زوسیموس کیمیاگر

دستگاه تقطیر منسوب به زوسیموس، برگرفته از نسخهٔ خطی یونانیِ سدهٔ پانزدهم Codex Parisinus graecus 2327 اثر تئودوروس پلکانوس.[۱]

زوسیموس پانوپولیس (یونانی: Ζώσιμος ὁ Πανοπολίτης؛ در منابع لاتینی: Zosimus Alchemista، به معنای «زوسیموس کیمیاگر») کیمیاگر و پیرو گنوسیسم بود. او در پانوپولیس، اخمیم کنونی در جنوب مصر رومی، زاده شد و احتمالاً حدود سال ۳۰۰ میلادی فعالیت داشت.[۲]

زوسیموس کهن‌ترین کتاب‌های شناخته‌شده دربارهٔ کیمیاگری را نوشت و آن‌ها را خیروکمتا، به معنای «دست‌ساخته‌ها»، نامید. بخش‌هایی از این آثار به زبان اصلی یونانی و نیز در ترجمه‌های سریانی و عربی باقی مانده است. او یکی از حدود چهل نویسنده‌ای است که آثارشان در مجموعه‌ای از نوشته‌های کیمیاگری گرد آمده است؛ مجموعه‌ای که احتمالاً در سدهٔ هفتم یا هشتم میلادی در قسطنطنیه تدوین شد و نسخه‌هایی از آن در ونیز و پاریس برجای مانده است. استفان اسکندرانی، دیگر کیمیاگر مصری، نیز از نویسندگان این مجموعه است.

ترجمه‌های عربی برخی نوشته‌های زوسیموس در سال ۱۹۹۵ در نسخه‌ای از کتاب مفاتیح الرحمة وأسرار الحکمة («کلیدهای مهر و رازهای فرزانگی») اثر طغرایی، کیمیاگری پارسی، شناسایی شد. این ترجمه‌ها ناقص‌اند و ظاهراً ترجمهٔ لفظ‌به‌لفظ متن یونانی نیستند.[۳]

الفهرست ابن ندیم از ترجمه‌های قدیمی‌تر چهار کتاب زوسیموس به عربی یاد می‌کند. به سبب ناهمگونی در آوانویسی نام او، این آثار به نام‌هایی چون «ثوسیموس»، «دوسیموس» و «ریموس» نسبت داده شده‌اند؛ همچنین ممکن است دو مورد از آن‌ها در واقع ترجمه‌های یک کتاب واحد باشند.

فؤاد سزگین، مورخ علوم دورهٔ اسلامی، پانزده نسخهٔ خطی از آثار زوسیموس را در شش کتابخانه در تهران، قاهره، استانبول، گوتا، دوبلین و رامپور شناسایی کرده است. میشل مرتنس در ترجمهٔ آثار زوسیموس داده‌های موجود دربارهٔ این نسخه‌ها را بررسی کرده و نتیجه گرفته است که سنت عربی آثار او بسیار غنی و امیدبخش است، هرچند تا زمانی که ویرایش‌ها و ترجمه‌های این متون منتشر نشوند، دسترسی دشوار به نسخه‌ها مانعی جدی برای پژوهش خواهد بود.

کیمیاگری

بازسازی چاپ‌شده در سال ۱۸۸۸ از نسخه‌ای خطی در ونیز، متعلق به حدود سال ۱۱۰۰، که نمادهای کیمیاگری یونانیِ قرون وسطایی منسوب به زوسیموس را نشان می‌دهد. در این مجموعهٔ نمادهای کیمیاگری، ☿ نشان‌دهندهٔ قلع و ♃ نشان‌دهندهٔ الکتروم است؛ ☾ نقره و ☽ جیوه را نشان می‌دهد.

زوسیموس یکی از نخستین تعریف‌های شناخته‌شده از کیمیاگری را ارائه کرد و آن را مطالعهٔ «ترکیب آب‌ها، حرکت، رشد، جسمانی‌کردن و از جسم بیرون‌آوردن، بیرون‌کشیدن ارواح از بدن‌ها و پیوند دادن ارواح درون بدن‌ها» دانست.[۴]

برداشت زوسیموس از کیمیاگری به‌طور کلی از معنویت هرمسی و گنوسی تأثیر پذیرفته بود. او بر این باور بود که فرشتگان سقوط‌کرده فنون فلزشناسی را به زنانی که با آنان ازدواج کرده بودند آموختند؛ اندیشه‌ای که در کتاب اول خنوخ نیز دیده می‌شود و بعدها در رازنامه یوحنا تکرار شد.[۵]

