شوکرا

شوکرا
ایزد ناظر بر سیارۀ ناهید
راهنما و آموزگارِ اسوراها
عضوی از ناواگراها
شوکرا
تندیسی از شوکرا متعلق به سدۀ سیزدهم میلادی در اودیسا، نگهداری‌شده در موزه بریتانیا
نام‌های دیگر
  • کاویا اوشاناس (در وداها)
  • شوکراچاریا، اوشاناس، کاویا، بهارگاوا (در ایتیهاسه‌ها)
دیواناگریशुक्र
وابستگیریشی، دوا، اسوراها، ناواگراها
سیارهناهید
مانترا
  • Om drāṃ drīṃ drauṃ saḥ śukrāya namaḥa
  • Om shuṃ śukrāya namaḥa
روزآدینه
رنگسفید[۱]
شماره۶، ۱۵، ۲۴
مرکوباسب سفید
اطلاعات شخصی
والدین
  • بریگو (پدر)
  • کاویاماتا (مادر)
همسراورجاسواتی (همسر اصلی)، جایانتی و شاتاپاروا[۲]
فرزنداندختران: دوایانی، آراجا، جیشتا (همسر وارونا)
پسران: چاندا، آمارکا، دهاراترا، تواشتادهار[۳]

شوکرا (سانسکریت: शुक्र، ت. «پاک یا درخشان»، IAST: Śukra)، که با نام‌های اوشاناس و کاویا نیز شناخته می‌شود، فرزانه‌ای اساطیری و ایزد ناظر بر سیارۀ زهره در هندوئیسم است. با این حال، در ریگ‌ودا (حدود ۱۵۰۰ پ.م)، کاویا اوشاناس در سیمای کاهن-شاعری فرزانه و پیوسته با خدایان، به‌ویژه سرورشان ایندرا، پدیدار می‌شود که او را در شکست دادن دشمنانش یاری رساند. متون براهمنه‌ها پیوسته او را به عنوان کاهن و رایزنِ (پروهیتا) اسوراها به تصویر می‌کشند که در نهایت آنان را رها کرده و به جمع دِواها می‌پیوندد. در دورۀ پسادایی، به‌ویژه در متون ایتیهاسه‌ها (حدود ۴۰۰ پ.م – ۴۰۰ م) و پوراناها (حدود ۳۰۰ م – ۱۲۰۰ م)، کاویا اوشاناس به سیمای فرزانۀ بیننده‌ای به نام اوشاناس دگرگون می‌شود که بیشتر با لقب شوکراچاریا شهرت دارد. او در متون کهن‌تر در جایگاه آموزگار هر دو گروهِ دِواها (خدایان) و اسوراها (ضدخدایان) تصویر می‌شود، اما در متون متأخر جایگاه او صرفاً به عنوان پروهیتای اسوراها تثبیت می‌گردد. او با سیارۀ ناهید (زهره) پیوند می‌یابد و بیش از هر چیز به سبب داشتن دانش مرموز «مریتاسانجیوان» — مهارتی جادویی که می‌تواند مردگان را زنده سازد — نامدار است. در اوایل سده‌های میانه (سده‌های پنجم تا دوازدهم میلادی)، هم‌زمان با رواج تصویرسازی‌های انسان‌ریخت از ناواگراها در اختربینی هندی، سیارۀ زهره با شمایل‌نگاری ویژه‌ای تجسم یافت: مردی جوان با چهره و بدنی سپید، سوار بر اسبی سپید، و در حالی که کوزۀ آبی (کماندالو) در دست دارد. این سیمای شمایل‌نگاری ممکن است با فرزانه شوکراچاریا یکی دانسته شود یا نشود.[۴][۵]

متون ودایی

شخصیتی که بعدها با نام شوکرا شناخته شد، در بدنۀ متون ودایی در درجۀ نخست با نام کاویا اوشاناس پدیدار می‌شود. پژوهشگران او را همتای وداییِ کی‌کاووس در ادبیات زرتشتی می‌دانند.[۶] در ریگ‌ودا تنها چند بار از او یاد شده و در آنجا به عنوان فرزانه‌ای خردمند (کاوی) با بینشی استثنایی توصیف شده است، نه به عنوان آموزگار اسوراها که در ادبیات پسین هندو رواج دارد. همچنین هیچ گواهی مبنی بر پیوند او با خاندان بهارگاوا یا ارتباطش با سیارۀ زهره در این متون دیده نمی‌شود.[۷][۸]

