شیاطین

تصویر شیطان اثر سیاه قلم، قرن ۱۴/۱۵ میلادی. سبک هنری اویغوری یا آسیای مرکزی توسط ترک‌های مسلمان برای به تصویر کشیدن موجودات افسانه‌ای مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفت.

شیاطین (shayāṭīnsg. : عربی: شَیْطَان‎، ت. «shayṭān» عبری: שָׂטָן‎، ت. «śāṭān») به طبقه‌ای از ارواح شیطانی در اسلام اشاره دارد،[۱] که با زمزمه، انسان‌ها و جن‌ها را به گناه تحریک می‌کنند (waswasa) در دلهایشان (qalb).[۲][۳] طبق سنت اسلامی، اگرچه شیاطین برای انسان‌ها نامرئی هستند، اما موجوداتی زشت و عجیب و غریب تصور می‌شوند که از آتش جهنم آفریده شده‌اند.[۴]

قرآن کریم از راه‌های مختلف وسوسه شیطان برای گمراه کردن انسان سخن می‌گوید. آن‌ها ممکن است جادوگری آموزش دهند، در زیر آسمان‌ها شناور شوند تا اخبار فرشتگان را بدزدند، یا بدون اینکه دیده شوند، در نزدیکی انسان‌ها کمین کنند. چندین حدیث بیان می‌کنند که چگونه شیاطین مسئول مصیبت‌های مختلفی هستند که بر زندگی شخصی تأثیر می‌گذارند. هم در متون حدیثی و هم در فرهنگ عامه عرب، معمولاً از شیاطین با عبارات انتزاعی صحبت می‌شود و تنها به توصیف نفوذ شیطانی آن‌ها پرداخته می‌شود. طبق روایات، در ماه رمضان گفته می‌شود که آن‌ها به زنجیر کشیده می‌شوند.

در الهیات اسلامی، نفوذ شیاطین بر انسان‌ها به عنوان یک مبارزه درونی علیه فرشتگان بزرگوار شرح داده شده است که اغلب در واقعیت نامرئی به نام عالم مثال یا عالم ملکوت توصیف می‌شود. از منظر روایی، روایات اسلامی در مورد اینکه آیا شیاطین صرفاً جن‌های گمراه هستند یا طبقهٔ جداگانه‌ای از موجودات، اختلاف نظر دارند. موضع اخیر اغلب آن‌ها را با فرشتگان زمینی که از آدم به عنوان حاکم زمین سرپیچی کردند و دشمن بشریت شدند، یکی می‌داند.

ریشه‌شناسی و اصطلاح‌شناسی

اصطلاح shayāṭīn تقریباً با کلمات انگلیسی «demons" ,"satans» یا «devils» مطابقت دارد.[۵] اصطلاح عربی šayṭān از ریشه سه حرفی š-ṭ-n («دور، گمراه») گرفته شده و با Satan هم ریشه است. این اصطلاح دارای یک مفهوم کلامی است که موجودی دور از رحمت الهی را نشان می‌دهد.[۶] به عنوان یک روح، می‌تواند هم به جن‌های پیش از اسلام و هم به شیاطین قابل مقایسه با سنت یهودی اشاره داشته باشد.[۷]

در کاربرد پیش از اسلام، این اصطلاح در «گعز» گواهی شده است. در کتاب خنوخ، «فرشتگان عذاب، ابزارهایی را برای säyəṭanə آماده می‌کنند».[۸] مشابه کاربرد قرآنی، این اصطلاح به لشکر شیطان اشاره دارد.[۹] کتاب یوبیل‌ها از شیطان ماستما نام می‌برد که بر ارواح شیطانی (manafəsəta) فرمان می‌دهد.[۸]

اصطلاح شیطان علاوه بر اشاره به یک موجود خاص، به هر موجودی که علیه خدا طغیان کند نیز اطلاق می‌شود. این می‌تواند از میان جن و همچنین انسان‌ها باشد. الگوی این ویژگی توصیفی این اصطلاح قبلاً توسط قرآن ارائه شده است. در سوره ۶:۱۱۲، قرآن دربارهٔ شیاطین از انس و جن صحبت می‌کند.

