زبان خانتی

زبان خانتی
ханты ясаӈ hantĭ jasaŋ
زبان بومی درروسیه
منطقهناحیه خودگردان خانتی-مانسی
قومیت۳۰٬۹۰۰ (۲۰۱۰)
شمار گویشوران
۹۶۰۰  (۲۰۱۰)
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹kca
گلاتولوگkhan1279[۱]
{{{mapalt}}}
گویش‌های خانتی (و مانسی)
  سالخارد
  رود اب
  ایرتیش جنوبی
   سورگوت
  واخ-واسوهان شرقی

زبان خانْتی از زبان‌های اورالی است که خانتی‌ها در منطقۀ خودمختار خانتی-مانسی و یامالو-ننتس و همچنین در مناطقی از استان تومسک روسیه به آن صحبت می‌کنند. خانتی در ۱۹۹۴ حدوداً دوازده هزار نفر گویشور داشت.

دسته‌بندی زبانی

زبان خانتی به‌همراه زبان مانسی که نزدیکی زیادی با آن دارد و نیز زبان مجاری، در یک دسته قرار دارد. این زبان، از خانوادۀ زبان‌های اورالی، در زیرگروه زبان‌های فین‌واوگری و از دستۀ زبان‌های اوگری است.

گویش‌ها

زبان خانتی با وجود کمی گویشورانش، گویش‌ها و لهجه‌های نسبتاً فراوان و متفاوتی دارد. این تفاوت گویشی، در سه بخش گویش‌های شمالی، غربی و شرقی تقسیم‌بندی می‌شود. بخش غربی، شامل گویش‌های مناطق سالخارد، رود اب و ایرتیش بوده و گویش‌های شرقی این زبان، در سورگوت و واخ-واسوهان رایج است که خود به سیزده گویش دیگر تقسیم می‌شود. هر سه گویش اصلی (شمالی، جنوبی و شرقی) از دید آواشناسی و تک‌واژشناسی و واژگان با یکدیگر تفاوت‌های فاحش و غیرقابل‌فهم دارند که به‌عنوان زبان‌های جداگانه اما نزدیک به هم شناخته می‌شوند.

نوشتار

آغاز نوشتار به این زبان، با خط لاتین در حدود ۱۹۳۱ میلادی بوده و بعدها در سال‌های ۱۹۵۸ به خط سیریلیک تغییر یافت و در نهایت در سال ۲۰۰۰ میلادی در آن‌گونه سیریلیک، اصلاحاتی پدید آمد که به خط کنونی زبان خانتی منجر شد.

خط سیریلیک (نسخه ۲۰۰۰)

А а Ӓ ӓ Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е
Ё ё Ә ә Ӛ ӛ Ж ж З з И и Й й К к
Қ қ Л л Ӆ ӆ Ԓ ԓ М м Н н Ң ң Ӈ ӈ
О о Ӧ ӧ Ө ө Ӫ ӫ П п Р р С с Т т
У у Ӱ ӱ Ў ў Ф ф Х х Ҳ ҳ Ц ц Ч ч
Ҷ ҷ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Є є
Є̈ є̈ Ю ю Ю̆ ю̆ Я я Я̆ я̆

سیریلیک (نسخه ۱۹۵۸)

А а Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ә ә Ӛ ӛ Ж ж З з И и Й й К к Ӄ ӄ
Л л Л’ л’ М м Н н Ӈ ӈ О о Ӧ ӧ Ө ө
Ӫ ӫ П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ч’ ч’ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я

خط لاتین (‎۱۹۳۱–۱۹۳۷)

A a B в D d E e Ә ә F f H h Һ һ
I i J j K k L l سدیل ļ Ł ł M m N n
سدیل ņ Ŋ ŋ O o P p R r S s Ş ş S̷s
T t U u V v Z z Ƶ ƶ Ƅ ƅ

دستورزبان

این زبان، مانند سایر زبان‌های اُورالی، یک زبان پیوندی است و از نظر دستوری، مشابهتی با زبان‌های هندواروپایی نداشته و وَندها مفاهیم جدید ایجاد می‌کنند و در نتیجه، ستاک اصلی واژه‌ها صرف نمی‌شوند.

واژگان

واژه در زبان خانتی، دارای سه سطح مفرد، مثنی و جمع است؛ حالت‌های مفعولی معه، مفعولی له و مفعولی فیه نیز در این زبان وجود دارد؛ برای نمونه:

گاو من: məsem

دو گاو من: məsemən

گاوهای من: məsew

دوتا از گاوهای ما: məstatən

دو گاو ما: məsŋətuw

ضمایر

ضمایر در زبان خانتی، شامل ضمایر شخصی، ضمایر اشاره و ضمایر پرسشی، و دارای تثنیه هستند؛ برای نمونه:

ضمائر شخصی

مفردمثنیجمع
اول شخصmaminmuŋ
دوم شخصnaŋnənnaŋ
سوم شخصtuwtəntəw

ضمائر اشاره

tamə: این

tomə: آن

tam xot: آن خانه

ضمائر پرسشی

xoy: چه کسی؟

muy: چه چیز؟

شمارگان

عددها در زبان خانتی و رابطۀ و همبستگی آنها با فنلاندی و مجاری:

# خانتی فنلاندی مجاری
۱ yit, yiy yksi egy
۲ katn, kat kaksi kettő, két
۳ xutəm kolme három
۴ nyatə neljä négy
۵ wet viisi öt
۶ xut kuusi hat
۷ tapət seitsemän hét
۸ nəvət kahdeksan nyolc
۹ yaryaŋ (short of ten?) yhdeksän kilenc
۱۰ yaŋ kymmenen tíz
۲۰ xus kaksikymmentä húsz
۳۰ xutəmyaŋ (3 tens) kolmekymmentä harminc
۴۰ nyatəyaŋ (4 tens) neljäkymmentä negyven
۱۰۰ sot sata száz

منابع

  1. ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Khantyic". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. {{cite book}}: Invalid |display-editors=4 (help)

پیوند به بیرون

This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.