کردار دماوندی چنان بر امیر مُکَرَّم تأثیر گذاشت که او فرصت را غنیمت شمرد و فرزندش، سِیفُ المُلک را به سرپرستی جناب دماوندی، جهت ادامه تحصیلاتش در فرنگ، راهی پاریس و سپس ژنو کرد.

در سال ۱۲۹۱ خورشیدی، هنگامی که این خواننده تازه به کشور بازگشته بود، با دعوت شرکت رکورد، نوزده اثر از او بر روی صفحات ۷۸ دور گرامافون ضبط شد. در ضبط این دوره، نوازندگان همراه او حسینقلی فراهانی، اسدالله اتابکی و حسین‌خان اسماعیل‌زاده بودند. در این ضبط آواز، جناب دماوندی حدوداً چهل ساله بود.

نکته مهم این دوره ضبط، همکاری علی‌اکبر شهنازی، فرزند چهارده ساله میرزا حسینقلی خان فراهانی با جناب دماوندی بود که جهت معرفی این نوجوان به عرصه رسمی موسیقی سنتی صورت می‌گرفت. آثار در استودیو تجارتخانه مسیو هامبارتسوم هایراپیان ضبط شدند و نتیجه همکاری این دو هنرمند در قالب صفحات سنگی افشاری و بیات ترک بر موجود است.

جناب دماوندی یکی از پیشگامان برگزاری کنسرت‌های خیریه در ایران بود. کنسرت‌های او پس از انقلاب مشروطه، اجرای نمایشنامه رستاخیر شهریاران ایران اثر میرزاده عشقی، در شهرهای اصفهان، کرمان، تبریز و همچنین کنسرت‌هایش در تهران که با هدف کمک به ساخت مدارس و بهداری‌ها یا کمک به بینوایان برگزار می‌شد.

به گفته جناب دماوندی، یکی از کنسرت‌های او در باغ ناصری، محلی که او تنیس بازی می‌کرده است، در حدود سال ۱۳۰۴ خورشیدی و با همت محمد درگاهی برگزار شد. همان کنسرتی که درآمد حاصل از آن صرف خرید تجهیزات پزشکی برای مردم شد. درآمد به‌دست آمده از کنسرت دیگری که با دعوت کیخسرو شاهرخ و کیانیان از جناب انجام شد، برای ساخت نخستین مدرسه دخترانه زرتشتیان در تهران مورد استفاده قرار گرفت.

پس از درگذشت علی‌قلی‌خان سردار اسعد، جناب دماوندی سال‌ها در تشکیلات فرزند او، یعنی جعفرقلی‌خان سردار بهادر فعالیت کرد و حتی در زمان حکومت سردار بر کرمان، او را سه سال همراهی کرد. جناب دماوندی طی سه دهه حضور در تشکیلات خاندان بختیاری در کنار میرزا اسدالله خان اتابکی مسئولیت رسیدگی به امور مالی و حقوقی مجموعه بزرگی که توسط سرداران بختیاری اداره می‌شد را عهده‌دار بود.

او در دوره رضاشاه پهلوی و همزمان با تصویب قانون اجباری شدن شناسنامه برای ایرانیان و حذف القاب قدیمی قاجاری از پسوند اسامی، نام خانوادگی فلاحی را برای نام فامیلی خود برگزید و از آن پس در نامه نگاری‌های رسمی و مکاتبات دولتی، محمد فلاحی خطاب شد. این در حالی بود که دوستان و آشنایان نزدیک، بنابر عادت قدیمی همواره او را جناب یا جناب دماوندی خطاب می‌کردند.

ضبط سری دوم آثار او، در سال ۱۳۰۷ خورشیدی و با دعوت تجارتخانه عزرا میرحکاک که در آن زمان نمایندگی انحصاری شرکت پلیفون رکورد در ایران و عراق را در اختیار داشت، انجام پذیرفت. در آن دوره او برخی آثار پرفروش قدیمی خود، نظیر صفحه اذان و مناجات را بازخوانی کرد. شایان یادآوریست که پیشتر و در سال ۱۲۹۱ خورشیدی، جناب دماوندی نخستین اذان و مناجات تاریخ ایران را ضبط کرده بود که این صفحه گرامافون، اولین اذان و مناجات ضبط شده رسمی در تاریخ جهان هم به‌شمار می‌آید. همکاری او با خاندان نی داوود و ضبط آثار باکیفیتی که برای نخستین بار در ایران با تکنولوژی برق بر صفحات ۷۸ دور ضبط می‌شد، از دیگر موارد مهم آن دوره ضبط می‌باشد. همکاری او با خاندان نی داوود، به‌خصوص مرتضی خان نی داوود، آهنگساز قطعه مشهور مرغ سحر که از خانواده ای کلیمی بود، از دیدگاه متفاوت محمد فلاحی نسبت به نگرش غالب بر جامعه آن دوره ایران که نگاه مثبتی نسبت به سایر ادیان نداشتند، و حتی همکاری با آنان را حرام و ممنوع می‌دانستند، حکایت دارد.

