شهرستان سراوان

شهرستان سراوان از شمال با شهرستان خاش، از شمال شرق تا شرق با شهرستان گلشن، از جنوب شرق تا جنوب با مرز پاکستان و از غرب با شهرستان سیب و سوران همسایه است.

آب و هوای شهرستان سراوان گرم و خشک، بیابانی، کویری و کم‌باران است؛ در زمستان هوا سرد و معتدل، و متوسط بارندگی در سال ۱۰۰ میلی‌متر است.

کوه سفید واقع در دهستان گشت و کوه سرخ در بخش بم‌پشت از مرتفع‌ترین کوه‌های این شهرستان محسوب می‌شوند؛ رشته کوه سیاهان طولانی‌ترین رشته کوه در این شهرستان می‌باشد که از نزدیکی‌های تفتان شروع و تا ناهوک در محدوده پاکستان ادامه دارد.

رودخانه ماشکید از مهم‌ترین رودهای شهرستان سراوان بوده که از دامنهٔ جنوبی شهرستان از نزدیکی شهر خاش سرچشمه می‌گیرد که با عبور از شهرستان مهرستان، جنوب شهرستان سیب و سوران و شمال بخش بم‌پشت، قسمت جنوبی بخش مهرگان را سیراب می‌کند.

قنات‌ها از دیر باز مهم‌ترین منبع تأمین آب پس از رودخانه‌های فصلی بوده‌اند؛ به‌طوری‌که هم‌اکنون ۳۳۰ رشته قنات که گویای فرهنگ کهن این دیار می‌باشند، در این شهرستان وجود دارد.^[۲]

مهم‌ترین و بیشترین محل قرارگیری سنگ نگاره‌ها در محدوده مناطق شهرستان را «کوه مهرگان»، «دره کندیک»، «دره شیر و پلنگان»، «دره درو»، «دره هلی»، «کوه تونان» در سیب و سوران و نقاشی‌های صخره‌ای «پیرگوران» و همچنین شامل روستای ناهوک، سنگ نگاره‌های «سر دشت ناهوک»، «دره نگاران» و «گشت» اشاره کرد. مهم‌ترین این سنگ نگاره‌ها که بر روی کوه‌های منطقه سردشت دردره‌ای بنام دره نگاران در محدوده روستای ناهوک واقع شده است و بر اساس بررسی‌های تاریخی و کارشناسی‌های باستان‌شناسی مربوط به دره شکار مربوط به ده هزار سال پیش است.^[۲]

سنگ‌نگاره‌های دره نگاران ناهوک

«دره نگاران» مجموعه‌ای کم‌نظیر از نقش و نگار کنده شده بر سینه سنگ‌ها و صخره‌ها است که نظر هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. در این محل انبوهی از نقوش اصیل و قابل مطالعه وجود دارد که باستان‌شناسان با توجه به تعداد زیاد نقش و نگار و یافته‌های باستان‌شناسی معتقدند که؛ مجموعه نقوش دره نگاران مشخص می‌کند مهاجران و مهاجمان در هزاره قبل از میلاد مسیح به این سرزمین وارد شده‌اند.^[۳]

قبرستان مزبور در قسمت شرقی شهر گُشت واقع شده و مربوط به هزاره اول قبل از میلاد می‌باشد. در پویش‌های باستان‌شناسی انجام شده آثاری از سنگ نگاره‌های مربوط به ساکنین قدیمی گُشت یافت شده است.

از جمله سمبل‌های تاریخی و در زمره جذابیت‌های خاص این شهرستان می‌باشد که بر اساس نظر کارشناسان امر از نظر سابقه تاریخی، قدمت آن به دو هزاره قبل از میلاد مسیح می‌رسد. این تپه در دزک واقع شده و در فهرست آثار ملی ثبت گردیده است.

از عارفان بزرگ دوره سلجوقی است که آرامگاه وی در روستای زیارت و در فاصله ۸ کیلومتری شرق شهرستان سراوان قرار دارد.