در قطعه‌ای که گئورگیوس سینکلوس حفظ کرده است، زوسیموس می‌نویسد:

نوشته‌های کهن و الهی می‌گویند که فرشتگان شیفتهٔ زنان شدند و با فرود آمدن نزد آنان، همهٔ کارهای طبیعت را به ایشان آموختند. بنابراین نخستین سنت دربارهٔ این هنرها، خِما، از آنان سرچشمه گرفت؛ زیرا این کتاب را خِما نامیدند و دانش شیمی نیز نام خود را از همین واژه گرفته است.[۶]

در نگاه زوسیموس، فرایندهای بیرونی دگرگونی فلزات، مانند تبدیل سرب و مس به نقره و طلا، همواره بازتاب فرایندی درونی از پالایش و رستگاری نیز بودند. او در رسالهٔ دربارهٔ نامهٔ راستین سوفهٔ مصری و استاد مینوی عبرانیان و نیروهای صبائوت می‌نویسد:

دو دانش و دو حکمت وجود دارد: یکی از آنِ مصریان و دیگری از آنِ عبرانیان، و دومی به عدالت الهی استوار است. دانش و حکمت برتر بر هر دو فرمان می‌راند. هر دو از روزگاران کهن سرچشمه گرفته‌اند. خاستگاهشان بی‌پادشاه، خودمختار و نامادی است؛ با اجسام مادی و تباه‌شدنی سروکار ندارد و بدون گردن نهادن به تأثیرات بیگانه، با اتکا به نیایش و فیض الهی عمل می‌کند.

نماد شیمی را پیروان این دانش از آفرینش برگرفته‌اند؛ آنان روح الهیِ گرفتار در عناصر را پاک و نجات می‌دهند و روان الهی را از آمیزش با تن آزاد می‌کنند.

همان‌گونه که خورشید، به‌تعبیری، گل آتش و هم‌زمان خورشید آسمانی و چشم راست جهان است، مس نیز هنگامی که شکوفا می‌شود ــ یعنی از راه پالایش رنگ طلا می‌گیرد ــ به خورشیدی زمینی تبدیل می‌شود که پادشاه زمین است، همان‌گونه که خورشید پادشاه آسمان است.[۷]

کیمیاگران یونانی اصطلاح ὕδωρ θεῖον را به کار می‌بردند که هم می‌توانست به معنای «آب الهی» و هم «آب گوگردی» باشد.[۸] زوسیموس ظرف کیمیاگری را همچون حوض غسل تعمید تصور می‌کرد و بخارات رنگ‌کنندهٔ جیوه و گوگرد را با آب‌های پالایندهٔ غسل تعمید مقایسه می‌کرد؛ آب‌هایی که نوآموز گنوسی را کامل و رستگار می‌کنند.

او همچنین از تصویر هرمسیِ کراتر، یعنی جام یا کاسهٔ آمیختن، بهره می‌گرفت؛ نمادی از ذهن الهی که نوآموز هرمسی در جریان صعود مکاشفه‌آمیز خود از آسمان‌ها و ورود به مراتب متعالی در آن «غسل» می‌یافت و پالوده می‌شد. اندیشه‌های مشابهی دربارهٔ غسل روحانی در «آب‌های» پِلِرومای متعالی در متون گنوسیِ ستیانیِ کشف‌شده در نجع حمادی دیده می‌شود.[۹] تصویر ظرف کیمیاگری به‌مثابه حوض غسل تعمید، نقشی محوری در رؤیاهای زوسیموس دارد.

نگاره‌نامه

مصحف الصور (نگاره‌نامه) به سیزده فصل تقسیم شده است و هر فصل با تصویری جداگانه آغاز می‌شود. دو فصل مجموعه‌ای کامل از تصاویر دارند که بر پایهٔ گفته‌های خود زوسیموس، باید دربارهٔ آن‌ها تأمل کرد تا آموزه‌های او بهتر فهمیده شوند.[۱۰]: 19 

تمام متن به‌شکل گفت‌وگویی زنده میان یک زوج کیمیاگری، یعنی زوسیموس و شاگرد زن او تئوسبیا، تنظیم شده است. گفت‌وگو حول آموزش‌های زوسیموس می‌گردد و در آن تئوسبیا از مبهم‌بودن گفته‌های او شکایت می‌کند و زوسیموس نیز گاه از ناتوانی او در فهم سخنانش خشمگین می‌شود.

