زانا (اسطوره‌شناسی آلبانیایی)

زانا شخصیتی در اسطوره‌شناسی آلبانیایی و فولکلور آلبانیایی است. این موجود اسطوره‌ای معمولاً با کوه‌ها، چشمه‌ها و جویبارها، جنگل‌ها، پوشش گیاهی، جانوران، نیروی حیاتی انسان و گاه سرنوشت ارتباط دارد.[۱] باور بر این است که زانای بزرگ در اصل ایزدبانویی ایلیری بوده که همتای آرتمیس در دین یونان باستان و دیانا در دین روم باستان به‌شمار می‌رفته است.[۲]

در باورهای عامیانه، زاناها موجوداتی بسیار شجاع و دلاور هستند؛ تا جایی که در زبان آلبانیایی اصطلاح «trim si zana» («دلیر همچون زانا») رواج دارد. آنان همانند پالاس آتنا در یونان باستان، از جنگاوران حمایت می‌کنند و پشتیبان آنان هستند.[۳] اشعار حماسی، افسانه‌ها و روایت‌های عامیانهٔ بی‌شماری دربارهٔ زانا و یارانش تا امروز حفظ شده است.[۴] همچنین گفته می‌شود که زاناها در سال ۱۸۷۸ بر سخنرانی‌های اتحادیه پریزرن نظارت داشته‌اند.[۵] دیگر شخصیت‌های اسطوره‌ای آلبانیایی که ویژگی‌هایی مشابه پوره‌ها دارند عبارت‌اند از اورا، باردها، شتویزوواله، میرا و فاتی.

نام

گونه‌ها

نام این شخصیت اسطوره‌ای، واژه‌ای کهن در زبان آلبانیایی است؛ ازاین‌رو در گویش‌های مختلف این زبان، به صورت‌های گوناگونی مانند «zânë»، «zënë»، «zërë»، «xanë»، «xânë» و جز آن (و نیز صورت‌های معرفهٔ آن‌ها مانند «zâna»، «zëna»، «zëra»، «xana»، «xâna» و غیره) دیده می‌شود.[۶] در زبان آربرشی نیز صورت‌های «Zónja» و «Zónja të Jáshtëme» به‌کار می‌روند. صورت دوم در آلبانیایی معیار نیز به شکل «Jashtësme» دیده می‌شود و به‌عنوان نامی کنایی برای «زانا» به کار می‌رود.

ریشه‌شناسی

از آنجا که همخوان سایشی بی‌واک «th» در زبان ایلیری معادل «z» در زبان آلبانیایی دانسته می‌شود، نام ایلیری «Thana» ــ که در کتیبه‌های نذری دورهٔ روم باستان به‌عنوان نام یک پوره، پری یا ایزد ثبت شده است ــ به‌طور سنتی، ریشهٔ واژهٔ آلبانیایی «Zana» دانسته می‌شود.[۷] این نام ایزدی همچنین هم‌ریشه و همتای «Diāna» در لاتین دانسته شده است.[۸]

بر این اساس، واژهٔ آلبانیایی «zana» در کنار واژهٔ رومانیایی «zână» ممکن است با واژهٔ نیاهندواروپایی «Dyeus» («درخشان، آسمان، ایزد») هم‌ریشه باشد؛ واژه‌ای که در نهایت از ریشهٔ «*dyeu» به‌معنای «آسمان» گرفته شده است. همین ریشه در نام ایزد آسمان و آذرخش آلبانیایی، «Zoj-z»، و نیز احتمالاً در لقب «Zot» («پدر آسمان») دیده می‌شود که از صورت نیاآلبانیایی «*dźie̅ů a(t)t-» و در نهایت از صورت نیاهندواروپایی «*Dyḗus ph₂tḗr» مشتق شده است.[۹]

گونهٔ آربریشیِ نام این پوره، «Zónja» (که با نام «Zónja të Jáshtëme» نیز شناخته می‌شود)، نیز احتمالاً با همین ریشه هم‌خانواده است. همان‌گونه که «Zot» به معنای «خدا» یا «سرور» و «zot» به معنای «آقا» به کار می‌رود، صورت‌های «Zonja» یا «Zôja» (با حرف بزرگ) در زبان آلبانیایی به معنای «ایزدبانو» یا «بانو» هستند (برای نمونه «Zonja e Dheut» و «Zôja Prende» یا «Zôja e Bukuris»). در مقابل، «zonja» یا «zôja» (با حرف کوچک) به معنای «بانو» یا «بانوی خانه» به کار می‌روند.[۱۰]

