روابط خارجی تاجیکستان

جمهوری آذربایجان و تاجیکستان به عنوان اعضای اتحادیه کشورهای مستقل، روابط اقتصادی با یکدیگر را توسعه می‌دهند. در ژوئیهٔ ۱۳۹۱، در جریان سفر رسمی رئیس‌جمهور جمهوری تاجیکستان، امامعلی رحمان، به جمهوری آذربایجان، مرتبط با ساخت یک پالایشگاه نفت در جنوب تاجیکستان، «شرکت آلومینیوم تاجیک» (تالکو) و شرکت آذربایجانی «آذرآلومینیوم» توافق‌نامهٔ همکاری امضا کردند.

روابط با همسایهٔ افغانستان در سال ۱۳۷۱ آغاز شد و عموماً خوب بوده است، که دلیل آن اشتراکات فراوان دو کشور است. قلمروهای آنها در دوره‌های مختلف بخشی از یک دولت واحد بوده‌اند — در زمان سامانیان، غزنویان و تیموریان. زبان فارسی به طور گسترده در هر دو کشور استفاده می‌شود. تعداد تاجیک‌ها در افغانستان حتی بیشتر از خود تاجیکستان است. پس از پیمان صلح و دوستی در سال ۱۱۷۹ بین احمد شاه درانی و محمد مراد غالب، رودخانهٔ آمودریا به مرز رسمی با افغانستان تبدیل شد. در ژانویهٔ ۲۰۰۷، با تأمین مالی ایالات متحده آمریکا، پلی بر روی رودخانهٔ مرزی پنج با افغانستان ساخته شد که دو کشور را به هم متصل کرد. اگرچه هدف اصلی آن بهبود تجارت بین دو کشور بود، اما رئیس‌جمهور تاجیکستان با این حال ابراز نگرانی کرد که ممکن است به افزایش غیرقانونی قاچاق مواد مخدر نیز کمک کند. در مارس ۲۰۰۸، ایران، افغانستان و تاجیکستان بیانیهٔ مشترکی در ارتباط با گسترش روابط اقتصادی و فرهنگی، از جمله افزایش امنیت، صادر کردند. در اواخر دههٔ ۲۰۰۰، مشکلی در روابط دو کشور به وجود آمد که مربوط به تغییر مسیر رودخانهٔ مرزی پنج بود، که در نتیجهٔ آن چندین مزرعهٔ پنبهٔ تاجیکستان در طرف افغانستان رودخانه قرار گرفت. در ژانویهٔ ۲۰۰۹، دولت افغانستان توافق کرد که تاجیکستان ۳۰۰۰ هکتار از منطقهٔ مورد مناقشه در امتداد رودخانهٔ پنج را به آن واگذار کند.