چندین بند از ریگ‌ودا (RV 5.29.9، 10.22.6، 1.51.11 و 5.31.8) به دیدار میان ایندرا (همراه با کوتسا و دیگر خدایان) و اوشاناس کاویا اشاره دارند. این سرودها ایندرا را در حالی نشان می‌دهند که پیش از شکست دادن اسورایی به نام شوشنا، در پی یاری اوست. سرودهای دیگر فراهم آوردن یا ساختن صاعقۀ ایندرا (وجره) را به اوشاناس نسبت می‌دهند؛ سلاحی که بعدها به نماد اصلی ایندرا بدل شد، هرچند از تواشتر نیز به عنوان سازندۀ وجره یاد شده است. در ریگ‌ودا (9.87.3) همچنین کشف «نام نهانِ گاوها» به او نسبت داده شده است. سرود (5.20.11) نشان می‌دهد که ایندرا به پاس این یاری به اوشاناس پاداش داده است.[۷]

در تایتریا سامهیتا (2.5.8.5) آمده است در حالی که آگنی پیام‌آور دِواها بود، اوشانا به عنوان پیام‌آور اسوراها خدمت می‌کرد. کتاب تاندیا ماهابراهمنا (پنچاویمشا برهمنا) با بازگویی اینکه دِواها توانستند با هدایایی موسوم به کامادوگها (اوراد یا پیشکش‌های برآورندۀ آرزو) اوشانا را به سوی خود جلب کنند، این روایت را گسترش می‌دهد؛ پس از آن، اوشانا رازهای آسیب‌پذیری اسوراها (اوشاناساس) را آشکار ساخت. در بخشی دیگر از همین متن آمده است که اوشانا این اوراد مقدس را از راه ریاضت به دست آورد و بدین‌گونه هر آنچه را می‌خواست فراهم می‌کرد. مفصل‌ترین گزارش در ساماودا (1.125–127) آمده است؛ روایتی که بازگو می‌کند نبرد دیرین میان دِواها و اسوراها بی‌نتیجه مانده بود، زیرا بریهاسپاتی و اوشانا به عنوان کاهنان دو جناح، از توان آیینی برابری برخوردار بودند. ایندرا دریافت که پیروزی در گرو تغییر موضع یکی از این دو کاهن است. سرانجام اوشانا با دریافت هدایا و ارج‌گزاری‌ها، اسوراها را رها کرد و به دِواها پیوست و با ارائۀ راهنمایی‌های راهبردی و آشکار ساختن رازهای دشمن، زمینه‌ساز پیروزی آنان شد. برخی از پژوهشگران این رازها را همان «راز گاوها» می‌دانند که در ریگ‌ودا از آن یاد شده است.[۷]

حماسه‌ها و پوراناها

در حالی که متون ودایی این شخصیت را عمدتاً اوشاناس کاویا می‌نامند، ادبیات سانسکریت در دوران پسین القاب شوکرا و بهارگاوا (به معنای نوادۀ بریگو) را به عنوان نام‌های رایج این فرزانه به کار می‌برد. بدین‌ترتیب، نام‌های اوشاناس، کاویا، شوکرا و بهارگاوا در سنت متأخر برای اشاره به یک فردِ واحد به کار رفتند. برخی پژوهشگران بر این باورند که این امر پیامد هم‌جوشی میان اوشاناس-کاویا در وداها با اوشاناس-شوکرا است؛ شخصیتی که احتمالاً کاهنی اسطوره‌ای از خاندان بهارگاوا بود و به پادشاهی‌هایی خدمت می‌کرد که در برابر خاندان آنگیراس قرار داشتند و با عناوینی چون «اسورا»، «راکاشاسا» و «دایتیا» خوانده می‌شدند.[۹] در این متون، اوشاناس نام اصلی، کاویا و بهارگاوا نام‌های نسبی، و شوکرا لقبی است که او در دوره‌های پسین زندگی خویش دریافت می‌کند.[۱۰]

