سپیده برآینده
سپیدهٔ برآینده (لاتین: Aurora consurgens) رساله‌ای دربارهٔ کیمیاگری از سدهٔ پانزدهم میلادی است که به‌ویژه به سبب نگاره‌های تذهیب‌شدهٔ پرشمار و غنیِ همراه متن در برخی نسخه‌های خطی شهرت دارد.[۱][۲]: §38–44 در سدهٔ بیستم این اثر غالباً به نویسنده‌ای موسوم به «شبه‌آکویناس» نسبت داده می‌شد، اما استدلال‌هایی نیز در پشتیبانی از انتساب آن به توماس آکویناس مطرح شده است؛ شخصی که اثر در برخی نسخه‌های خطی در اصل به او نسبت داده شده بود.[۲]: §591f., §616 عنوان لاتینی اثر به معنای «سپیدهٔ برآینده» است.
نویسندگی
یکی از استدلال‌های مخالف انتساب سپیده برآینده به توماس آکویناس این است که سبک آن با آثار شناخته‌شدهٔ او همخوانی ندارد. استثنا «تمثیل چهارم» است که از نظر سبک و محتوا به شرح Symbolum Apostolorum شباهت دارد؛ متنی که از یک درس شفاهی توماس آکویناس برگرفته شده است.[۳]
ماری-لوئیز فون فرانتس چند ویژگی را در پشتیبانی از فرضیهٔ نویسندگی آکویناس مطرح کرده است: نویسندهٔ رساله با کتاب مقدس و آیین‌های کلیسایی آشنایی عمیقی دارد، از متون کلاسیک کیمیاگری نسبتاً اندک نقل می‌کند و تقریباً هیچ دستور شیمیایی یا راهنمای فنی ارائه نمی‌دهد؛ ویژگی‌هایی که می‌تواند با نویسنده‌ای روحانی سازگار باشد. ستایش فقرا نیز با محیط دومینیکنی یا فرانسیسکنی سازگاری دارد. فون فرانتس همچنین سبک پرشور و عاطفی متن را از منظر روان‌شناختی بررسی کرده و آن را احتمالاً واکنشی به ذهنیت بسیار عقلانی و منطقی نویسنده دانسته است. در زندگینامه‌های آکویناس نیز آمده است که او اندکی پیش از مرگ تجربه‌ای رؤیاگونه یا مکاشفه‌آمیز داشت که محتوای دقیق آن روشن نیست و گفته شده است در بستر مرگ به تفسیر غزل غزل‌ها پرداخت. بر این اساس احتمال داده شده است که این رساله با واپسین درس‌ها یا اندیشه‌های او ارتباط داشته باشد.[۲]: §590–616
درون‌مایه
سپیده برآینده تفسیری است بر ترجمهٔ لاتینی اثر آب سیمگون از سنیور زادیت (ابن امیل)، کیمیاگر مسلمان سده‌های میانه. متن همچنین بارها به غزل غزل‌ها اشاره می‌کند و به‌ویژه تمثیل هفتم و پایانی آن، با عنوان لاتینی de confabulatione dilecti cum dilecta («گفت‌وگوی محبوب و محبوبه»)، در بخش‌های عمده‌ای از این کتاب مقدس اقتباس یا بازگویی شده است.[۲]: §490, §590
یکی از ویژگی‌های غیرمعمول این اثر، همراهی متن با حدود ۳۷ نگارهٔ ظریف آبرنگی است. این تصاویر نمادهای کیمیاگری را در قالب انسان‌ها و جانوران نمایش می‌دهند. برای نمونه، جیوه به شکل مار، طلا به صورت خورشید و نقره به شکل ماه تصویر شده است.[۴] برخی از این نگاره‌ها از نخستین نمادهای یونانی شناخته‌شدهٔ کیمیاگری بهره می‌برند که نمونه‌های آن‌ها در یادداشت‌های اصیل زوسیموس پانوپولیس نیز دیده می‌شود.