روابط دیپلماتیک بین هند و تاجیکستان اندکی پس از استقلال تاجیکستان برقرار شد. تاجیکستان موقعیت استراتژیک مهمی در آسیای مرکزی دارد که با افغانستان و جمهوری خلق چین هم‌مرز است و با نوار باریکی از خاک افغانستان از پاکستان جدا می‌شود. نقش هند در مبارزه با سازمان‌هایی مانند «طالبان» و «القاعده»، و همچنین رقابت استراتژیک آن با چین و پاکستان، روابط با تاجیکستان را برای امنیت استراتژیک و سیاسی آن مهم کرده است. در سال ۲۰۰۲، هند ۱۰ میلیون دلار در پروژهٔ مدرن‌سازی یک پایگاه نظامی قدیمی شوروی در عینی سرمایه‌گذاری کرد که توسط نیروهای ائتلاف شمال پشتیبانی خواهد شد. این پایگاه همچنین بیمارستانی برای درمان جنگجویان زخمی مخالف طالبان بود. هند کمک‌های گسترده‌ای در مبارزه با شورشیان در تاجیکستان ارائه کرد و همچنین هواپیماهای جدیدی را تأمین کرد. در سال ۲۰۰۳، دو کشور همچنین تمرینات نظامی مشترکی را انجام دادند که اولین تمرینات مشابه نیروهای هندی در آسیای مرکزی بود. پس از سقوط رژیم «طالبان» در افغانستان، کشورها توافق‌نامه‌ای برای تقویت همکاری نظامی امضا کردند. بر اساس آن، هند ۱۷ فروند بالگرد میل-۱۷ و ۱۵۰ نفر از پرسنل ارتش هند را در پایگاه هوایی فرخار مستقر کرد. همچنین برنامه‌هایی برای استقرار حداقل ۱۲ فروند میگ-۲۹ در خاک تاجیکستان وجود دارد. علیرغم تلاش‌های مشترک، تجارت دوجانبه نسبتاً اندک باقی مانده است — حدود ۱۲ میلیون دلار در سال. در سال ۲۰۰۵، صادرات هند به تاجیکستان ۶٫۲ میلیون دلار و واردات ۵٫۸۹ میلیون دلار تخمین زده شد. پیشنهاد تاجیکستان برای انتقال برق به هند در حال حاضر در دست بررسی است. هند در سال ۲۰۰۸، در جریان بحران انرژی آسیای مرکزی، ۲ میلیون دلار کمک اضطراری به تاجیکستان ارائه کرد.

ایران تقریباً بلافاصله پس از استقلال تاجیکستان، در ۱۸ دی ۱۳۷۰، سفارت خود را در دوشنبه افتتاح کرد. نزدیکی زبانی فارسی‌زبانان و تاجیک‌ها به روابط دو کشور کمک می‌کند. ایران فعالانه در تاجیکستان سرمایه‌گذاری می‌کند — در سال ۱۳۹۰، اولین واحد نیروگاه برق‌آبی سنگتوده-۲، در این جمهوری آسیای مرکزی به بهره‌برداری رسید و کسب‌وکارهای ایرانی تعدادی کارگاه خیاطی ایجاد کرده‌اند.^[۵]

پس از اعلام استقلال تاجیکستان، بخشی از مرز تاجیکستان و چین به طور دقیق تعیین نشده بود. این اختلاف مرزی در توافق‌نامه‌های امضا شده در سال ۱۳۸۱ حل شد که بر اساس آن تاجیکستان ۱۰۰۰ کیلومتر مربع از رشته‌کوه پامیر را به چین واگذار کرد، در ازای صرف‌نظر کردن از ادعاهای مربوط به ۲۸۰۰۰ کیلومتر مربع دیگر از سرزمین‌های تاجیکستان. روابط اقتصادی دو کشور با موفقیت در حال توسعه است. در سال ۱۳۹۳، رئیس‌جمهور جمهوری خلق چین، شی جین‌پینگ، از تاجیکستان بازدید کرد.

روابط دیپلماتیک بین دو کشور زمانی برقرار شد که تاجیکستان پس از فروپاشی شوروی به یک کشور مستقل تبدیل شد و به دلیل وضعیت در افغانستان، که با هر دو کشور هم‌مرز است، نسبتاً پرتنش باقی ماند. با وجود این، همکاری و تجارت بین پاکستان و تاجیکستان به طور پیوسته در حال افزایش است. در سال‌های اخیر، چندین نشست برای بهبود تجارت بین دو کشور برگزار شده است. در مارس ۲۰۰۸، سفیر تاجیکستان اظهار داشت که کشورش قادر خواهد بود برق ارزان را به پاکستان صادر کند.