آموزش جزئیات و تکنیک‌های خاص آوازی به خوانندگان برجسته ای چون اقبال السلطان (اقبال آذر) و قمرالملوک وزیری، در کنار تربیت خوانندگان نسل جوان که در کلاس‌ها و اجراهای خصوصی برخی هنرمندان آن دوره با جناب دماوندی ملاقات می‌کردند، از دیگر فعالیت هایست که او هم‌زمان با کار در ادارات دولتی انجام می‌داد.

ناپدید شدن برادر کوچکتر جناب دماوندی، قتل و تبعید دوستان و سیاستمداران نزدیک به وی از جمله جعفر قلی خان بختیاری (سردار اسعد سوم)، ارباب کیخسرو، میرزاده عشقی، فیروز میرزا نصرت الدوله سوم و …، پناه آوردن سربازان آلمانی در زمان جنگ جهانی دوم به خانه وی در دماوند، اشغال کشور توسط قوای متفقین و دستگیری این هنرمند از سوی نیروهای انگلیسی در تهران، از جمله وقایع مهم زندگی او در دوره پهلوی اول به‌شمار می‌آیند.

به گفته افرادی که او را دیده‌اند (با استناد به مصاحبه‌هایی که در خلال تولید مستند جناب دماوندی انجام شد)، جناب انسانی بخشنده بود. او کارهای خیر زیادی در شهرهای گوناگون کشور و به‌خصوص در زادگاهش انجام داده است که اهداء یک باغ به وسعت ۲۵۰۰ متر مربع، برای ساخت نخستین مدرسه شهر دماوند در سال ۱۳۳۱ خورشیدی از جمله آن‌ها می‌باشد. از زمان تأسیس این مدرسه تا حوالی سال ۱۳۶۰ خورشیدی، دانش آموزان بسیاری در آن تحصیل کردند و بسیارشان، امروز از جمله مهندسان، پزشکان، استادان و دیگر اقشار موفق می‌باشند. با گذشت بیش از سه دهه عدم فعالیت مدرسه جناب دماوندی و با وجود تلاش‌های فراوان خانواده ایشان، اکنون نوادگان جناب تصمیم به راه اندازی دوباره آن گرفته‌اند. باشد که در آینده ای نه چندان دور، دوباره چراغ تعلیم و تربیت در این باغ، سوزان شود.

جناب دماوندی اهل فعالیت بود و بعد از بازنشستگی در سال ۱۳۳۲ خورشیدی، علاوه بر مسئولیت‌های گوناگونی که در شهر دماوند برعهده داشت، تا حوالی نود سالگی به ارگان‌های محلی یا دولتی مشاوره می‌داد. از جمله فعالیت‌های دیگری که این هنرمند، از سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ خورشیدی برای زادگاهش انجام داد، می‌توان به تخریب خزینه قدیمی و ساخت نخستین حمام دماوند، عضویت در شورای عمران و آبادی روستا، ساخت جاده اصلی شهر، عضویت در انجمن مرکزی نظارت بر انتخابات، ریاست هیئت امناء و شورای ده، نظارت بر هزینه ژاندارمری و کلیه مراکز دولتی شهرستان، ساماندهی وضعیت ساخت و ساز ابنیه از طریق عضویت افتخاری در شورای پنج نفره شهرداری، ساخت غسالخانه، نمایندگی اداره اوقاف در منطقه، عضویت دائمی در کمیسیون حل اختلافات مالی اداره دارایی، ریاست بر شورای حل اختلاف و رسیدگی به دعاوی محلی، ساخت تکیه و حسینیه احمدآباد، مشاوره به سازمان برنامه و بودجه کشور و تأسیس نخستین بهداری شهر، اشاره کرد.

سرانجام در سال ۱۳۵۰ خورشیدی، جواد بدیع زاده و شاهرخ نادری مصاحبه ای مفصل با محمد فلاحی، که تنها خواننده باقیمانده از نسل آوازخوانان دوره ناصرالدین شاه قاجار بود، انجام دادند. گفتگو در قالب برنامه رادیویی صبح جمعه با شما که مجری و تهیه‌کننده اش، منوچهر نوذری بود، پخش شد. او در سن صد سالگی با شادابی و شوخ‌طبعی هر چه تمام به پرسش‌ها پاسخ داد و در پایان گفتگو بنابر خواست مصاحبه‌کنندگان، آخرین آوازش را که تصنیف مشهور جانم جانم (سروده علی اکبرخان شیدا) بود، برای شنوندگان خواند و خاطره ای جالب از ملاقاتش با سراینده اثر در زمان مظفرالدین شاه قاجار را بازگو کرد.