اوشاناس فرزند (و در برخی متون نوۀ) بریگو، یکی از هفت فرزانۀ بزرگِ برخاسته از برهما، دانسته شده است. مادر او را کاویاماتا (مادر کاویا) نامیده‌اند.[۶][۱۰] جایگاه او به عنوان پروهیتا در این متون به استواری ثبت شده است؛ هرچند وفاداری او در حماسه‌ها و پوراناهای نخستین همواره یکدست نیست. در مهاباراتا آمده است که اوشاناس وجود خود را به دو نیم بخش کرد: نیمی سرچشمۀ دانش برای دِواها (خدایان) شد و نیمی دیگر برای اسوراها (دیوان). کتاب ویشنو پورانا نیز او را در پیوند با هر دو جناح نشان می‌دهد. با این حال، در پوراناهای متأخر، نقش او به عنوان کاهن و آموزگارِ اختصاصی اسوراها کاملاً تثبیت می‌گردد.[۵]

اوشاناس سرآمد خاندان خویش و یوگی نامداری با نیروهای خارق‌العادۀ معنوی (سیدهی) به شمار می‌رود. بر پایۀ بخش شانتی پروا در مهاباراتا، او با به‌کارگیری این توانایی‌ها به درون کووبرا (ایزد ثروت و فرمانروای الکا) راه یافت و او را از دارایی و آزادی‌اش محروم ساخت. کووبرا به درگاه شیوا شکوه برد و شیوا با خشم نیزۀ سه‌شاخۀ خود را برآورد. اوشاناس با درک خطر، با نیروی یوگایی خود بر نوک نیزه جای گرفت. شیوا نیزه را با دست خم کرد که از آن کمان پیناکا پدید آمد و سپس اوشاناس را بلعید. شیوا به اعماق آب‌ها رفت و میلیون‌ها سال در ریاضت به سر برد؛ در حالی که اوشاناس در درون پیکر شیوا با بهره‌گیری از گرمای برآمده از این ریاضت نیرومندتر می‌شد. پس از پایان ریاضتِ شیوا، اوشاناس در پی رهایی، درون کالبد او به گردش درآمد و سرودهایی در ستایش وی خواند. شیوا همۀ روزنه‌های بدن را جز مجرای منی بست و به او فرمان داد از همان راه بیرون آید. از همین رو، اوشاناس با نام شوکرا شناخته شد؛ واژه‌ای که هم بر «روشنی و درخشش» و هم بر «نطفه» دلالت دارد. هنگامی که شیوا بیرون آمدن شوکرا را با آن فروغ و نیروی اندوخته دید، به خشم آمد و آهنگ کشتن او کرد؛ اما همسرش پارواتی میانجی‌گری نمود و شیوا آرام گرفت و اجازه داد شوکرا به راه خود ادامه دهد. در این روایت، شوکرا به عنوان فرزند اوما (پارواتی) نیز تلقی می‌شود.[۱۰] روایت‌های دیگری از این اسطوره در پوراناها وجود دارد؛ در شیوا پورانا، شیوا در جریان جنگ میان خدایان و اسورایی به نام آندهاکا، شوکرا را می‌بلعد تا مانع از زنده کردن سپاهیان کشتۀ اسورا به دست او شود. در این روایت، شوکرا به صورت نطفه از بدن شیوا بیرون می‌آید و شیوا از این رویداد شادمان شده و به جای خشم، به او برکت می‌بخشد.[۱۱]

در پوراناها، شوکرا پس از انجام ریاضت‌های دشوار برای خشنودی شیوا، از سوی او به دانش «سانجیوانی ویدیا» دست می‌یابد؛ دانشی برای زنده کردن مردگان که شوکرا از آن برای حیات بخشیدن دوباره به اسوراها بهره می‌برد. بعدها دِواها نیز در پی دستیابی به این دانش برآمدند و سرانجام آن را فرا گرفتند.[۵]

وامانا، تجسم پنجم و کوتولۀ ویشنو، از پادشاه اسوراها ماهابالی سه گام زمین درخواست کرد. ماهابالی پذیرفت و بر پایۀ آیین‌ها، کوزه را برداشت تا با ریختن آب، این بخشش را رسمیت دهد. شوکرا که از هویت راستین وامانا آگاه شده بود، کوشید با بستن لولۀ کوزه مانع از ریزش آب شود؛ اما وامانا با شاخه‌ای لوله را گشود و چشم شوکرا را نابینا ساخت.[۱۲]

مادر شوکرا کاویاماتا بود و همسرانش ایزدبانوان اورجاسواتی، جایانتی و شاتاپاروا بودند (گاه اورجاسواتی و جایانتی یکی دانسته می‌شوند).[۱۳] او فرزندان پرشماری داشت که ملکه دوایانی از آن جمله بود.[۱۴] شاتاپاروا فرزندی نداشت.