تاجیکستان به شدت به حواله‌های ارسالی از روسیه

وابسته است. در سال ۲۰۱۲، این کشور ۳٫۵۹۵ میلیارد دلار حواله از کارگران مهاجر دریافت کرد که حدود ۴۸٪ تولید ناخالص داخلی آن را تشکیل می‌دهد. حدود ۱٫۵ میلیون تاجیک در خارج از کشور، عمدتاً در روسیه، کار می‌کنند. تا سال ۲۰۰۵، ۱۱۰۰۰ مرزبان روسی در مرز تاجیکستان و افغانستان مستقر بودند. در سپتامبر ۱۳۹۱، پس از چند ماه مذاکره، روسیه و تاجیکستان به توافقی دست یافتند مبنی بر اینکه روسیه هزینهٔ پایگاه‌های خود در تاجیکستان را پرداخت خواهد کرد و مدت اجاره را تا ۲۰ یا ۲۹ سال تمدید خواهد کرد. این پایگاه‌ها عمدتاً برای استقرار ۹۰۰۰ پرسنل نظامی روسی از ۲۰۱مین لشکر موتوریزه تفنگدار استفاده خواهند شد. در نتیجهٔ این توافقات، روسیه چهار اردوگاه ارتش و یک پایگاه هوایی را که این نیروها در آن مستقر هستند، نوسازی خواهد کرد. برای دریافت اجارهٔ بلندمدت، روسیه موافقت کرد که تسلیحات و تجهیزات نظامی را با تخفیف قابل توجهی به تاجیکستان بفروشد و همچنین در طول مدت توافقات حاصل شده، افسران تاجیک را به صورت رایگان در مؤسسات آموزشی نظامی روسیه آموزش دهد.

ایالات متحده آمریکا از اولین کشورهایی بود که استقلال تاجیکستان را در ۴ دی ۱۳۷۰ به رسمیت شناخت. در ۲۶ اسفند ۱۳۷۰، کاردار موقت آمریکا در تاجیکستان، ادموند مک‌ویلیامز، رسماً سفارت موقت آمریکا را در دوشنبه افتتاح کرد. در مارس ۱۹۹۲ اولین سفارت در هتل آوستا افتتاح شد، اما در اکتبر ۱۹۹۲ سفارت به دلیل آغاز جنگ داخلی مجبور به تعلیق فعالیت‌های خود شد. در مارس ۱۹۹۳، اولین سفیر آمریکا در تاجیکستان، استنلی اسکودرو، استوارنامهٔ خود را به رئیس وقت شورای عالی، امامعلی رحمانوف، تقدیم کرد. در ۲۰ سال گذشته، ایالات متحده بیش از ۱ میلیارد دلار در جمهوری تاجیکستان سرمایه‌گذاری کرده است. حجم تجارت سالانه بین دو کشور از ۱۰ میلیون دلار در اوایل دههٔ ۹۰ به حدود ۲۷۰ میلیون دلار آمریکا افزایش یافته است. هنگامی که ارتش آمریکا در اکتبر ۱۳۸۰ حمله به طالبان در افغانستان را آغاز کرد، تاجیکستان به ارتش آمریکا حق پرواز از طریق حریم هوایی خود را داد. در سال ۱۳۸۶، پلی به ارزش ۳۶ میلیون دلار با هزینهٔ ایالات متحده بر روی رودخانهٔ پنج در مرز بین افغانستان و تاجیکستان ساخته شد.

ترکیه یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری خارجی تاجیکستان است — حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۱۳، ۶۵۶٫۰ میلیون دلار (۱۲٫۴٪ کل حجم تجارت خارجی تاجیکستان) بود که ۴۷۳٫۴ میلیون دلار آن صادرات به ترکیه بود.^[۶] ضمن اینکه سهم ترکیه در حجم تجارت خارجی این جمهوری آسیای مرکزی در حال افزایش است — در سال ۲۰۰۹، این سهم تنها ۵٫۹٪ بود.^[۶] ترکیه به عنوان یکی از خریداران اصلی کالاهای تاجیکستان — الیاف پنبه، آلومینیوم اولیه، چرم و مواد اولیهٔ چرمی — عمل می‌کند. در سال ۲۰۱۳، ۴۰٫۷٪ صادرات و ۴٫۴٪ واردات تاجیکستان مربوط به ترکیه بود.^[۶] صادرات ترکیه به تاجیکستان شامل گوشت، میوه، محصولات لاستیکی و پلاستیکی، فرش، منسوجات و تجهیزات است.^[۶] در تاجیکستان، شرکت‌های مشترکی در زمینهٔ تجارت، نساجی و چاپ فعالیت می‌کنند و در نوامبر ۲۰۰۶، یک مرکز تجاری که توسط سازندگان ترک ایجاد شده بود، در دوشنبه افتتاح شد.^[۷] همچنین، یک خط هوایی مستقیم بین دوشنبه و استانبول وجود دارد.