مزار وی یکی از زیارتگاه‌ها و مقبره‌های شهرستان سراوان است و به صورت گنبدی از خشت خام و گِل ساخته شده است.^[۶]

با مساحت ۱۱۸ متر مربع، در روستای دزک شهرستان سراوان قرار دارد. از سال ۶۲ تاکنون بیش از ۵ هزار شئ که نشان دهنده آداب و رسوم قوم بلوچ در گذشته‌های دور بوده است در این موزه جمع‌آوری شده، همچنین این موزه به عنوان نخستین موزه محلی و شخصی در جنوب شرق کشور، برای بازدید علاقمندان باز است. یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد این موزه، حالت کاملاً سنتی و صنایع دستی می‌باشد که چشم هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. این موزه به همت عبدالله سپاهی بنا شده است. مصالح بکار رفته در ساخت موزه از ساقه نخل خرما و طناب‌های بافته شده از برگ درختچه (داز) می‌باشد.^[۷]

این موزه محلی به معرفی سراوان، سنگ نگاره‌ها، آداب و رسوم سراوان، صنایع دستی، سوزن دوزی، زرگری، سفالگری و معرفی زندگی روزمره منطقه پرداخته شده است. این موزه محلی در خیابان آزادی و در محل ساختمان فرمانداری قدیم قرار دارد.^[۸]

به دلیل خاک مرغوب روستاهای اطراف سراوان سفالگری در این شهرستان بسیار رواج دارد. بلوچستان مهد فرهنگ و ذوق هنری هزارساله می‌باشد سفال کلپورگان رامی توان شاهکار خلاق و هنرمندانه دستان زنان بلوچ دانست که مشخصات منحصر به فردی دارد که از جمله آن می‌توان به قدمت ۷ هزار ساله آن و اینکه چرخ در ساخت آن به کار نمی‌رود اشاره کرد. تمام مراحل ساخت این سفال را زنان انجام می‌دهند و از ویژگی دیگر سفال «کلپورگان» این است که طرح‌ها و نقش‌های آن انتزاعی است و سینه به سینه منتقل شده است. مردان تنها وظیفه آوردن خاک رس و سنگ را برعهده دارند س از تولید ظرف‌های موردنیاز آن‌ها را درمعرض نور خورشید قرار می‌دهند تا کاملاً خشک گردد. پس از آنکه سفال‌ها طی چند روز کاملاً خشک شد با استفاده از سنگ مخصوصی که سوئینوک نامیده می‌شود آن را مالش داده تا سطح خارجی سفال تولیده شده خوب صیقل یابد با این عمل سطح خارجی جهت نقوش و تزئینات آماده می‌گردد. برای نقوش نیز از آمیخته شدن آب با ماده‌ای بنام تیتوک –نوعی اکسید – که از کوه بیرک به دست می‌آید با کمک تکه چوب نازکی از برگ درخت داز، بر روی سفال نقش می‌دهند. رنگ سفال کلپورگان قبل از پخت به رنگ خاکستری روشن است که در اثر حرارت به رنگ قرمز متمایل به قهوه‌ای تبدیل می‌شود. ظروف تولید شده شامل کاسه، کوزه، جام، قدح، پارچ، لیوان اشکال نمادین حیوانات، بخوردان که به ان سوچکی نیز می‌گویند.^[۹]

مرداد ماه ۱۳۹۶ ارزیابان سازمان یونسکو به منظور بررسی ظرفیت‌های روستای «کلپورگان» به عنوان نخستین روستای نامزد شده ایران برای ثبت جهانی وارد این روستا شدند؛ و بعد از داوری یک ماه بعد به عنوان میراث ارزشمند موزه زنده سفال ثبت جهانی شد.^[۱۰]

در آذر ماه ۱۳۹۶ و در جشن ثبت جهانی این روستا، رئیس منطقه‌ای شورای جهانی آسیا و اقیانوسیه و معاونش لوح ثبت روستای سفالگری کلپورگان به عنوان نخستین روستای جهانی منطقه آسیا و اقیانوسیه را به مسوولان و مردم سیستان و بلوچستان واگذار کردند.^[۱۱]

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان سراوان برابر با ۱۶۲٬۶۰۷ نفر بوده است.^[۱۳]

مردم شهرستان سراوان از قوم بلوچ بوده و به زبان بلوچی گویش سراوانی سخن می‌گویند.

مردم شهرستان سراوان پیرو دین اسلام و مذهب اهل‌سنت حنفی هستند.

پیراهن رادر زبان محلی پیرام می‌گویند پیرام را جامه یا جامگ هم می‌گویند.