در نگاه نخست، موضوع گفت‌وگو چگونگی فهم گفته‌های کیمیاگرانی چون آگاتودایمون، دموکریتوس، ایسیس، موسی، مریم و اوستانس و نیز جنبه‌های فنی کار کیمیاگری است. با این حال، زوسیموس بارها تأکید می‌کند که منظور او خود مواد و فرایندهای مادی نیست، بلکه باید آن‌ها را نمادین فهمید. او کار کیمیاگری را با مجموعه‌ای از تصاویر توصیف می‌کند و خطاب به تئوسبیا می‌گوید: «آنچه برایت نوشتم و گفتم، و نیز تصویری که برایت ساختم و خود را در آن قرار دادم، هر آنچه را باید بدانی در اختیارت گذاشته است و همین باید برای تو بسنده باشد.»[۱۰]: fol.38b.3–5  او همچنین تصریح می‌کند که این تصاویر فرایند دگرگونی درونی و روانی خود او را نشان می‌دهند.[۱۰]: 33–37, 68f. 

بخشی از آموزه‌های زوسیموس بر رؤیاهای خود او استوار است که در متن گزارش شده‌اند. سرچشمهٔ دیگری از آموزه‌هایش تجربهٔ رابطهٔ عاشقانهٔ پرشور او با تئوسبیا بود؛ رابطه‌ای که امکان تحقق سادهٔ جسمانی آن وجود نداشت. این تجربه موجب شد کار کیمیاگری را نوعی دگرگونی روانی بفهمد که به سالک امکان می‌دهد آتش کشش و میل را در خود نگه دارد و مهار کند. زوسیموس در همین چهارچوب، برای توضیح این معنا به تئوسبیا تصاویری نمادین از مرگ و رستاخیز خود ترسیم کرد.[۱۰]: 29f., 80f., 68f., 135 

بر پایهٔ تفسیر تئودور ابت، این کتاب را می‌توان کهن‌ترین توصیف تاریخی موجود از کار کیمیاگری مبتنی بر دگرگونی روانی دانست. از این منظر، متن گواه جست‌وجویی دشوار برای فهم نه‌تنها مسئله، بلکه معنای کشش، دفع و آشتی نهایی میان زن و مرد بیرونی و نیز جنبه‌های درونیِ مردانه و زنانه، و همچنین میان آتش و آب است؛ فرایندی که با مواد بنیادی بیان می‌شود و خصلت ابتدایی و جمعی آن را بازمی‌تاباند.[۱۰]: 69, 137 

در این کتاب قطعاتی از اثری با عنوان گوگردها، منسوب به زوسیموس، و نیز بخش‌هایی از نامه‌ها به تئوسبیا آمده است. در جریان گفت‌وگو، این قطعات با پرسش‌های تئوسبیا و توضیحات افزودهٔ زوسیموس قطع می‌شوند و از این راه، بنا بر تفسیر ابت، آموزش زوسیموس روشن‌تر و قابل فهم‌تر عرضه می‌شود.[۱۰]: 115–6 

از نظر محتوا و سبک، میان نگاره‌نامه و کتاب کلیدهای کار شباهت‌های فراوانی وجود دارد.

از نگاره‌نامه تاکنون تنها یک نسخهٔ خطی عربی شناخته شده است. در بخش چهارم رتبة الحکیم (پایهٔ فرزانه)، اثر مسلمه قرطبی ــ که پیش‌تر به‌اشتباه به مسلمه مجریطی نسبت داده می‌شد ــ نقل‌های گسترده‌ای از نگاره‌نامه آمده است.[۱۱][۱۲] او نخستین نویسندهٔ شناخته‌شده‌ای است که از این کتاب نقل می‌کند.[۱۲]: 10f. 

نسخه‌ای که او در اختیار داشته ظاهراً از اصل یونانی متفاوتی با متن منتشرشده در سال ۲۰۱۵ سرچشمه می‌گرفته است.[۱۳][۱۴]

این اثر بر چند کیمیاگر و متن بعدی نیز تأثیر گذاشت، از جمله بر ابن امیل، کتاب الحبیب (کتاب دلداده) که گفت‌وگویی میان شخصی به نام روسام و تئوسبیا را دربر دارد، و کیمیاگری موسوم به «هرمس دندره»، نویسندهٔ رسالة السر (نامهٔ راز)، که گفت‌وگویی مشابه میان هرمس بوداسیر و امنوتاسیا دارد.