از سال ۱۹۹۵، روابط بین تاجیکستان و ازبکستان وارد دورهٔ فزاینده و آشکار بیگانگی متقابل شد. مقامات ازبکستان معتقد بودند که تاجیکستان باید قیمت عادلانه‌ای برای نفت، فرآورده‌های نفتی و گاز تحویلی پرداخت کند.^[۸]

از نوامبر ۲۰۰۹ تا فوریه ۲۰۱۰، راه آهن ازبکستان حدود ۴۰۰ واگن باربری را که به مقصد تاجیکستان بودند، متوقف کرد و از اوایل فوریه تا ژوئن، این تعداد به حدود ۲۰۰۰ واگن رسید. در نوامبر ۲۰۱۱، ازبکستان پس از انفجار در خط غالب—آموزنگ، حرکت قطار در این بخش را به طور کامل متوقف کرد که به معنای محاصرهٔ حمل و نقل کل جنوب تاجیکستان بود. در ژانویه ۲۰۱۲، ازبکستان به بهانهٔ تعمیرات، ۹ گذرگاه از ۱۶ گذرگاه مرزی با تاجیکستان را بست. در آوریل ۲۰۱۲، ازبکستان عرضهٔ گاز طبیعی به تاجیکستان را متوقف کرد که تهدیدی برای فعالیت شرکت آلومینیوم تاجیک ایجاد کرد. تمام این اقدامات مرتبط با مخالفت شدید ازبکستان با ساخت نیروگاه برق آبی راغون در تاجیکستان بود. این امر می‌تواند منجر به کم‌آبی آمودریا شود که به کشت پنبه در ازبکستان آسیب می‌رساند. علاوه بر این، همانطور که در ازبکستان ادعا می‌شد، سد در حال ساخت نیروگاه برق آبی در یک منطقهٔ زلزله‌خیز قرار دارد و در صورت تخریب آن، به طور نظری ممکن است مناطق مسکونی ازبکستان در پایین دست نیز زیر آب بروند. همچنین، یک اختلاف ارضی بین ازبکستان و تاجیکستان بر سر نیروگاه برق آبی فرهاد وجود داشت.^[۹][۱۰] پس از به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف در ازبکستان، روابط ازبکستان و تاجیکستان بهبود یافت. در سال ۲۰۱۷، پروازهای هوایی بین پایتخت‌های دو کشور از سر گرفته شد، راه آهن غالب—آموزنگ بازسازی شد، جادهٔ بین‌المللی آ-۳۷۷ در بخش سمرقند—پنجکنت افتتاح شد و حدود نقاط عبور در مرز ازبکستان و تاجیکستان دوباره فعال شدند.^[۱۱] در سال ۲۰۱۸، توافقی برای از سرگیری عرضهٔ گاز ازبکستان به تاجیکستان حاصل شد،^[۱۲] توافقی حاصل شد مبنی بر اینکه قلمروی که نیروگاه برق آبی فرهاد در آن واقع شده است، به عنوان قلمرو تاجیکستان به رسمیت شناخته شود و خود تأسیسات برق آبی، دارایی ازبکستان باشد. حفاظت از این تأسیسات توسط طرف تاجیک انجام خواهد شد و نگهداری فنی آن بر عهدهٔ ازبکستان خواهد بود.^[۱۳] ازبکستان همچنین از انتقاد از ساخت نیروگاه برق آبی راغون خودداری کرد و سپس آن را تأیید کرد.^[۱۴]