لباس زنان و دختران شهرستان همچون سایر مناطق بلوچستان، پوشاک بلوچی بوده که شامل پیرام و شلوار با پارچه‌های رنگارنگ مزین به سوزن دوزی بلوچی است به همراه شال همرنگ آن (سریگ یا روسری) می‌باشد که ان هم درر استای لبه آن سوزن دوری ظریف و قلاب دوزی زیبایی دارد. هرچند بعد از اسلام و رایج شدن چادر مشکی، هم‌اکنون درمکان‌های عمومی چادر سیاه بر لباس بلوچی برتن زنان مشاهده می‌شود.

هنر سوزن‌دوزی یکی از هنرهای تاریخی و فاخر دست زنان بلوچ به‌شمار می‌رود که فقط با نخ و سوزن انجام می‌شود، در تمام بلوچستان ازجمله سراوان هنر سوزن‌دوزی زیبای زنان بلوچ بر روی لباس شان خودنمایی کند. خود سوزن دوزی انواع مختلف دارد پلیوار جلاد کلا کشوک چودل پرکار وسایر نقش‌های مختلف هندسی می‌باشد که برگرفته از ذهن و تصور زنان از سال‌ها ی کهن می‌باشد.

یک نمونه سوزن دوزی به بدن آستین یا زی استین معروف است بدین صورت که در پارچه جداگانه که تاروپود ان مشخص است سوزن دوزی انجام می‌گردد و سپس به پارچه اصلی که پیراهن و شلوار است توسط خیاط متصل می‌گردد [] نمونه دوم این است که مستقیم روی پیراهن و پارچه سوزن دوزی انجام می‌شود و اتصال جداگانه انجام نمی‌شود.

به قلاب بافی با نخ‌ها و مهره‌های رنگارنگ لبه لباس و سریگ و چادر کریشی گفته می‌شود. حتی پادر مشکی زنان لبه ساده ندارد و به صورت نوار باریکی کریشی و سوزن دوزی شده است.

یکی از پیراهن‌های فرح دیبا که در موزه پوشاک سلطنتی در موزه سعد آباد تهران در معرض نمایش عموم است محصول سوزن دوزی بلوچی زیبای زنان بلوچ بر روی آن است.^[۱۴]

گرمای هوا در استان سیستان و بلوچستان نوع خاصی لباس را طلب می‌کند که همان لباس بلوچی است، گشاد بودن این نوع لباس آنهم معمولاً در تابستان به رنگ سفید و در زمستان رنگ‌های تیره با هوای این منطقه سازگار است و خوشبختانه با وجودی که در بسیاری از نقاط لباس‌های مدل جدید جایگزین لباس‌های محلی شده اما در بلوچستان همچنان لباس مردان وزنان اصالت خود را حفظ کرده است. لباس مردان شامل پیرام. شلوار و کلاه (پاک، بره ای، و نخی) و کبا (جلیقه) است^[۱۵]

حصیر بافی: یکی از قدیمی‌ترین هنرهای دست مردمان ایران زمین است، مردم شهرستان سراوان از برگ درخت خرمای وحشی (داز) که در بیشتر نقاط بلوچستان رویش دارد و ساقه‌های نی باتلاقی حصیر می‌بافند. حصیر، جارو، خورجین، سواس (صندل بلوچی)، کتور، جانماز، بادبزن، سبد، پرده، کلاه حصیری، ریسمان، کیف و کمربند جهت بالا رفتن از نخل خرما از جمله محصولاتی است که مردمان سراوان با برگ درختان داز می‌بافند.

سوزن دوزی: را از دیگر هنرهای دستی فاخر زنان بلوچ می‌باشد که با ذوق و مهارت خاص بر روی پارچه بخیه زده می‌شود. زنان با تبحر خاصی با نخ بر روی پارچه نقش می‌بندند که چشم هر بیننده‌ای را به خود خیره می‌سازند علاوه بر اینکه سوزن دوزی بیشتر در لباس زنان بلوچ، رومیزی، پرده‌ها مشاهده می‌شد اما در حال حاضر بر روی کفش، کیف، شال گردن و همچنین دستبندها، تل‌های دخترانه، گوشواره، انگشتر دیده می‌شود با پیشرفت تکنولوژی همچنان هنر آهنگری در بسیاری از روستاهای شهرستان سراوان از جمله در شهر محمدی و روستای آسپیچ رواج دارد، یادآور شد: مردان این منطقه اقدام به ساخت داس، چاقو، سوزن و تبر می‌کنند.^[۱۶]