برخی استدلال می‌کنند که شیطان جایگزین جن ذکر شده در سوره‌های مکی شده است. بر این اساس، ممکن است کثرت شیاطین از باورهای جنی قبلی گرفته شده باشد. با این حال، پل آرنو آیشلر این نظریه را غیرقابل قبول دانست؛ زیرا ایده کثرت شیاطین قبل از اسلام در سنت یهودی-مسیحی، مستقل از باورهای جنی، وجود داشته است. عموماً اصطلاح شیطان در روایات مرتبط با روایات یهودی و مسیحی دیده می‌شود، در حالی که اصطلاح جن نمایانگر موجوداتی با پیشینه شرک است.

در قرآن

در قرآن، نام شیاطین تقریباً به اندازه فرشتگان ذکر شده است. نام شیاطین کمتر از شیطان ذکر شده است‌[۱۰] (صفحه ۲۷۸) اما آن‌ها به همان اندازه با دستور خدا (شریعت) دشمنی دارند. آن‌ها به انسان‌ها جادوگری می‌آموزند (بقره: ۱۰۲)،[۱۰](صفحه ۲۷۸) دوستان خود را به مجادله با مؤمنان ترغیب می‌کنند (انعام: ۱۲۱)،[۱۰](صفحه ۲۷۸) پیشنهادهای شیطانی به انسان‌ها و جن‌ها می‌دهند (۲۳:۹۷)[۱۰](صفحه ۲۷۸) و مخفیانه به مشورت فرشتگان گوش می‌دهند (قرآن ۱۵:۱۶–۱۸).[۱۱][۱۲] قرآن ۲۶:۹۵ دربارهٔ جنود ابلیس، لشکر نامرئی ابلیس (قابل مقایسه با جنود فرشتگان که در کنار محمد در قرآن ۹:۴۰ می‌جنگند) صحبت می‌کند.[۱۳]

با وجود ماهیت اکراه‌آمیزشان، شیاطین در نهایت تحت فرمان خدا هستند و حزب خود را تشکیل نمی‌دهند.[۱۰](صفحه ۲۷۸) طبق آموزه توحید اسلامی، خیر و شر هر دو توسط خدا مقرر شده‌اند.[۱۰](صفحه ۲۷۹) قرآن ۲:۱۶۸ به صراحت مردم را از پیروی شیطان برحذر می‌دارد، و این بدان معناست که انسان‌ها آزادند که بین راه خدا یا راه شیطان یکی را انتخاب کنند. (صفحه ۲۷۷)[۱۰]با این حال، شیطان فقط وعده فریب می‌دهد و هیچ موفقیتی در پیروی از راه او وجود ندارد (صفحه ۴:۱۲۰)[۱۰](صفحه ۲۷۶) در داستان قرآنی ابلیس، که نماینده شیاطین در هبوط اولیه است، نشان می‌دهد که آنها مطیع و آفریده خدا هستند، به این دلیل که به عنوان وسوسه‌گر عمل می‌کنند.[۱۰](صفحه ۲۷۷–۲۷۸)[۱۴](صفحه ۴۵۹) شیطان فقط می‌تواند با اجازه خدا عمل کند (۵۸:۱۰).[۱۰](صفحه ۲۷۶) خداوند شیاطین را مأمور می‌کند تا همراه کافران باشند (اعراف:۲۷)[۱۰](صفحه ۲۷۸)[۱۴](صفحه ۴۵۲) و آن‌ها را علیه یکدیگر تحریک کنند (۱۹:۸۳).[۱۰](صفحه ۲۷۸) پس از متقاعد کردن گناهکاران به ماندن در کفرشان، شیاطین هنگام مواجهه با داوری خداوند به پیروان خود خیانت می‌کنند (قرآن ۳:۱۷۵؛ ۸:۴۸؛ ۴۳:۳۸).

