زبان لیوی-کارلیایی
| لیوی-کارلیایی | |
|---|---|
| Ливви liygi livvin kieli | |
| زبان بومی در | روسیه، فنلاند |
| منطقه | میان دریاچه لادوگا و دریاچه اونگا، شمال رودخانه سیویر، کارلیا |
| قومیت | کارلیایی‌های اولونتس |
شمار گویشوران | ناشناخته (۱۴٬۱۰۰–۲۵٬۰۰۰ اشاره‌شده ۲۰۰۰–۲۰۱۰)[۱] |
اورالی
| |
| لاتین (الفبای کارلیایی) | |
| وضعیت رسمی | |
زبان اقلیت شناخته‌شده در | |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | olo |
| گلاتولوگ | livv1243[۴] |
 | |
 اولونتسی توسط یونسکو در اطلس زبان‌های در خطر جهان (۲۰۱۰) به‌عنوان زبانی در معرض خطر قطعی طبقه‌بندی شده‌است | |
زبان لیوی-کارلیایی یک فراگویش از زبان کارلیایی است که خود زبانی از شاخه زبان‌های فینی در خانواده زبان‌های اورالی به‌شمار می‌رود. این زبان را کارلیایی‌های اولونتس (به خودنامی: livvi یا livgilaizet) بدان سخن می‌گویند که به‌طور سنتی در ناحیهٔ میان دریاچه‌های لادوگا و اونگا، در شمال رودخانه سیویر، ساکن بوده‌اند.
نام «کارلیایی‌های اولونتس» از نام سرزمین محل سکونت آن‌ها، اولونتس‌کرای، گرفته شده که خود برگرفته از نام شهر اولونتس و آن نیز از نام رود اولونکا است. شمار گویشوران این زبان میان ۱۴٬۱۰۰ تا ۲۵٬۰۰۰ تن برآورد شده‌است. یونسکو این زبان را در اطلس زبان‌های در خطر جهان (۲۰۱۰) به‌عنوان زبانی «در معرض خطر قطعی» طبقه‌بندی کرده‌است.
تاریخچه
پیش از جنگ جهانی دوم، زبان لیوی-کارلیایی هم در روسیه و هم در فنلاند، در شرقی‌ترین بخش کارلیای فنلاندی، رواج داشت. پس از آنکه فنلاند پس از جنگ ناگزیر به واگذاری بخش‌های بزرگی از کارلیا به اتحاد جماهیر شوروی شد، جمعیت لیوی-کارلیایی‌زبان فنلاند به درون مرزهای این کشور کوچانده شد.[۷] امروزه هنوز گویشورانی از زبان لیوی-کارلیایی در سراسر فنلاند پراکنده‌اند، اما همه مناطقی که لیوی-کارلیایی زبان انجمنی (community language) آن‌هاست در خاک روسیه قرار دارند.
گویشوران این زبان عمدتاً در ناحیه‌های اولونتسکی، پریاژینسکی، پیتکیارانتسکی و تا اندازه‌ای سووارسکی در جمهوری کارلیا یافت می‌شوند.[۷] زبان لیوی-کارلیایی برای مدت طولانی نسبتاً از تأثیر زبان روسی به دور ماند، علی‌رغم سرازیر شدن انبوه روس‌ها پس از پایه‌گذاری سن‌پترزبورگ در سال ۱۷۰۳ میلادی.
آواشناسی
واکه‌ها
| پیشین | پسین | |||
|---|---|---|---|---|
| گِرد | ناگِرد | گِرد | ناگِرد | |
| بسته | i i: | y y: | u u: | |
| میانی | e | ø | o | |
| باز | æ | ɑ | ||
همخوان‌ها
| لبی | لثوی | کامی | نرم‌کامی | چاکنایی | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ساده | کامی‌شده | ||||||
| انفجاری | بی‌واک | p | t | tʲ | k | ||
| واک‌دار | b | d | dʲ | ɡ | |||
| انسایشی | بی‌واک | t͡s | t͡ʃ | ||||
| واک‌دار | d͡ʒ | ||||||
| سایشی | بی‌واک | (f) | s | ʃ | (x) | h | |
| واک‌دار | z | ʒ | |||||
| خیشومی | m | n | (ŋ) | ||||
| ناسوده | ʋ | l | j | ||||
| ر-گونه | r | ||||||
- همخوان‌ها می‌توانند به‌صورت مشدد یا کشیده [Cː] نیز ظاهر شوند.
- آواهای /f, x/ عمدتاً در وام‌واژه‌های روسی شنیده می‌شوند.
- /h/ می‌تواند واج‌گونه‌های [x] یا [χ] داشته باشد.
- /n/ پیش از /k/ یا /ɡ/ به‌صورت [ŋ] شنیده می‌شود.[۸]
الفبا
زبان لیوی-کارلیایی از الفبای لاتین بهره می‌برد و حروف آن که «الفبای کارلیایی» نامیده می‌شود عبارت‌اند از: Aa, Bb, Cc، Čč، Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss، Šš، Zz، Žž، Tt, Uu, Vv, Yy، Ää، Öö.[۹]
تا سال ۲۰۰۷ میلادی، حرف Ü نیز بخشی از این الفبا بود؛ شورای زبان کارلیایی توصیه کرد که این حرف با حرف y جایگزین شود.[۱۰]
منابع
- ↑ Karjalainen، Heini؛ Puura، Ulriikka؛ Grünthal، Riho؛ Kovaleva، Svetlana (۲۰۱۳). «Karelian in Russia. ELDIA Case-Specific Report». Studies in European Language Diversity. ۲۶. ELDIA. شاپا ۲۱۹۲-۲۴۰۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Change in the regulation by the president of Finland دربارهٔ منشور اروپایی زبان‌های محلی یا اقلیت، ۲۷ نوامبر ۲۰۰۹ (به فنلاندی)
- ↑ «Законодательные акты: О государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Livvi". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
- ↑ Rantanen, Timo; Tolvanen, Harri; Roose, Meeli; Ylikoski, Jussi; Vesakoski, Outi (8 ژوئن 2022). "Best practices for spatial language data harmonization, sharing and map creation—A case study of Uralic". PLOS ONE (in English). 17 (6) e0269648. Bibcode:2022PLoSO..1769648R. doi:10.1371/journal.pone.0269648. PMC 9176854. PMID 35675367.
- ↑ Rantanen, Timo, Vesakoski, Outi, Ylikoski, Jussi, & Tolvanen, Harri. (2021). Geographical database of the Uralic languages (v1.0) [Data set]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.4784188
- 1 2 ««زبان کارلیایی»، در وب‌سایت فرهنگ لیویک». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۹ مه ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Sarhimaa، Anneli (۲۰۲۲). Karelian. Oxford Guides to the World's Languages (۱st ed.): Oxford University Press. صص. ۲۷۴–۲۷۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان (رده) - ↑ Pyöli, Raija (2011). Livvinkarjalan kielioppi (in Finnish). Karjalan Kielen Seura. ISBN 978-952-5790-25-2.
- ↑ «Kirjaimikkuo suurendetah». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۹ مه ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ بایگانی=و|archive-date=داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر|نشانی بایگانی=و|archive-url=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Livvi-Karelian language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۹ مه ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
پرونده‌های رسانه‌ای مربوط به Livvi-Karelian language در ویکی‌انبار - Oma Mua – هفته‌نامه‌ای به زبان کارلیایی اولونتسی بایگانی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine
- منابع زبان لیوی در Giellatekno
- زبان کارلیایی
- زبان‌های بومی روسیه اروپایی
- زبان‌های بومی اروپا