وجود کوره‌های ذوب فلز در این دیار که شاید قدیمی‌ترین کوره‌های ذوب فلز در جهان باشند نشان از قدمت هنر فلزسازی در این منطقه دارد و زیورآلات سنتی توسط هنرمندان ماهر با ظرافت خاصی تهیه و توسط زنان مورد استفاده قرار می‌گیرد.^[۱۷] زیورآلات سنتی سراوان همچون بقیه جاهای بلوچستان از رسوم و آلات اصلی می‌باشد که بر تن عروس، در شب عروسی آویزان می‌کنند و نوعروس‌ها و اکثر زنان متأهل مجموعه‌ای از این زیورآلات را آویخته می‌کنند. این مجموعه همچون سرویس طلای رایج در کشور به هر زن در زمان عروسی‌اش تعلق می‌گیرد که شامل موارد زیر است:

1. در (dorr): گوشواره‌های بلند بیضوی شگل طلا که حاوی فیروزه و مروارید است از قدیم بر گوش زنان آویخته می‌شده است. این آویختگی از لاله گوش تا انتهای پایین گوش را پوشش می‌دهد. قطعه‌ای گنبدی شکل از طلا که با مهره‌هایی چون مروارید، فیروزه و یاقوت در اطراف و یک یاقوت در وسط است که به جای گوشواره، با حلقه یا گیره‌ای در کنار گوش و در انتهای کید آویزان می‌شود.
2. جومکا یا جومکه: نوعی گوشواره با نقش و نگار و مزین به نگین‌های یاقوت به سبک گوشواره‌های هندی و یک جفت است. جومکه از dorr کوچکتر است.
3. سنجاک یا تاسنی (سنجاق یا سینه‌ریز): شکل زیبایی از سینه ریز است که سطح آن بسیار ظریف توسط یاقوت و فیروزه پر شده است؛ و انتهای آن همچون پارچهٔ ریش‌ریش‌شده، ریش‌ریش شده است. بیشترین تفاوت سینه‌ریز بلوچی در سراوان با بقیه بلوچستان، همین فیروزه و یاقوت به‌کاررفته می‌باشد. [|]
4. کید (keid): کید قطعه در ناحیه پیشین سر و روی موها قرار می‌گیرد و به شکل قطعاتی گرد یا شش‌ضلعی یا هشت‌ضلعی کوچک طلایی مزین به نگین‌های فیروزه و یاقوت است.
5. شمس: همان قطعه‌ای است که در وسط کید قرار می‌گیرد. از این قطعه به‌صورت جداگانه در حالی که به زنجیر و گیره‌ای متصل است می‌توان استفاده کرد و از وسط فرق سر بر روی پیشانی آویزان نمود در واقع آویزه‌ای است که از پیشانی آویخته می‌شود (شباهت زیادی به طلای زنان هندی دارد). کید و شمس با هم به کار می‌روند، چون لازمه اتصال شمس، وجود کید است.

6. 

   پلوه (poluh): زیوری طلایی که در غضروف بین دو سوراخ بینی قرار می‌گیرد. شکل آن مانند قفلی است بیضی شکل با نگین نسبتاً بزرگی از فیروزه که هنگام آویزان شدن دقیقاً بر روی لب قرار می‌گیرد ولی به‌علت سنگینی آن جزو زیورآلات همیشگی قلمداد نمی‌شده و بیشتر در مراسم شادی از آن استفاده می‌کردند که امروزه فقط برخی زنان مسن از آن استفاده می‌کنند.^[۱۷]

برخی از اعیاد و جشن‌های ملی و مذهبی بسیار با شکوه و برخی دیگر به شکل معمولی برگزار می‌شود. از اعیاد ملی، عید نوروز در منطقه می‌توان نام برد، ولی اعیاد مذهبی نظیر عیدفطر و قربان بسیار باشکوه و با مراسم خاصی برگزار می‌شود.

شامل دو دوره سه روزه است.

