دهدشت

روستای تاریخی «غروب‌خانه» با قدمت بیش از یک قرن در ادامه بلوار صدا و سیمای دهدشت قرار دارد. اهالی ۲۲ خانواری این روستا از نبود جاده مناسب، گازرسانی و مشکلات مالکیت زمین‌های کشاورزی رنج می‌برند. در زمان‌های گذشته مهمانانی که از استان‌های اصفهان، یزد و دیگر استان‌ها از مسیر تنگ پیزال به شهر تاریخی دهدشت بلاد شاپور عبور می‌کردند هنگام غروب خورشید این روستا را برای سکونت خود انتخاب می‌کردند و این روستا از ان زمان تاکنون، غروب‌خانه نام‌گذاری شد.^[۴]

• بلادشاپور واقع در دهدشت.
• خانه دهدشتی در اصفهان.
• دهدشتی یکی از اصلی ترین محلات شهر بوشهر.
• عمارت دهدشتی یا عمارت روغنی در بوشهر.
• بنای معین التجار در اهواز.
• خانه معین‌التجار بوشهری در لاله زار تهران.
• خانه دهدشتی‌ها در بهبهان.
• اسناد تاریخی خاندان دهدشتی در موزهٔ زنجان.

جوخانه (جویخانه یا به لهجه محلی: جخونه) نام منطقه ای سردسیری واقع در دشتی هموار از توابع شهرستان چرام در فاصله حدود ۴۵ کیلومتری شرق دهدشت در ضلع جنوبی کوه نیر می باشد. ارتفاع این مکان از سطح دریا بیش از ۲۳۰۰ متر می باشد^[۱۶]. همین مسئله باعث شده که این منطقه سرشار از چشمه های زلال و آب و هوایی معتدل و تمیز در فصل تابستان و به علت بارش سنگین برف در فصل زمستان، مقصدی جذاب برای گردشگران شهرستان های همجوار و استان های خوزستان و بوشهر باشد. جوخانه برف گیر ترین منطقه نزدیک به دهدشت می باشد. به علت ارتفاع مناسب از سطح دریا و قرارگیری در کنار کوه نیر، تنوع گیاهی منطقه بالاست.^[۱۷] در سال های اخیر غاری به نام غار نزل در این منطقه اکتشاف شده است که به جذابیت های آن افزوده است. در نزدیکی این مکان چشمه های زلالی به نام آب حیات در جوار هم، در کنار جاده اصلی می جوشند که رهگذران را مجبور به توقف و نوشیدن از آب آن ها می کند. به علت جاذبه های گردشگری، تاریخی و مذهبی زیاد در این مسیر که به جاده قدیم دهدشت - یاسوج یا جاده سرحد مشهور شده است (مانند تنگ پیرزال، جوخانه، غار نزل، سد شرابگرو، آبشار طسوج، آبشار تنگ موی سادات، آبشار تنگ تامرادی، بارگاه امامزاده علی سادات، بارگاه شاه حمزه، شهر تاریخی دلی یاسیر و ...) ، بعضی ها این جاده را یکی از زیباترین و جذاب ترین جاده های ایران معرفی کرده اند.

[[غار نزل در شهرستان چرام واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد که در ۴۵ کیلومتری جاده دهدشت یاسوج در پشت کوه نور در منطقه سردسیری جوی خانه که محل ییلاق عشایر ایل نوئی از ایلات بزرگ و تاریخی استان کهگیلویه است واقع شده است.^[۱۸] در سال‌های گذشته تعدادی از غارنوردان ادعا داشته‌اند که توانسته‌اند به قسمت‌هایی از این غار ناشناخته ورود کنند و پس از ۱۶ ساعت تلاش در نهایت تا عمق حدود ۲۱۰ متری پیشروی داشتند.

غار نزل شامل دو حلقه چاه طبیعی است که محل جمع شدن سیلاب‌های عظیم زمستانی و آب ناشی از ذوب برفهای این منطقه است. چاه شمالی نزل دارای دهنه‌ای به قطر ۵ متر و عمق بیش از ۶۰ متر است که توسط آب راه‌های کوچکی به چاه جنوبی که در فاصله‌ای حدود ۳۰متری آن قرار دارد متصل می‌شود. چاه جنوبی که دارای چند دهنه به قطرهای ۱۰٬۱۵و۵ متر است که عمیق‌ترین طول آن حدود ۷۰متر می‌شود. کهگیلویه و بویراحمد به لحاظ قرار گرفتن در زاگرس مرکزی و دارا بودن کوهستان‌های مرتفع و بهم پیوسته دارای شگفتی‌های طبیعی و زمین‌شناختی متنوعی است. کوه‌های مرتفعی مانند دنا، نرماب، نیر، ساورز، خامی، سفید و سیاه هر یک در بخشی از استان کهگیلویه و بویراحمد و به موازات هم علاوه بر دارا بودن پوشش‌های گیاهی متنوع در دل خود شگفتی‌های زمین‌شناسی منحصر بفردی نیز دارند که هر از گاهی بخشی از آن‌ها کشف می‌شود. با کاوش‌های زمین‌شناسی توسط زمین‌شناسان و غارنوردان غارهای عظیم و زیبایی در کهگیلویه و بویراحمد کشف و شناسایی شده است.