برخی ویژگی‌های کیمیاگری نمادین لاتینی، از جمله تقسیم سنتی کار به دوازده بخش یا بازنمایی رابطهٔ بیرونی و درونی میان سالک و soror mystica («خواهر رازآموز»)، برای نمونه در گلستان فیلسوفان و کتاب خاموش، را نیز می‌توان تا این کتاب پی گرفت. قطعاتی از متن نگاره‌نامه در گلستان فیلسوفان و Artis Auriferae (هنر زرآفرینی) باقی مانده‌اند.[۱۰]: p.68f., 136  یکی از این قطعات با عنوان Tractatus Rosini ad Euticiam («رسالهٔ روسینوس به اوتیکیا») شناخته شده است.[۱۵]: 162 

خود نگاره‌نامه نیز از اندیشهٔ مصر باستان تأثیر پذیرفته است. شمایل‌نگاری آن با نقش‌مایه‌های فرعونی ارتباط دارد و برخی مضامینش با کتاب‌های مصری جهان زیرین، مانند امدوات، شباهت‌هایی نشان می‌دهد؛ اثری که تا دورهٔ یونانی ـ رومی شناخته شده بود. از حیث رابطهٔ بیرونی و درونی زن و مرد و نیز جنبه‌های روانی زنانه و مردانه، نگاره‌نامه پلی فرهنگی میان اندیشه‌های مصر فرعونی و کیمیاگری اروپای قرون وسطی به‌شمار آمده است.[۱۰]: 108f., 136 

کتاب کلیدهای کار

کتاب مفاتیح الصنعة (کتاب کلیدهای کار) شرحی ده‌فصلی بر کتاب ده کلید، اثری منسوب به دموکریتوس ــ دموکریت یا شبه‌دموکریت ــ است.[۱۵]: 163  در آغاز کتاب، برگ 41a.3–4، آمده است که این شرح واپسین متنی بوده که زوسیموس برای تئوسبیا نوشته است.

بر پایهٔ تفسیر ابت، این کتاب چکیده‌ای از آموزه‌های زوسیموس را عرضه می‌کند. در دیباچه نیز گفته می‌شود که متن چنان روشن و قابل فهم است که تئوسبیا پس از خواندن آن «کار [کیمیاگری] را فهمید».[۱۶]: 12–3 

از نظر موضوع و سبک، میان کتاب کلیدهای کار و نگاره‌نامه شباهت‌های فراوانی دیده می‌شود. هر دو خطاب به «بانوی من» نوشته شده و عمدتاً صورت گفت‌وگویی دارند. هر دو بر یگانگی عمل کیمیاگری تأکید می‌کنند، دموکریتوس را «سرور حکیمان روزگار خود» می‌خوانند و فرایند اصلی را بر آمیزش بخارات استوار می‌دانند. در هر دو، بیرون‌کشیدن جزء لطیف از چهار طبیعت با «نرمی»، آمیزش همانند با همانند و مهار «روح گریزان» اهمیت مرکزی دارد. قیاس‌هایی چون همانندی مس با انسان نیز در هر دو اثر دیده می‌شود.[۱۰]: 45f. 

همانند نگاره‌نامه، در این اثر نیز می‌توان نقش‌مایه‌ها و نمادهایی را در آموزش زوسیموس یافت که ریشه در جهان‌بینی مصر فرعونی دارند. در نظر گرفتن این زمینه به فهم بهتر متن کمک می‌کند.[۱۶]: 20–53 

آثار باقی‌مانده

مجموع آثار شناخته‌شدهٔ زوسیموس تا سال ۱۸۸۸ با عنوان Œuvres de Zosime («آثار زوسیموس») به فرانسوی و به کوشش مارسلین بارتلو در مجموعهٔ Les alchimistes grecs («کیمیاگران یونانی») منتشر شد. ترجمه‌های انگلیسی همهٔ این نوشته‌ها هنوز در دسترس نیست، اما ترجمهٔ انگلیسی نسخه‌های عربی کتاب کلیدهای کار و نگاره‌نامه به کوشش تئودور ابت و ویلفرد مادلونگ منتشر شده است.

