حشمتیه (تهران)

حشمتیه محله‌ای در شرق مرکز شهر تهران است که در حوزه شهرداری منطقه ۷ قرار دارد. این محله سابقه‌ای روستایی و باغی دارد و در دوران قاجار و پهلوی به تدریج به بافت شهری ادغام شده است. بخشی از محله نزدیک مجموعه تاریخی باغ موزه قصر قرار دارد.^[۱]

نام حشمتیه برگرفته از نام مالک اولیه این اراضی در دوران دودمان قاجار است. این زمین‌ها که در آن دوره خارج از حصار ناصری تهران قرار داشتند، متعلق به حمزه خان فیلی، ملقب به حشمت‌الدوله، از رجال و فرماندهان نظامی دوره ناصرالدین‌شاه قاجار بود.^[۲] به همین دلیل، این محدوده به «اراضی حشمتیه» شهرت یافت.

با گسترش ارتش و نیاز به فضایی برای تمرینات نظامی (مشق)، بخشی از این اراضی به یک میدان بزرگ نظامی اختصاص داده شد که به «میدان مشق حشمتیه» معروف شد. در دوره رضاشاه و با تأسیس ارتش نوین ایران، این میدان به یک پادگان مدرن و سازمان‌یافته تبدیل شد و نام «پادگان حشمتیه» بر آن تثبیت گشت.^[۳]

شکل‌گیری محله مسکونی حشمتیه به تدریج و با سکونت خانواده‌های نظامیان و کارکنان پادگان در اطراف آن آغاز شد. با رشد سریع شهر تهران در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، ساخت‌وساز در این منطقه اوج گرفت و زمین‌های باقی‌مانده به خانه‌های مسکونی تبدیل شدند. به دلیل شهرت پادگان، نام «حشمتیه» به‌طور طبیعی برای کل محله به کار رفت و تا امروز باقی مانده است.^[۴]

محله حشمتیه در پهنه شرقی منطقه ۷ تهران واقع شده و از شیب ملایمی از شمال به جنوب برخوردار است. بخش بزرگی از مساحت این محله توسط کاربری‌های نظامی و انتظامی اشغال شده است که مهم‌ترین آن‌ها پادگان حشمتیه (لجستیک ارتش) و باغ‌موزه قصر (زندان سیاسی سابق) هستند.

این محله دارای بافتی ترکیبی از خانه‌های ویلایی قدیمی، به‌ویژه در کوچه‌های منشعب از خیابان معلم، و آپارتمان‌های نوساز است. خیابان‌های اصلی این محله عبارتند از:

• خیابان معلم
• خیابان مرودشت
• خیابان خواجه نظام‌الملک (اجاره‌دار) (بخش غربی)
• خیابان پلیس
• خیابان شهید قندی

حشمتیه در گذشته باغ و روستایی در محدوده شمیران بود. زمین‌های آن ابتدا متعلق به فردی با نام یوسف ارمنی بود که بعدها توسط سلیمان خان رضوانی خریداری شد و سازه‌هایی مانند قلعه و آسیاب در آن احداث گردید. در دوره رضاشاه بخشی از این محله به کاربری نظامی و اداری تخصیص یافت.^[۵]

این محله در شرق تهران واقع است و از شمال به محله دبستان، از غرب به عباس‌آباد و از شرق به بازار سبلان محدود می‌شود. اطلاعات دقیق مرزی از طریق نقشه‌های محلی قابل مشاهده است.^[۶]

در دوران پهلوی ساخت و سازهای نظامی و اداری در بخش‌هایی از محله انجام شد. بخشی از بافت اطراف آن بعدها به مراکز فرهنگی و موزه ای مانند باغ موزه قصر تبدیل شد که بر حرفه شهری اثرگذار بوده است.^[۷]

• پادگان حشمتیه: این پادگان که امروزه مرکز پشتیبانی منطقه ۱ لجستیک ارتش (آماد و پشتیبانی) است، هسته اولیه شکل‌گیری محله بوده و در وقایع تاریخی مهمی مانند کودتای ۲۸ مرداد نقش داشته است.^[۸]
• باغ‌موزه قصر: این مکان در دوره قاجار با نام «قصر قجر» یکی از کاخ‌های ییلاقی فتحعلی‌شاه بود. در دوره رضاشاه به اولین زندان متمرکز تهران تبدیل شد و بسیاری از زندانیان سیاسی در آن محبوس بودند. پس از انقلاب اسلامی، زندان به مکانی دیگر منتقل و این مجموعه در سال ۱۳۹۱ به باغ‌موزه تبدیل شد.^[۹]
• عمارت کلاه فرنگی عشرت‌آباد: این عمارت تاریخی که در ضلع شمالی پادگان حشمتیه قرار دارد، از بناهای دوره ناصری و بخشی از کاخ عشرت‌آباد بوده است. این بنا در حال حاضر در محوطه نظامی قرار دارد و دسترسی عمومی به آن محدود است.^[۱۰]