در واپسین روزهای زندگی این هنرمند، خسرو سینایی، کارگردان مشهور سینما و تلویزیون، مستندی کوتاه از او ساخت. فیلمی حدوداً بیست دقیقه ای که همچون زندگینامه پرفراز و نشیب این خواننده کم‌نظیر حتی با گذشت نیم قرن از درگذشت وی، هرگز منتشر نگردیده است. محمد فلاحی، مشهور به جناب دماوندی در بیست و سوم خردادماه سال ۱۳۵۲ خورشیدی و در سن ۱۰۱ سالگی، برای همیشه چشم از این جهان فروبست.^[۱۰]

با وجود برگزاری تعدادی مراسم در قالب یادبود برای زنده نگاه داشتن یاد این هنرمند در سال‌های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ خورشیدی که توسط گروهی از موسیقیدانان و اهالی فرهنگ در تهران و دماوند برگزار شده بود، سرانجام در زمستان ۱۴۰۴ خورشیدی، نخستین بزرگداشت جناب دماوندی برگزار شد.^[۱۲][۱۳]

در این یاد بود که توسط خانواده جناب دماوندی و با همکاری آکادمی موسیقی آوای مهربانی، در سالن اصلی فرهنگسرای ارسباران تهران برگزار گردید، جمعی از هنرمندان حوزه موسیقی و سینما حضور داشتند. چهره‌هایی چون مجید درخشانی، معصومه مهرعلی، مهدی فلاح، مظفر شفیعی، حمید باستانی پاریزی (یادگار استاد محمد ابراهیم باستانی پاریزی)، رزیتا غفاری و تعداد کثیری از مردم علاقمند به تاریخ و موسیقی ایران زمین در این رویداد گرد هم آمدند. در این مراسم، از کتاب زندگینامه، مجموعه آثار جناب دماوندی و خلاصه ای از فیلم مستند جناب دماوندی به نویسندگی و کارگردانی کیان فلاحی، نتیجه جناب دماوندی رونمایی شد.^{[۱۴][۱۵][۱۶]}

محمد فلاحی از جمله هنرمندانیست که در ابعاد مختلف بر موسیقی سنتی ایران تأثیر گذاشت. به گفته خود او، تغییر فرم آوازخواندن ابوالحسن خان اقبال آذر از سبک تعزیه خوانی به چهارچوب دستگاهی مرهون کوشش جناب دماوندیست. همچنین استادان آواز و خوانندگان بنامی از جمله رامبد صدیف، محمدرضا شجریان، احمد ابراهیمی، محمود کریمی، مهدی فلاح، معصومه مهرعلی، علی جهاندار، مظفر شفیعی، حمیدرضا نوربخش، وحید تاج، محبوبه گلزاری، حبیب حسینی و … در خصوص نقش شیوه خوانش این هنرمند بر مسیر هنری خود گفته‌اند.

تمام آثار صوتی برجای مانده از محمد فلاحی، مشهور به جناب دماوندی در قالب ۳۲ اثر دسته‌بندی می‌شوند. آوازهایی که بر روی صفحات سنگی یا همان صفحات ۷۸ دور گرامافون در ادوار مختلف، در سال‌های ۱۲۹۱، ۱۳۰۷ و ۱۳۳۲ خورشیدی ضبط شده است.

آثار ضبط شده در سال ۱۲۹۱ خورشیدی، سری اول آوازهای جناب است که توسط شرکت گرامافون رکورد در تهران ضبط گردید. آوازهای این هنرمند که در سال ۱۳۰۷ خورشیدی توسط شرکت عزرا میرحکاک در تهران رکورد شد نیز، در قالب سری دوم آثار دسته‌بندی می‌شوند. تک اثری هم که در قالب اجرایی خصوصی و همراه با جمعی از هنرمندان مطرح آن زمان، در سال ۱۳۳۲ خورشیدی ضبط شده، آخرین آواز برجای مانده از ایشان می‌باشد.

• تاریخ معاصر ایران
• تاریخ موسیقی ایران
• موسیقی سنتی ایرانی
• موسیقی در ایران
• سرگذشت موسیقی ایران
• دستگاه‌های موسیقی ایرانی
• موسیقی ایران در دوران قاجار
• موسیقی ایران در دوران پهلوی
• میرزا حسینقلی خان فراهانی
• میرزا حسین خان اسماعیل‌زاده
• علی اکبر خان شهنازی
• ابوالقاسم عارف قزوینی
• مرتضی خان نی داوود
• قمرالملوک وزیری
• رادیو تهران
• رادیو ایران
• فیروز میرزا نصرت‌الدولهٔ سوم
• علی قلی خان بختیاری (سردار اسعد دوم)
• جعفرقلی خان بختیاری (سردار اسعد سوم)
• عبدالحسین خان شیخ الملک (اورنگ)
• برنامه رادیویی صبح جمعه با شما
• تاریخچه ضبط صوت در ایران
• مدرسه صدر تهران
• خانه موسیقی ایران

• اجرای خصوصی جناب دماوندی در سن ۸۱ سالگی