در ادبیات حدیث

حدیث از شیاطین به عنوان نیروهای بدخواه، مرتبط با زندگی روانی انسان‌ها صحبت می‌کند.[۱۵](صفحه ۴۶)[۱۶](صفحه ۲۵۴) تأکید بر ماهیت شیطانی شیاطین، گاهی اوقات تصویر قرآنی از شیاطین به عنوان نیروهایی تحت کنترل خداوند را پنهان می‌کند.[۱۶](صفحه ۲۵۵) با این حال، حدیث روشن می‌کند که در نهایت خداوند هم فرشتگان و هم شیاطین را کنترل می‌کند و فقط خداوند تصمیم می‌گیرد که شیاطین چه کسی را می‌توانند به جهنم ببرند.[۱۷]

گاهی اوقات، شیاطین خاصی وظیفه دارند حوزه‌های خاصی از فعالیت‌های انسانی را مختل کنند.[۱۸] از جمله برجسته‌ترین آن‌ها عبارتند از: داسم که به ایجاد اختلاف بین زوج‌های متأهل اختصاص داده شده است؛ اعور که مردم را به ارتکاب رابطه جنسی نامشروع (زنا) تحریک می‌کند؛ مسوط که دروغ و شایعات را القا می‌کند؛ ثبر که باعث آسیب می‌شود؛ و زلمبور که به بازار منصوب شده و بر معاملات تجاری نادرست و کلاهبرداری نظارت دارد.[۱۹]

اگرچه احادیث، شیاطین را عمدتاً به عنوان تأثیرات شیطانی توصیف می‌کنند، اما نشان می‌دهند که آنها از یک بدن تشکیل شده‌اند. گفته می‌شود که شیاطین با دست چپ خود غذا می‌خورند، بنابراین به مسلمانان توصیه می‌شود که با دست راست خود غذا بخورند (صحیح مسلم، کتاب ۲۳، شماره ۵۰۰۴).[۲۰] شیاطین، اگرچه نامرئی هستند، اما به شدت زشت به تصویر کشیده شده‌اند (صحیح مسلم، کتاب ۲۶، شماره ۵۴۲۸). گفته می‌شود که خورشید بین شاخ‌های شیطان غروب و طلوع می‌کند و در این لحظه، درهای جهنم باز است، بنابراین مسلمانان نباید در این زمان نماز بخوانند (صحیح مسلم، ۶۱۲، کتاب ۵، حدیث ۲۲۲).[۱۵] (صفحات ۴۵–۶۰) شیطان و یارانش با فرشتگان رحمت بر سر روح یک گناهکار می‌جنگند؛ با این حال، به جای شیاطین، از آنها به عنوان «فرشتگان عذاب» یاد می‌شود (صحیح مسلم ۶۱۲د: کتاب ۲۱، حدیث ۲۶۲۲).[۱۵](صفحه ۵۶)

با این حال، احادیث همچنین محدودیت‌های شیاطین را توصیف می‌کنند. گفته می‌شود که طهارت آیینی فرشتگان را جذب و شیاطین را دفع می‌کند، در حالی که شیاطین به سمت ناپاکی، کثیفی و مکان‌های نامقدس جذب می‌شوند.[۲۱] مسلمانان قبل از تلاوت قرآن باید وضو بگیرند و از شیاطین به خدا پناه ببرند.[۱۰](صفحه ۲۷۹) همچنین اعتقاد بر این است که خواندن دعاهای خاص، انسان را در برابر شیاطین محافظت می‌کند.[۲۲] اگر شیطانی با موفقیت نماز یک مسلمان را قطع کند، مسلمان باید دو بار سجده کند و سپس نماز را ادامه دهد[۱۵](صحیح بخاری ۴:۱۵۱). (صفحه ۵۱) در طول ماه رمضان، شیاطین در جهنم به زنجیر کشیده می‌شوند[۲۳](صحیح بخاری ۱۸۹۹). : ۲۲۹ شیاطین توسط ابلیس فرستاده می‌شوند تا در میان انسان‌ها بدبختی ایجاد کنند و برای گزارش به او بازگردند (مسلم ۸:۱۳۸).[۱۵](صفحه ۵۴) گفته می‌شود که شیطان از طریق رگ‌های انسان، او را وسوسه می‌کند (مسلم ۲۱۷۴).[۱۵](صفحه ۷۴)[۱۸]