در مهاباراتا، شوکراچاریا به عنوان یکی از استادان بهیشما یاد شده که در جوانی به او دانش سیاست و تدبیر کشورداری آموخت.[۱۵]

اختربینی

در اختربینی سنتی ودایی یا اختربینی هندی، شوکرا در شمار ناواگراها (کواکب نه‌گانه) است که بر سیر زندگی در زمین اثر می‌گذارند. شوکرا نماد زنان، زیبایی، دارایی، شکوه و پیوندهای زناشویی است. بر پایۀ متون کهن احکام نجوم، جای‌گیری نیرومند شوکرا در زایچه همراه با نظر کواکب سعد همچون مشتری و قرار گرفتن در برج‌ها و خانه‌های مساعد، زمینه‌ساز رفاه مادی خواهد بود. ذکر ویژه (بیجا مانترا) برای او «ام درام دریم دراوم ساه شوکرایا ناماها» است. این کوکب با روز جمعه و گوهر الماس پیوند دارد. در متون سنتی آمده است که بهترین شیوه برای برخورداری از اثرات نیک شوکرا، ارج نهادن به زنان در زندگی است.

همچنین نیایش ایزدبانو لکشمی از راه‌های جلب عنایت و خشنودی این کوکب دانسته می‌شود.

اختر

شوکرا به عنوان یک سیاره در متون گوناگون نجومی به زبان سانسکریت آمده است؛ از جمله در آریابهاتیا اثر آریابهاتا (سدۀ پنجم م)، رومَکه اثر لاته دوا و پنچه سیدهانتیکا اثر وراهامیهیرا (سدۀ ششم م)، خندک‌هادیکه اثر برهماگوپتا (سدۀ هفتم م) و شیشیادهی وریدیدا اثر لَلَه (سدۀ هشتم م).[۱۶][۱۷] این آثار شوکرا را به عنوان یکی از سیارات بررسی کرده و ویژگی‌های حرکات مداری آن را برآورد می‌کنند.[۱۶] در آثاری چون سوریا سیدهانتا (نگاشته‌شده میان سده‌های پنجم تا دهم میلادی) مباحث نجومی با اساطیر ایزدان درآمیخته است.[۱۶]

دست‌نویس‌های این متون با ثبت موقعیت شوکرا در آسمان، تفاوت‌های اندکی در داده‌های محاسباتی دارند که نشانگر بازنگری متون در گذر زمان است.[۱۸][۱۹][۲۰]

دانشمندان هندو در هزارۀ نخست میلادی مدت‌زمان گردش نجومی شوکرا را بر پایۀ بررسی‌های رصدی برآورد کردند:[۲۱]

سیارۀ زهره
متون سانسکریت: گردش مداری شوکرا (زهره) چند روز به درازا می‌کشد؟
منبع زمان برآوردشده برای هر گردش نجومی[۲۱]
سوریا سیدهانتا ۲۲۴ روز، ۱۶ ساعت، ۴۵ دقیقه، ۵۶/۲ ثانیه
سیدهانتا شیرومانی ۲۲۴ روز، ۱۶ ساعت، ۴۵ دقیقه، ۱/۹ ثانیه
بطلمیوس ۲۲۴ روز، ۱۶ ساعت، ۵۱ دقیقه، ۵۶/۸ ثانیه
محاسبات سدۀ بیستم ۲۲۴ روز، ۱۶ ساعت، ۴۹ دقیقه، ۸/۰ ثانیه

گاه‌شماری و منطقةالبروج

نگاره‌ای از شوکرا برگرفته از کتاب پانتئون کامل هندو اثر ای. ای. رودریگز، ۱۸۴۲ میلادی

روز شوکراوارا در گاه‌شماری هندو، یا همان جمعه، ریشه در نام شوکرا (زهره) دارد. واژۀ شوکراوارا در بیشتر زبان‌های شبه‌قاره هند به کار می‌رود و در اختربینی هندو زیر نظر سیارۀ ناهید است. واژۀ مرتبط با آدینه در گاه‌شماری‌های یونانی-رومی و دیگر زبان‌های هندواروپایی (مانند ‏Friday‏ و ‏Vendredi‏) نیز بر پایۀ نام ایزدبانوی متناظر با سیارۀ زهره نهاده شده است.

