شستک‌کوچولو

Thumbling
تصویرگری توسط فیلیپ گروتیوهان در قرن ۱۹ میلادی
قصهٔ فولکلور
نام	Thumbling
اطلاعات
گروه‌بندی آرنه-تامپسون	ATU 700 ("Tom Thumb")
کشور	آلمان
منتشرشده در	قصه‌های برادران گریم

شَستک‌کوچولو یا داومسدیک (به آلمانی: Daumesdick؛ به انگلیسی: Thumbling) یک افسانه مشهور آلمانی است که توسط برادران گریم گردآوری و نخستین‌بار در نسخهٔ دوم کتاب افسانه‌های کودکانه و خانوادگی در سال ۱۸۱۹ با شمارهٔ ۳۷ (KHM 37) منتشر شد. این داستان از نوع ۷۰۰ در نمایه آآرنه-تامپسون است که تحت عنوان کلی «تام تامب» (Tom Thumb) شناخته می‌شود و همچنین شامل یک قسمت از نوع ۴۱ ("پرخوری در شربت خانه") است.^[۱][۲]

روزی روزگاری، یک زن و شوهر فقیر و بی‌فرزند آرزو می‌کنند که صاحب فرزندی شوند، حتی اگر آن کودک به کوچکی انگشت شست باشد. پس از هفت ماه، همسر بیمار می‌شود و پسری به دنیا می‌آورد که قدش از انگشت شست بزرگ‌تر نیست. آن‌ها او را شَستک‌کوچولو «داومسدیک» (در آلمانی به‌معنای: شست‌کلفت) می‌نامند. با وجود کوچکی، او پسر باهوش و زرنگی است.

شَستک‌کوچولو که مایل است در کارهای خانه به پدرش کمک کند، پیشنهاد می‌دهد در گوش اسب بنشیند و با فرمان دادن، اسب را به‌سوی جنگل هدایت کند. دو غریبهٔ رهگذر، این صحنهٔ عجیب را می‌بینند و از پدر شَستک‌کوچولو می‌خواهند که او را به آنان بفروشد تا با نشان‌دادن او به مردم ثروتمند شوند. پدر که مردی ساده‌دل است، ابتدا مردد می‌شود، اما پسرش اطمینان می‌دهد که خودش راه بازگشت را پیدا خواهد کرد. پس از دریافت مبلغی، شَستک‌کوچولو بر لبهٔ کلاه یکی از مردان سوار شده و با آنان سفر می‌کند.

در راه، شَستک‌کوچولو آن‌ها را فریب می‌دهد تا اجازه دهند برای قضای حاجت پایین بیاید. او به محض پیاده شدن، در سوراخی مانند لانهٔ موش ناپدید می‌شود. سپس به لانهٔ حلزونی برای استراحت شبانه می‌رود، اما نیمه‌شب، صدای دو دزد را می‌شنود که در حال برنامه‌ریزی برای دزدی از خانهٔ کشیش هستند. شَستک‌کوچولو با صدای بلند به آن‌ها پیشنهاد می‌دهد که او می‌تواند وارد خانه شود و اشیاء قیمتی را از لای میله‌ها بیرون بدهد.

دزدها او را همراه خود می‌برند، اما وقتی شَستک‌کوچولو وارد خانه می‌شود، با فریادهای بلند وانمود می‌کند که با آن‌ها همکاری می‌کند تا اهالی خانه را بیدار کند. او داد می‌زند: «چی می‌خواید؟ همه‌چی رو می‌خواید؟» این کار باعث می‌شود که خدمتکار بیدار شود و دزدها فرار کنند، اما شَستک‌کوچولو در خانه می‌ماند و شب را در انبار کاه می‌خوابد.

صبح روز بعد، خدمتکار کاه‌ها را به گاو می‌دهد و شَستک‌کوچولو همراه کاه‌ها بلعیده می‌شود. از شکم گاو فریاد می‌زند که نمی‌خواهد چیزی بخورد و فضای آن‌جا برایش تنگ است. کشیش فکر می‌کند شیطانی در بدن گاو است، و دستور می‌دهد که گاو را ذبح کنند. شکم گاو را بیرون انداخته و بر روی تودهٔ کود می‌اندازند.

هنوز شَستک‌کوچولو موفق به خروج نشده بود که گرگی از راه می‌رسد و شکم گاو را می‌خورد. شَستک‌کوچولو اکنون در شکم گرگ قرار دارد. او با فریب‌دادن گرگ، وعده می‌دهد که می‌تواند او را به جایی ببرد که غذا فراوان باشد و گرگ را به خانهٔ پدر و مادرش هدایت می‌کند. وقتی گرگ وارد آغل مرغ‌ها می‌شود، پدرش او را می‌کشد و شَستک‌کوچولو را از شکم او بیرون می‌آورد. آن‌ها خوشحال می‌شوند، به او غذا و لباس نو می‌دهند و قول می‌دهند که دیگر هیچ‌گاه او را نفروشند، حتی در برابر تمام ثروت دنیا.

داستان «شَستک‌کوچولو» در نسخهٔ نخستین افسانه‌های برادران گریم وجود نداشت و از چاپ دوم در سال ۱۸۱۹ با شمارهٔ ۳۷ اضافه شد. طبق یادداشت‌های خود گریم‌ها، منبع این داستان از «مولهایم در راین» بوده است. گریم‌ها در توضیحات خود این داستان را به داستان «سفرهای شستک‌کوچولو» (KHM 45) مرتبط می‌دانند و به چندین نسخهٔ مشابه در آلمانی و دیگر زبان‌ها نیز اشاره می‌کنند، از جمله در آثار «فوگل»، «ولف»، و «هان».

این داستان شباهت نزدیکی با افسانهٔ انگلیسی تام انگشتی (Tom Thumb) دارد و در بسیاری از ترجمه‌های انگلیسی نیز با همین عنوان شناخته می‌شود. همچنین شباهت‌هایی با «ایسون بوشی» (کودک یک‌انگشتی در فرهنگ ژاپنی) و «بندانگشتی» اثر هانس کریستین اندرسن دارد.

• هانس کریستین اندرسن در سال ۱۸۳۵ نسخه‌ای زنانه از این افسانه با عنوان بندانگشتی نوشت که شباهت‌های زیادی با آن دارد.
• در رمان طبل حلبی اثر گونتر گراس، شخصیت کوتاه‌قد اسکار به تماشای نمایشی از داستان شَستک‌کوچولو می‌رود.
• این داستان الهام‌بخش بسیاری از بازنویسی‌ها و فیلم‌های کودکان شده است.

• ایسون بوشی (ژاپنی)
• تام انگشتی (انگلیسی)
• بندانگشتی (دانمارکی)
• سفرهای شستک‌کوچولو (KHM 45)
• هانس جوجه‌تیغی من (KHM 108)

• متن کامل انگلیسی + یادداشت‌های تحلیل از دانشگاه پیتسبورگ
• مجموعه کامل افسانه‌های گریم