در فرهنگ عامه

در سه رؤیای زوسیموس، او با کاهنی به نام «یون» روبه‌رو می‌شود که مثله و سپس دوباره ساخته می‌شود؛ صحنه‌ای که نمادی از فرایند کیمیاگری است. این مضمون الهام‌بخش برخی آثار بنیاد اس‌سی‌پی، به‌ویژه نوشته‌های مرتبط با گونهٔ «سارکیسیسم»، بوده است.[۱۷]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ مارسلین بارتلو, Collection des anciens alchimistes grecs (3 vol., Paris, 1887–1888, p.161); F. Sherwood Taylor, "The Origins of Greek Alchemy," Ambix 1 (1937), 40.
  2. ↑ Sherwood Taylor, F. (1937). "The Visions Of Zosimos". Ambix. 1 (1): 88–92. doi:10.1179/amb.1937.1.1.88.
  3. ↑ Prof. Hassan S. El Khadem (September 1996). "A Translation of a Zosimos' Text in an Arabic Alchemy Book". Journal of the Washington Academy of Sciences. 84 (3): 168–178. پیوند اصلی مقاله بعداً از دسترس خارج شد؛ نسخه‌هایی از صفحه در بایگانی اینترنت ثبت شده‌اند: بایگانی‌شده در ۲۰۱۲-۰۲-۱۹ توسط Wayback Machine.
  4. ↑ Strathern, P. (2000). Mendeleyev's Dream—the Quest for the Elements. New York: Berkley Books. ISBN 9780312262044.
  5. ↑ Stroumsa, Gedaliahu A. G. (1984). Another Seed: Studies in Gnostic Mythology. Vol. 24 of Nag Hammadi Studies. Brill Archive. pp. 139ff. ISBN 9004074198.
  6. ↑ Imuth, quoted in گئورگیوس سینکلوس, Chron. Drummond, William (1818). "On the Science of the Egyptians and Chaldeans". The Classical Journal. 18. London: A. J. Valpy: 299. September and December, 1818
  7. ↑ Carl Gustav Jung; Elizabeth Welsh; Barbara Hannah (1960). Modern Psychology: November 1940-July 1941: Alchemy, vol. 1-2. University of California: K. Schippert & Co. pp. 44–45.
  8. ↑ Schorlemmer, Carl (1894). The Rise and Development of Organic Chemistry. London: Macmillan and Company. p. 6.
  9. ↑ Fraser, Kyle (2004). "Zosimos of Panopolis and the Book of Enoch: Alchemy as Forbidden Knowledge". Aries: Journal for the Study of Western Esotericism. 4 (2).
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Abt, Theodor (2006), "Introduction", in Zosimos, of Panopolis (ed.), The Book of Pictures. Muṣḥaf as-suwar, Corpus Alchemicum Arabicum (CALA) II.2, Living Human Heritage Publications, Zurich (published 2011), ISBN 9783952260876
  11. ↑ برای بحث دربارهٔ نویسندگی، بنگرید به مقدمهٔ انگلیسی ویلفرد مادلونگ بر ویرایش عربی: The Book of the Rank of the Sage. Rutbat al-Ḥakīm by Maslama al-Qurṭubī, pp. 9–24.
  12. 1 2 Madelung, Wilferd (2016), "Introduction of the editor", in al-Qurṭubī, Maslama (ed.), The Book of the Rank of the Sage. Rutbat al-Ḥakīm. Arabic Text edited with an English Introduction by Wilferd Madelung, Corpus Alchemicum Arabicum (CALA) IV, Living Human Heritage Publications, Zurich, ISBN 978-3-9523880-0-6
  13. ↑ دربارهٔ نویسندگی یونانی اثر بحث‌هایی وجود داشته است؛ بنگرید به مقدمهٔ ترجمهٔ انگلیسی The Book of Pictures اثر تئودور ابت. پیر لوری استدلال‌های ابت دربارهٔ خاستگاه یونانی اثر را قانع‌کننده دانسته است: Bulletin critique des Annales Islamologiques 28 (2012), IFAO, Cairo, p. 133.
  14. ↑ For a list of such fragments see Manfred Ullmann: Die Natur- und Geheimwissenschaften im Islam. Handbuch der Orientalistik I. Abteilung, Ergänzungsband VI, zweiter Abschnitt. p. 161f. On the Risalat as-Sirr, see p.162f. On the Kitab al-Habib, see p.179.
  15. 1 2 Ullmann, Manfred (1972), "Introduction of the editor", in Madelung, Wilferd (ed.), Die Natur- und Geheimwissenschaften im Islam. Handbuch der Orientalistik: I. Abteilung, Ergänzungsband VI, zweiter Abschnitt, Brill, Leiden, ISBN 90-04-03423-4
  16. 1 2 Abt, Theodor (2016), "Introduction", in Zosimos, of Panopolis (ed.), The Book of the Keys of the Work. Kitāb Mafātīh aṣ-ṣan'a, Corpus Alchemicum Arabicum (CALA) III, Living Human Heritage, Zurich, ISBN 9783952388068
  17. ↑ "Three Visions of Zosimus – 3:AM Magazine" (in British English). Retrieved 2026-09-18.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ زوسیموس کیمیاگر موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.