شوکرا بخشی از سامانۀ ناواگراها در منطقةالبروج هندو است. ناواگراها از آثار کهن احکام نجوم شکل گرفت. الوهیت بخشیدن به اجرام سیاره‌ای و اهمیت احکام نجومی آن‌ها از دورۀ ودایی پدید آمد و در وداها ثبت شد. کواکب سبعه، از جمله زهره، در حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد در آتارواودا یاد شده‌اند. سیارۀ ناهید در متون گوناگون پوراناها جنبه‌ای ایزدی یافته و با نام شوکرا شناخته شده است.

پانویس

  1. ↑ Jordan, Michael (2014-05-14). Dictionary of Gods and Goddesses (2nd ed.). Infobase Publishing. p. 295. ISBN 978-1-4381-0985-5.
  2. ↑ Mani, Vettam (1975). Puranic encyclopaedia : a comprehensive dictionary with special reference to the epic and Puranic literature. Robarts - University of Toronto. Delhi : Motilal Banarsidass. p. 760. ISBN 978-0-8426-0822-0.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان ناشر (رده)
  3. ↑ "Shukra, Śukrā, Śukra: 39 definitions". 24 June 2012.
  4. ↑ Charles Russell Coulter; Patricia Turner (2013). Encyclopedia of Ancient Deities. روتلج. p. 108. ISBN 978-1-135-96390-3.
  5. 1 2 3 Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books India. pp. 387–388. ISBN 978-0-14-341421-6.
  6. 1 2 Dumézil, Georges (1986-01-01). The Plight of a Sorcerer (in English). University of California Press. ISBN 978-0-520-05534-6.
  7. 1 2 3 Shendge, Malati J. (June 2003). The Civilized Demons: The Harappans in Rigveda (in English). Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-064-8.
  8. ↑ The Poona Orientalist (in English). Oriental Book Agency. 1959.
  9. ↑ Goldman, Sally J. Sutherland (1979). Sukrācārya the Demons' Priest: Aspects of Character Development in Sanskrit Mythological Literature (in English). University of California, Berkeley.
  10. 1 2 3 Kramrisch, Stella (1988-01-01). The Presence of Śiva (in English). Motilal Banarsidass Publishing House. ISBN 978-81-208-0491-3.
  11. ↑ "Swallowing of Śukra [Chapter 48]". 19 October 2018.
  12. ↑ ""Story of Vāmana and Mahābali as in Bhāgavata Purāṇa"". Anaadi.org.
  13. ↑ Dikshitar, V. R. Ramachandra (1996-01-31). The Purana Index (in English). Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 978-81-208-1273-4.
  14. ↑ Dikshitar, V. R. Ramachandra (1996-01-31). The Purana Index (in English). Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 978-81-208-1273-4.
  15. ↑ Subramaniam, Kamala (2007). "Adi Parva". The Mahabharata. Bharatiya Vidya Bhavan India. ISBN 978-81-7276-405-0.
  16. 1 2 3 Ebenezer Burgess (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. vii–xi. ISBN 978-81-208-0612-2.
  17. ↑ Bina Chatterjee (1970). The Khandakhadyaka (an astronomical treatise) of Brahmagupta: with the commentary of Bhattotpala (in Sanskrit). Motilal Banarsidass. pp. 72–74, 40, 69. OCLC 463213346.
  18. ↑ Lionel D. Barnett (1994). Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan. Asian Educational Services. pp. 190–192. ISBN 978-81-206-0530-5.
  19. ↑ Ebenezer Burgess (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. ix–xi, xxix. ISBN 978-81-208-0612-2.
  20. ↑ J Fleet (1911). "Arbhatiya". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. Cambridge University Press for the Royal Asiatic Society: 794–799.
  21. 1 2 Ebenezer Burgess (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. 26–27. ISBN 978-81-208-0612-2.

برای مطالعۀ بیشتر

جستارهای وابسته

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ شوکرا موجود است.

الگو:ناواگراها الگو:اختربینی هندی

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.