در یونانی باستان، «Dióne» که همتای مؤنث «Diāna» به‌شمار می‌رود، می‌تواند همتای زنانهٔ ایزد آسمان باشد.[۱۱] گونهٔ «ζόνε» («Zonë») در سوگندهای آلبانیایی، مانند عبارت «περ τένε ζόνε» («për tënë Zonë»)، به معنای «به خدای/سرور ما سوگند»،[۱۱] و نیز در متون آلبانیایی کهن برای دعای ربانی («Tënëzonë» و «tënë-Zonë») دیده می‌شود.[۱۲] این صورت معادل حالت مفعولی «Zótënë/Zótnë» در زبان آلبانیایی است که از ادغام «-tënë/-tnë» با «-në» پدید آمده است.[۱۳] در نیایشگاه دودونا نیز زئوس، ایزد آسمان یونانی، در کنار دیونه پرستش می‌شد و پژوهشگران هم‌زمانی جغرافیایی این سنت با نمونهٔ آلبانیایی را نکته‌ای قابل توجه دانسته‌اند.[۱۱]

برخی ریشه‌شناسی‌های کم‌طرفدارتر نیز برای این نام پیشنهاد شده‌اند. یکی از آن‌ها، نام «زانا» را برگرفته از واژه‌های آلبانیایی «zë/-ri» و «zâ/-ni» به‌معنای «صدا» (که جمع آن‌ها «zëra/zana» به‌معنای «صداها» است) می‌داند و آن را در معنای «موز» یا ایزدبانوی آواز تفسیر می‌کند.[۱۴] دیدگاه دیگری نیز آن را برگرفته از واژه‌های آلبانیایی «zë(n)»، «xë(n)» و «zâ(n)» به‌معنای «گرفتن، به چنگ آوردن، تصرف کردن، شکار کردن» و نیز «آموختن» می‌داند.[۱۵]

ویژگی‌ها

باور بر این است که زانای بزرگ در روزگار ایلیری‌ها ایزدبانویی بوده که همتای آرتمیس در دین یونان باستان، دیانا در دین روم باستان و احتمالاً بندیس در دین تراکی به‌شمار می‌رفته است. ازاین‌رو، او تجسم ماه، بانوی جنگل‌ها، نگهبان جانوران، پاسدار چشمه‌ها و جویبارها، حامی زنان و بخشندهٔ فرمانروایی دانسته می‌شد.[۱۶]

در ناحیهٔ اشکودر در شمال آلبانی، تندیس‌ها و آثار فراوانی مرتبط با این ایزدبانو کشف شده است؛ شاید بیش از هر ایزد دیگر در دین ایلیری. همچنین شمار چشمگیری از کتیبه‌های دورهٔ روم که به پرستش دیانا اختصاص دارند، در آلبانی و دیگر بخش‌های بالکان یافت شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که رومیان احتمالاً ایزدبانویی بومی و پیشارومی را با دیانا همانند دانسته‌اند؛ پدیده‌ای که با عنوان تفسیر با استفاده از الگوهای یونانی شناخته می‌شود.[۱۷] اشعار حماسی، افسانه‌ها و روایت‌های عامیانهٔ بی‌شماری که به زانا و یارانش اختصاص دارند، تا روزگار کنونی حفظ شده‌اند.[۴]

زانا در حال شیر دادن به موجی (تمبر آلبانی، ۲۰۰۹).