نگاره‌ها
باربارا اوبریست تصاویر سپیده برآینده را مجموعه‌ای از استعاره‌های کیمیاگری می‌داند که با زایش انسان و جانور، فرایندهایی مانند تکلیس و گندیدگی و دیگر مضامین کیمیاگری ارتباط دارند.[۴] در نسخه‌های خطی همچنین استعاره‌های تصویری‌ای دیده می‌شود که با ظروف شیشه‌ای ترکیب شده‌اند و مراحل هنر کیمیاگریِ دگرگونی را نمایش می‌دهند. استعاره‌های دیگری نیز در سراسر اثر با یکدیگر پیوند می‌یابند و زنجیره‌هایی نمادین ایجاد می‌کنند؛ از جمله اصول کیهان‌شناختی و فلسفی مانند «دو، یکی است» و «طبیعت بر طبیعت چیره می‌شود».[۴]
در یکی از نگاره‌ها، جیوه در حال بریدن سر خورشید و ماه تصویر شده و در کنار آن ظرفی پر از گل‌های نقره‌ای و طلایی قرار دارد.[۴]
در تصویری دیگر دو پرنده یکدیگر را به گونه‌ای دربر گرفته‌اند که حلقه‌ای می‌سازند و اصل «دو در یکی» را بازمی‌نمایانند. این تصویر نمونه‌ای از اصل کیهانی وحدت است که در استعارهٔ اژدهایی که دم خود را می‌گزد نیز بیان می‌شود. اوروبروسِ دم‌خوار در نگاره‌ای دیگر به شکل مدالیونی از سه دایرهٔ هم‌مرکز درآمده که کتیبه‌های آن به یگانگی همه‌چیز و به دو طبیعتی اشاره دارند که یکدیگر را جذب می‌کنند و بر یکدیگر چیره می‌شوند. این تصویر با نمادهای خورشید، ماه، جیوه و گوگرد همراه است.[۴]
در نمونه‌ای دیگر، عقاب و اژدها به‌ترتیب جیوه را در حالت فرّار و تثبیت‌شده نمایندگی می‌کنند.[۴] همچنین پیوند اصول متضادِ ماده و نر، منفعل و فعال، سرد و گرم، و تر و خشک در آمیزش نمادین خورشید و ماه نمود پیدا می‌کند؛ مضمونی کیهان‌شناختی که از آن رو اهمیت مرکزی دارد که زایش همهٔ چیزها را نمادین می‌کند.[۴]
میان یکی از نگاره‌های سپیده برآینده در نسخهٔ Cod. Rhenov. fol. 7r و تصویر موجود در آب سیمگون محمد بن امیل شباهت‌های فراوانی وجود دارد. بر پایهٔ دیدگاه تئودور ابت، نگارهٔ سپیده برآینده به احتمال زیاد حاصل انتقال و سازگارشدن تصویر «رؤیای بزرگ» ابن امیل در اثر عربی اوست. ابن امیل نقش‌نگاره‌های نمادین روی لوح را بیانگر چکیدهٔ دانش کیمیاگری می‌دانست.
در هر دو نگاره، پیر فرزانه‌ای درون پرستشگاهی دو اتاقه نشسته و لوحی با نشانه‌های نمادین در دست دارد. سه شخص نیز به سوی او اشاره می‌کنند و نُه پرندهٔ مسلح دیده می‌شوند. در نسخهٔ عربی، دو اتاق تقریباً هم‌اندازه‌اند و با وضوح بیشتری یک معبد مصری را نشان می‌دهند، در حالی که تصویر لاتینی ساختمانی شبیه کلیسا با دو اتاق نابرابر دارد. همچنین در نسخهٔ عربی پرندگانی با رنگ‌های گوناگون و شمشیر دیده می‌شوند، اما در نسخهٔ لاتینی پرندگان آبی با کمان جای آن‌ها را گرفته‌اند؛ در نسخهٔ عربی زنی در پنجره دیده می‌شود، در حالی که در نسخهٔ لاتینی بطری شیشه‌ای بر بالای یک تیر جایگزین آن شده است. این نگاره ممکن است الهام‌بخش تصویرهای مشابهی در تئاتر شیمی، چاپ بازل ۱۶۶۰، و Bibliotheca Chemica اثر ژان-ژاک مانژه، چاپ ژنو ۱۷۰۲، بوده باشد.[۵]
نسخه‌های خطی سپیده برآینده
نسخه‌های شناخته‌شدهٔ اثر عبارت‌اند از:
- کتابخانهٔ مرکزی زوریخ، MS. Rhenoviensis 172
- کتابخانهٔ دانشگاه گلاسگو، MS. Ferguson 6
- کتابخانهٔ دانشگاه لیدن، MS. Vossiani Chymici F. 29
- کتابخانه ملی فرانسه در پاریس، MS. Parisinus Latinus 14006
- کتابخانهٔ دانشگاهی پراگ، MS. VI. Fd. 26
- کتابخانهٔ فصل متروپولیتن پراگ، MS. 1663. O. LXXIX
- کتابخانهٔ دولتی میراث فرهنگی پروس در برلین، MS. Germ. qu. 848
تفاوت‌های عمده
در نسخهٔ Sp. Coll. Ferguson MS 6 کتابخانهٔ گلاسگو، برگ 220v، زن و مردی در حال آمیزش زیر ملافه و روانداز آبی‌رنگی تصویر شده‌اند. کودک آن‌ها در گهواره‌ای کوچک در خواب است و خدمتکاری نوجوان در پایین تخت ایستاده است.[۶] در نسخهٔ MS Ger. Quatro. 848 کتابخانهٔ دولتی برلین، برگ 30v، تصویر مشابه با لایه‌ای قهوه‌ای‌رنگ مخدوش شده است، هرچند زن و مرد تا کمر با رختخواب پوشیده‌اند. تصویر کودک و خدمتکار جوان در پایین تخت آسیب ندیده است؛ از این رو احتمال داده شده که فردی که تصویر را مخدوش کرده، به‌طور خاص از ماهیت جنسی صحنه ناخشنود بوده است.[۶]
