درباره غار پریان دریایی

دربارهٔ غار پریان دریایی در ادیسه (یونانی باستان: Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν νυμφῶν ἄντρου؛ لاتین: De Antro Nympharum) رساله‌ای است از پورفیری نوافلاطونی. این اثر تفسیری بر بخشی از ادیسه هومر است که پورفیری آن را به‌عنوان تمثیلی دربارهٔ کیهان و روح تفسیر می‌کند.

خلاصه

دربارهٔ غار پریان دریایی در ادیسه تفسیری بر بیت‌های ۱۰۲ تا ۱۱۲ از کتاب سیزدهم ادیسه است که غاری را در جزیرهٔ زادگاه اودیسئوس، ایتاکا، توصیف می‌کند. این بخش در ادامه به یونانی اصلی و در ترجمهٔ انگلیسی رابرت لمبرتون می‌آید:

αὐτὰρ ἐπὶ κρατὸς λιμένος τανύφυλλος ἐλαίη, ἀγχόθι δ ̓ αὐτῆς ἄντρον ἐπήρατον ἠεροειδές, ἱρὸν νυμφάων αἱ νηϊάδες καλέονται. ἐν δὲ κρητῆρές τε καὶ ἀμφιφορῆες ἔασιν λάϊνοι· ἔνθα δ ̓ ἔπειτα τιθαιβώσσουσι μέλισσαι. ἐν δ ̓ ἱστοὶ λίθεοι περιμήκεες, ἔνθα τε νύμφαι φάρε ̓ ὑφαίνουσιν ἁλιπόρφυρα, θαῦμα ἰδέσθαι· ἐν δ ̓ ὕδατ ̓ ἀενάοντα. δύω δέ τέ οἱ θύραι εἰσίν, αἱ μὲν πρὸς Βορέαο καταιβαταὶ ἀνθρώποισιν, αἱ δ ̓ αὖ πρὸς Νότου εἰσὶ θεώτεραι· οὐδέ τι κείνῃ ἄνδρες ἐσέρχονται, ἀλλ ̓ ἀθανάτων ὁδός ἐστιν.

و در سرِ بندرگاه، درخت زیتونی با برگ‌های باریک است و نزدیک آن غاری دل‌انگیز و تاریک، مقدسِ پریانی که نایاد خوانده می‌شوند. درون آن، کاسه‌ها و کوزه‌هایی از سنگ است که در آن‌ها زنبوران عسل ذخیره می‌کنند. درون آن، همچنین دستگاه‌های نساجی سنگیِ عظیمی است که پریان پارچه‌ای ارغوانی‌رنگِ دریایی می‌بافند، شگفت‌انگیز به دیدار. آب پیوسته در آن جاری است. غار دو دروازه دارد، یکی رو به شمال، راهی برای فرودآمدن آدمیان، و دیگری رو به جنوب، راهی الهی؛ آدمیان از این یکی وارد نمی‌شوند، بلکه راه جاودانان است.

پورفیری این پرسش را باز می‌گذارد که آیا این غار واقعاً وجود داشته یا اختراع هومر بوده، اما در هر دو صورت بر اهمیت آن به‌عنوان تمثیل تأکید می‌کند. او بن‌مایهٔ غار را با تمثیل غار افلاطون و مهرابه (غار مقدس نزد پیروان فرقه‌های اسرارآمیز یونانی-رومی در امپراتوری روم که پیرامون خدای مهر شکل گرفته بود) پیوند می‌دهد و آن را نمادی از جهان می‌داند. نایادها و پیوندشان با آب جاری، به‌عنوان عناصری حیاتی در کیهان‌شناسی دینی اسطوره‌شناسی یونانی توصیف می‌شوند. پیوندهای گوناگونی میان زنبوران و عسل و مفاهیم یونانی و مهری ارائه می‌شود، از جمله پیوند میان عسل و شهد—خوراک خدایان—و افشانش‌های عسل. جایگاه دو دروازه با منطقةالبروج، اخترشناسی یونان باستان و بادهای شمال و جنوب پیوند داده می‌شود. درخت زیتون بیرون غار با آتنا و تعقل مرتبط دانسته می‌شود، و پورفیری می‌گوید بااهمیت است که این درخت بیرون از غار—یعنی جهان—اما نزدیک به آن قرار دارد. پورفیری با نومنیوس آپامئا هم‌رأی است که ادیسه توصیفی نمادین از عبور پیاپی انسان از ژنسیس (یونانی: γένεσις، به‌معنای «خاستگاه») است. او غار پریان دریایی را تصویری تمثیلی از رابطهٔ میان روح و ژنسیس در پایان سفر اودیسئوس تفسیر می‌کند.

انتشار

متن یونانی نخستین بار توسط یانوس لاسکاریس در سال ۱۵۱۸ منتشر شد. توماس تیلور (نوافلاطونی) ترجمه‌ای انگلیسی در سال ۱۸۲۳ منتشر کرد. جدیدترین نسخه‌های انگلیسی، یکی محصول کارگاه تحصیلات تکمیلی به سرپرستی Leendert Gerrit Westerink در سال ۱۹۶۹ و دیگری ترجمهٔ لمبرتون از سال ۱۹۸۳ هستند.

بازتاب

غار پریان دریایی در ادیسه بارها موضوع بحث پژوهشگران علاقه‌مند به تفسیر تمثیلی باستانی و خوانش‌های نوافلاطونیان از هومر بوده است. پژوهشگران معاصر بر سرِ این‌که آیا این رساله تفسیری ادبی منسجم و یکدست ارائه می‌دهد یا نه، اتفاق‌نظر ندارند. این اثر توجه پژوهشگران آیین مهرپرستی را نیز به‌دلیل بحث کیهان‌شناختی‌اش دربارهٔ مهرابه و از آن‌رو که مقایسه میان مهرپرستی و نوافلاطون‌گرایی را ممکن می‌سازد، جلب کرده است. اشاره‌های آن به مهر (ایزد ایرانی) و زرتشت نیز در پرتو مخالفت با گنوسیسم در تاسوعاتِ فلوطین، استاد پورفیری، خوانده شده است؛ الهی‌دان مارک جی. ادواردز استدلال می‌کند که پورفیری رسالهٔ خود را در مقابل گنوسی‌ها نگاشته و می‌خواسته این دیدگاه را ترویج دهد که حقیقت به‌تدریج به دست می‌آید، نه به‌یک‌باره.

منابع

• Akçay, K. Nilüfer (2019). Porphyry's On the Cave of the Nymphs in its Intellectual Context. Studies in Platonism, Neoplatonism, and the Platonic Tradition. Vol. 23. Leiden and Boston: Brill. ISBN 978-90-04-40759-6.
• Lamberton, Robert D. (1983). Porphyry on the Cave of the Nymphs: Translation and Introductory Essay. Barrytown, New York: Station Hill Press. ISBN 0-930794-71-0.