در فولکلور آلبانیایی، زانای نخستین همواره با سه بز کوهی شاخ‌طلایی همراه است.[۱۸][۱۹] در شمال آلبانی و کوزوو باور دارند که هر کوه، زانای ویژهٔ خود را دارد. این زانا معمولاً به شکل دوشیزه‌ای زیبارو ظاهر می‌شود که برهنه در جویبارهای کوهستانی در حال آب‌تنی است.[۲۰]

زانا موجودی بسیار دلیر و جنگاور دانسته می‌شود و حریفی هراس‌انگیز است. او، همانند پالاس آتنا، می‌تواند از جنگاوران حمایت کند و آنان را زیر حمایت خود بگیرد.[۲۰][۳] در زبان آلبانیایی اصطلاح مشهور «او به دلیری یک زانا بود» برای توصیف افراد بسیار شجاع به کار می‌رود.[۲۱]

همچنین باور دارند که زانا می‌تواند انسان را تنها با یک نگاه سنگ کند.[۱۸] در گویش گگیِ آلبانیایی نیز واژه‌های «shetuar» یا «shituar» برای کسی به کار می‌رود که بر اثر نیروی زانا فلج شده باشد.[۲۲][۲۳]

زانا نماد نیروی حیاتی انسان است و تجسم انرژی زنانه، زیبایی رام‌نشده، جوانی جاودانه و شادابی طبیعت به‌شمار می‌رود. او به‌صورت پوره‌ای جنگاور تصویر می‌شود که می‌تواند بخشی از نیروی جسمانی، روانی و ایزدی خود را به انسان‌های عادی ببخشد و آنان را به قدرتی هم‌سنگ درانگوئه برساند.[۲۴] در چرخهٔ حماسی آوازهای کرشنیکش، زانا با شیر دادن به موجی، یکی از دو برادر قهرمان و شخصیت اصلی این منظومه‌ها، به او نیرویی فراانسانی می‌بخشد.[۲۵]

سرنوشت

در شمال آلبانی، زاناها ــ همانند اورا و فاتی در جنوب آلبانی ــ به‌صورت گروهی از سه ایزدبانوی اسطوره‌ای تصور می‌شوند که شب‌هنگام گرد هم می‌آیند تا سرنوشت نوزاد را هنگام تولد تعیین کنند و بهرهٔ او را از بخت و اقبال مشخص سازند. در میان ساکنان کوهستان‌های دوکاگینی، سه گونه از ایزدبانوان سرنوشت شناخته می‌شوند: e Bardha («سپید») که بخت نیک می‌بخشد و زندگی انسان را پربرکت می‌کند؛ «e Verdha» («زرد») که بداقبالی و نفرین را نصیب انسان می‌کند؛ و «e Zeza» («سیاه») که زمان مرگ را تعیین می‌کند.[۲۶]

بازتاب در فولکلور

زانا در بسیاری از افسانه‌های عامیانه و روایت‌های شفاهی آلبانیایی حضور دارد. برای نمونه، او در داستان عامیانهٔ آلبانیایی گورِ دلداده (The Lover's Grave) ظاهر می‌شود. در این روایت، زانا بر جوانی به نام بدری، که فرمانده‌ای جوان در ارتش است، نمایان می‌شود. بدری در برابر او به خاک می‌افتد و زانا او را آرام می‌کند و اطمینان می‌دهد که قصد آسیب رساندن به او را ندارد. سپس به او هشدار می‌دهد که از «تیر چوبی» و «گوزن ماده» برحذر باشد و همچنین می‌گوید هنگامی که «در پای ریشه» باشد، در امان نخواهد بود.

بدری بعدها با زنی زیبارو آشنا می‌شود و همراه او می‌گریزد. سربازانی که در تعقیب آن دو هستند، از شیوهٔ تلفظ واژهٔ «تیر چوبی» درمی‌یابند که بدری اهل سرزمینی است که با آنان در جنگ است. اندکی بعد، بدری متوجه می‌شود نام محبوبش «Dre» است که به معنای «گوزن ماده» است. سرانجام، سربازان آن دو را در بیرون شهر ندرِندجه ــ که نامش به معنای «در پای ریشه» است ــ دستگیر کرده و به قتل می‌رسانند.[۲۷]

زاناها از بسیاری جهات با والکیری‌های اسطوره‌شناسی نورس و نیز با دیگر شخصیت‌های اسطوره‌ای بالکان و اروپا، مانند «zână» در اسطوره‌شناسی رومانی و ویلا در سنت اسلاوهای جنوبی، قابل مقایسه هستند.