سه روز نخست: روز اول لباس بران و حلقه بران به خانه عروس که عموماً در عصر انجام می‌شود. شب همان روز که دوزوکی نامیده می‌شود، فقط اقوام درجه یک گرد هم می ایند و شادی می‌کنند در این شب مجلس خیلی خصوصی است. روز دوم که حنابندان نامیده می‌شود؛ شب هنگام به دست و پای عروس و داماد حنا می‌زنند. در هنگام حنا زدن ترانه خوانی محلی به صورت دسته جمعی انجام می‌گیرد. روز سوم که روز اصلی عروسی است به نهار آن روز لوت می‌گویند که یک مهمانی مفصل است و کلیه میهمانان حضور دارند. بعد از ناهار، داماد را به حمام می‌برند و در این زمان سایرین به شادی می‌پردازند و بعد از صرف شام داماد را به خانه عروس می‌برند.

سه روز دوم: از فردای شب عروسی، رسماً روز «مبارکان» آغاز می‌شود (همان پاتختی) و آشنایان برای عرض تبریک و دادن کادو به منزل عروس مراجعه می‌کنند و این رسم تا سه روز ادامه دارد.

وقتی سه روز دوم تمام شد، عروس و داماد به همراه آشنایان و خانواده عروس به منزل داماد که خانواده داماد و خویشاوندانش منتظرشان هستند، مراجعه می‌کنند. بعد از آمدن عروس و داماد و اقوام عروس به شادی و رقص و آواز می‌پردازند. به این روز روز هپتیکان (هفتیکان یا روز هفتم) می‌گویند. با پایان روز هفتم مراسم پاگشا انجام می‌شود و اقوام و آشنایان، عروس و داماد را دعوت می‌کنند.

بلوچستان از دیرباز مهد ساز و آواز و موسیقی بوده و موسیقی بلوچی نقش پررنگی در زندگی مردم و مراسم ان داشته است. هرچند که بعد از اسلام این موضوع کمرنگ تر شده است؛ به خصوص آوازخوانی زنان در مجالس عمومی. سازهای منحصر به فردی مثل قیچک، رباب، درکر، تمبوک، دهل، تنبیره یا تنبورک و سروز از قدیم رایجند. ترانه خوانی در مراسم مختلف شامل موارد زیر است:^[۱۸]

• شپتاکی: هنگام به دنیا آمدن نوزاد، شب‌ها همه دورهم جمع می‌شوند و زنان به‌طور دسته جمعی آواز می‌خوانند؛ و این آوازخوانی میان دوگروه از خوانندگان به صورت سؤال و جواب تعویض می‌گردد.
• لیکو: درمراسم مختلف خوانده می‌شود و معمولاً با جمله (لبلاو اده) آغاز می‌شود که در معنی مشابه لالایی است.
• رقص: رقص محلی همان دوچاپی بلوچی است که دسته جمعی و دایره وار انجام می‌گردد.

خوراکهای محلی با استفاده از مواد اولیه موجود در منطقه تهیه می‌شود که از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

1. شو لو و کشک که از آرد ذرت آرد گندم و ادویه مخصوص تهیه می‌شود.
2. تباهه خوراکی از گوشت است، بدین صورت که ابتدا گوسفند را به مدت یک تا دو سال پروار کرده و سپس ذبح می‌کنند، گوشت آن را تکه‌تکه کرده و پس از نمک اندود کردن، زرد چوبه و پودر انار دانه را به آن اضافه می‌کنند و معمولاً در فضای باز یا داخل اتاق بزرگ می‌آویزند که پس از خشک شدن در فصل زمستان از آن استفاده می‌گردد.^[۱۹]
3. تنورچه: به زبان بلوچی ترونچه، معروف‌ترین و خوشمزه‌ترین غذای رایج در بلوچستان و از جمله سراوان می‌باشد که از قدیم‌الایام خصوصاً هنگام پذیرایی از میهمان‌ها و مراسم عروسی پخت می‌شود. روش تهیه آن به این صورت است که ابتدا گوسفند را قربانی و تمیز کرده سپس ادویه مخصوص را به آن اضافه و با حرارت تنور (تنور سنتی نه صنعتی) می‌گذارند تا بریان شود. (ترون) اسم بلوچی تنور است که با خشت و گِل ساخته شده و با آتش هیزم روشن می‌شود. در طی مراحل پخت، کوچک‌ترین ماده صنعتی در ساخت تنور و غذا استفاده نمی‌شود.
4. خرما به همراه دوغ محلی هم به صورت دسر و عصرانه مصرف می‌گردد.