کاروانسرای بافت تاریخی دهدشت در ضلع غربی بافت تاریخی دهدشت و در کنار مجموعه حمام کاروانسرا، امامزاده ابراهیم و امامزاده جابر واقع شده است. بنای فوق از جمله آثار شهر دوره اسلامی صفوی است که با دو ورودی در شمال و جنوب ساخته شده است. بنا شامل حیاط و حجره‌های چهار طرف آن است. تعداد این حجره‌ها ۳۸ عدد و بعضی از آن‌ها به همدیگر راه دارند. بنا با سنگ و گچ که از معادن اطراف شهر تأمین می‌شده، ساخته شده است. کف حیاط با سنگ‌های لاشه‌ای بزرگ سنگ‌فرش شده و سطح حیاط اندکی پایین‌تر از کف حجرات است. در حیاط چاه آبی برای تأمین آب موردنیاز کاروانیان به چشم می‌خورد. حجره‌ها با طاق‌های جناغی پوشش داده شده و همگی یک ایوان کوچک در جلوی خود دارند. در داخل ایوان‌ها طاقچه‌هایی برای گذاشتن اشیا و نیز دودکش تعبیه شده است. یک راه‌پله مارپیچ در ضلع شمالی ارتباط حیاط با پشت‌بام را تسهیل می‌کرده است. این کاروانسرا که به‌طور کامل تخریب شده بود که در سال ۱۳۶۹ با آزادسازی منطقه دهدشت، در قسمت پی بنا در عمق دو متری مورد شناسایی قرار گرفت و عملیات خاکبرداری و آواربرداری از آن آغاز شد. در عملیات خاکبرداری تمام قسمت‌های بنا مشخص شد. بعد در سال‌های ۷۹ و ۷۸ اقدامات مرمتی شامل سنگ‌فرش حیاط، آجرکاری پوشش بام، تعمیر حجرات جلوی کاروانسرا انجام شده است. البته هم‌اکنون نیز این بنای تاریخی در حال مرمت است. این کاروانسرا ۱۶۰۰ متر مربع مساحت دارد. کاروانسرای بافت تاریخی دهدشت که در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است، در سال ۱۳۷۹ با شماره ۳۵۵۱ در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

تنگ پیرزال در حدود ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهر دهدشت^[۱۹] در مسیر اصلی جاده دهدشت به یاسوج و مابین دو شهر دهدشت و سرفاریاب قرار دارد. این تنگ در دل کوهی به نام کوه سیاه و صخره‌های بلند آن واقع شده است. طول این تنگ حدوداً ۴٫۵ کیلومتر می‌باشد. تنگ پیرزال یکی از مناظر طبیعی زمین شناختی کم‌نظیر در جنوب و حتی ایران است.^[۲۰] چندین چشمه بزرگ و کوچک و رودخانه ای در این تنگ جاری که همگی فصلی می‌باشند.^[۲۱] به همین دلیل بهترین زمان برای بازدید از این مکان از اوایل آبان تا اواخر فروردین می‌باشد. همچنین خط لوله اول سراسری گاز ایران که پس از گذر از پالایشگاه بیدبلند بهبهان تا کشور آذربایجان امتداد می‌یابد، از این تنگه عبور می‌کند.^[۲۲][۲۳]

آبشار آبریز دشمن زیاری یکی از زیباترین آبشارهای فصلی ایران در فاصله حدود ۴۵ کیلومتری شهر دهدشت در کنار بزرگراه تازه تاسیس پاتاوه - دهدشت می باشد. سرچشمه این آبشار از کوه نیر می باشد. بهترین زمان برای بازدید از این مکان در سال های پربارش از ماه اسفند تا ماه خرداد و در سال های کم بارش از اوایل نوروز تا ماه خرداد می باشد.^{[۲۴][۲۵][۲۶]}

آبشار کمردوغ با بیش از ۱۰۰ متر ارتفاع یکی از بلندترین آبشارهای ایران در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری شهر دهدشت می باشد.

آبشار فصلی طوف خیمه سوق با بیش از ۵۰ متر ارتفاع در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری شهر دهدشت و نزدیک به آرامگاه هنرمند مشهور حسین پناهی قرار دارد.^[۲۷]

چشمه ای جوشان در مسیر دهدشت به چاروسا بعد از روستای قلعه دختر ^[۲۸]

• چشمه کورسا: چشمه ای در حدود ۱۴ کیلومتری شرق دهدشت که از دل کوه نیر (نور) می‌جوشد.^[۲۹]
• دشت مازه: پارک جنگلی بزرگ دشت مازه در ۳ کیلومتری شمال دهدشت که دارای درخت‌های گرمسیری و در هر فصل میزبان گردشگران است.^[۳۰]
• لگین راک: منطقه گردشگری لگین راک در حدود ۱۸ کیلومتری شهر دهدشت واقع شده است.^[۳۱]
• دریاچه سد مارون: در فاصله ای نزدیک از جنوب غرب دهدشت
• دریاچه سد کوثر: در فاصله ای نزدیک از جنوب شرق دهدشت