بر پایهٔ کتاب ادبیات آلبانیایی نوشتهٔ رابرت السی:[۵]

زانای کوه ویزیتور، در میانهٔ صحنه‌های نبرد، لحظه‌ای آرامش‌بخش پدیدمی‌آورد. زانای بزرگ با دیدن کشته شدن ترینگا، دوست دوران کودکی‌اش، سخت خشمگین می‌شود. او پیکر ترینگا را به چراگاه‌های آلپی بازمی‌گرداند و در پای درخت نمداری، با آیینی باشکوه، به خاک می‌سپارد. سپس، در اندیشهٔ انتقام، زانای بزرگ همهٔ مردان نیک را فرا می‌خواند تا هرچه زودتر راهی میدان نبرد نوشیق شوند.

کتاب عود کوهستان، از آثار کلاسیک ادبیات عامیانهٔ آلبانی که در دههٔ ۱۹۲۰ منتشر شد، در چندین بخش از زانا یاد می‌کند. در یکی از سرودها، زانای کوه‌های شار بر بزرگان محلی نظارت دارد؛ کسانی که برای مخالفت با پیمان سن استفانو ــ که بر پایهٔ آن، بخش‌هایی از سرزمین‌های تحت حاکمیت آلبانی به شاهزاده نیکولای مونته‌نگرو واگذار شده بود ــ گرد هم آمده‌اند. زانا از سخنرانی‌ها و خطابه‌های پرشور آنان خشنود می‌شود.[۵]

در سرودی دیگر، «زانای بزرگ» همهٔ مردان آلبانیایی را که آمادگی جنگ دارند، به برخاستن و انتقام گرفتن از راهزنان اسلاو، که دوشیزه‌ای به نام ترینگا را به قتل رسانده‌اند، فرامی‌خواند.[۵]

منابع

  1. ↑ Galaty et al. 2013‌ p. 157 ; Lurker 2004‌ p. 207 ; Elsie 2001a‌ p. 269 ; Doja 2005‌ p. 456
  2. ↑ Galaty et al. 2013‌ p. 157 ; Doja 2005‌ pp. 456–457 ; Elsie 2001a‌ p. 269 ; Treimer 1971‌ p. 28 .
  3. 1 2 Elsie & Mathie-Heck 2004, p. 374.
  4. 1 2 Galaty et al. 2013, p. 157.
  5. 1 2 3 4 Elsie 2005, p. 123–125.
  6. ↑ "Zana (mythology)". Wikipedia (in English). 2026-07-01.
  7. ↑ Nagy 2003‌ p. 197 ; Kuka 1984‌ p. 118 ; Juka 1984‌ p. 64 .
  8. ↑ Elsie 2001a‌ p. 269 ; Juka 1984‌ p. 64 ; Treimer 1971‌ p. 28 .
  9. ↑ Chelariu 2023, p. 359.
  10. ↑ Mann 1948, pp. 583–584.
  11. 1 2 3 Cook 1964, pp. 162–163.
  12. ↑ Demiraj 2011, p. 70.
  13. ↑ Camaj & Fox 1984, p. 113.
  14. ↑ Râdulescu 1996‌ pp. 345–346
  15. ↑ Râdulescu 1996‌ pp. 348
  16. ↑ Galaty et al. 2013‌ p. 157 ; Doja 2005‌ pp. 456–457 ; Elsie 2001a‌ p. 269 ; Poghirc 1987‌ p. 179 ; Treimer 1971‌ p. 28 .
  17. ↑ Doja 2005‌ pp. 456–457
  18. 1 2 Pipa 1993, p. 253.
  19. ↑ Lurker 2004, p. 207.
  20. 1 2 Fishta 2005, p. 471.
  21. ↑ Zymberi 1991, p. 142.
  22. ↑ Galaty et al. 2013, p. 162.
  23. ↑ Qafleshi 2011, p. 69.
  24. ↑ Kondi 2017, p. 279.
  25. ↑ Elsie 2001b, pp. 153–157.
  26. ↑ Doja 2005, pp. 456–457.
  27. ↑ Elsie, Robert. "Albanian literature in translation: The Lover's Grave". Retrieved 14 June 2009.

رده:ایزدبانوان طبیعت

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.