در نگارهٔ دیگری از نسخهٔ برلین، برگ 18r، زن و مردی در بستری در میان جنگل و درون حصاری از شاخه‌های بافته‌شده در حال آمیزش‌اند. این تصویر نیز با رنگ شسته و مخدوش شده است، هرچند شدت آسیب آن کمتر از تصویر برگ 30v است.[۶] این دستکاری‌ها نشان می‌دهد که برخی خوانندگان متون کیمیاگری با بازنمایی تصویری تشبیهات جنسی در این آثار مخالفت داشته‌اند.[۶]
میزان صراحت جزئیات جنسی نیز میان نسخه‌های مختلف متفاوت است. در نگاره‌ای از نسخهٔ MS Rh. 172 کتابخانهٔ مرکزی زوریخ، برگ 11r، زنی در حال قاعدگی درون دایرهٔ منطقه‌البروج تصویر شده که خون فراوانی از او جاری است. این تصویر برای نمایش چرخهٔ ماهانه و چگونگی پدیدآمدن قاعدگی و نقش آن در بدن به کار رفته است.[۶] در Spruch der Philosophien در نسخهٔ Sp. Coll. Ferguson MS 6 گلاسگو، لوح ۳، هنرمند اندام تناسلی زن را زیر دامن پنهان و مقدار خون را کمتر کرده است؛ تغییری که معنای پارچه‌های قاعدگی در دست زن را کمتر آشکار می‌کند.[۶]
تأثیر
بازنمایی جنسیت و آمیزش در نگاره‌های سپیده برآینده با آثار کیمیاگری دیگری قابل مقایسه است. صحنهٔ آمیزش پادشاه و ملکه در مجموعهٔ Rosarium philosophorum از صحنه‌های موجود در سپیده برآینده و مجموعهٔ Donum Dei تأثیر پذیرفته است.[۶]
بسیاری از حامیان و سفارش‌دهندگان این آثار هم به جنبه‌های زیبایی‌شناختی و شاعرانهٔ کیمیاگری علاقه داشتند و هم در پی دستیابی به دانشی برای انجام عملی کیمیاگری بودند. سپیده برآینده هر دو جنبه را در خود دارد و از این رو احتمال داده شده است که مخاطبان آن از میان اشراف و درباریان بوده‌اند. از جملهٔ حامیانی که در این زمینه نام برده شده‌اند می‌توان به مارگراف براندنبورگ و باربارا چیلی، همسر زیگیسموند، امپراتور مقدس روم، اشاره کرد.
نگارخانه
سنیور زادیت کلیدی را حمل می‌کند که خزانهٔ حکمت را می‌گشاید.- تندیس حکیمی باستانی در معبد، لوح حکمت را همان‌گونه که در آب سیمگون توصیف شده است در دست دارد.
کیمرا در آتانور
اضداد به‌هم‌پیوسته
شیردهی اضداد
موسیقی مرگ
نیزه‌بازی خورشید و ماه
منابع
- ↑ نسخهٔ خطی Vossianus Chemicus Nr. 29 در لیدن و نسخهٔ خطی Rhenoviensis 172 دارای نگاره‌های فراوان‌اند.
- 1 2 3 4 Marie-Louise von Franz, Aurora Consurgens. A Document Attributed to Thomas Aquinas on the Problem of Opposites in Alchemy. First published 1966. Inner City Books, Toronto, 2000. شابک ۰−۹۱۹۱۲۳−۹۰−۲.
- ↑ E. v. Lippmann, Geschichte der Alchemie Vol. II. Springer, Berlin 1931, p. 28. Quoted by Marie-Louise von Franz in her book Aurora consurgens, discussing the authorship (§592).
- 1 2 3 4 5 6 7 Obrist, Barbara. "Visualization in Medieval Alchemy". International Journal for Philosophy of Chemistry.
- ↑ Theodor Abt, "Ibn Umail's great Vision as Key to the Ḥall ar-Rumūz" and "The Transmission of Ibn Umail's Vision to the Occident", both chapters in: Book of the Explanation of the Symbols. Kitāb Ḥall ar-Rumūz by Muḥammad ibn Umail. Psychological Commentary by Theodor Abt. Corpus Alchemicum Arabicum (CALA) IB, Living Human Heritage Zurich 2009, شابک ۳۹۵۲۲۶۰۸۸۶, p. 15-20, 59-64.
- 1 2 3 4 5 6 7 Warlick, M. E. (2006). "Fluctuating Identities: Gender Reversals in Alchemic Imagery". In Wamberg, Jacob (ed.). Art & Alchemy. Museum Tusculanum Press, 2006. p. 114. ISBN 9788763502672. Retrieved 4 June 2014.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Aurora consurgens». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- اسناد کیمیاگری