کلام

یک نمایش بصری از مدل اسلامی روح که جایگاه «نفس» را نسبت به سایر مفاهیم نشان می‌دهد، بر اساس اجماع ۱۸ متخصص دانشگاهی و مذهبی مورد بررسی[۲۴]

علم کلام یا الهیات اسلامی معمولاً سه نوع موجود نامرئی را می‌پذیرد: فرشتگان (ملائکه)، جن و شیاطین. در حالی که جن‌های خوب به ندرت توجه محققان قرآن (مفسرون) را به خود جلب می‌کنند، تأثیر منفی فرضی جن‌های بد و شیاطین بر انسان‌ها به‌طور عمیق مورد مطالعه قرار می‌گیرد.[۲۵](صفحه ۲۱) جن‌های بد از شیاطین با ویژگی‌هایشان متمایز می‌شوند: در حالی که جن‌ها ویژگی‌های مشترکی با انسان‌ها دارند (یعنی فانی هستند و می‌میرند، از ادیان مختلف پیروی می‌کنند و حداقل از نظر تئوری می‌توانند به اسلام گرویده شوند)، شیاطین منحصراً بد هستند و تا روز قیامت جاودانه هستند.[۲۶][۲۵] علاوه بر این، پدر جن، جان و پدر شیاطین، ابلیس است. مانند جن، شیاطین نیز از آتش آفریده شده‌اند، زیرا رهبر آنها ادعا می‌کند که از آتش (نار) ساخته شده است.[۲۷][۲۸][۲۹]

احتمالاً همین مادهٔ فرضی مشترک بین آنها و جن است که به آنها اجازه می‌دهد در تلاش برای گوش دادن به فرشتگان، به هوا صعود کنند.[۱۴](صفحه ۱۸۲) فرشتگان نیز به نوبه خود با شیاطین متفاوتند، زیرا اولی برای اطاعت آفریده شده است، اما دومی برای شر.[۳۰]

جزئیات مربوط به تأثیرات منفی شیاطین عمدتاً از قرآن و حدیث گرفته شده است. شیاطین ویژگی‌های گناه‌آلود خود را در میان انسان‌ها، از جمله غرور، حسادت، طمع، خشم، شهوت و شکم‌پرستی، ترویج می‌دهند.[۳] برخی از محققان تأثیرات آنها را از دیدگاه عقل‌گرایانه توضیح داده‌اند. به گفتهٔ غزالی (حدود ۱۰۵۸–۱۱۱۱)، انسان‌ها باید وسوسه‌هایی را در درون خود کشف کنند که به عنوان زمزمه‌های شیطانی (وسواس) توصیف می‌شوند:[۳۱] ۱۰۳ چنین زمزمه‌های شیطانی از همان ماهیت الهامات (الهام) فرشتگان برخوردارند. تنها تفاوت بین الهام و وسوسه در علت آن نهفته است: الهام توسط یک فرشته ایجاد می‌شود و خیری را که به نفع بشریت است، القا می‌کند، در حالی که وسوسه توسط یک شیطان ایجاد می‌شود و گناه را عمدتاً برای غنی‌سازی نفس القا می‌کند:[۳۱] ۱۰۴[۳۲] مفهوم‌سازی مشابهی در مورد فرشتگان و شیاطین توسط علی هجویری ارائه شده است. به گفته البیضاوی، در زیر عقول آسمانی، فرشتگان زمینی، چه خیر و چه شر (الکروبیون و الشیاطین) و جن وجود دارند.[۳۳][۳۴] فرشتگان، بسته به نگرش خود، مردم را به انجام کار خوب یا بد الهام می‌دهند. با این حال، در تفسیر او، الکروبیون با فرشتگان آسمانی یکی دانسته شده‌اند.[۳۵] او در آنجا آتش را نوعی نور آلوده توضیح می‌دهد، بنابراین نمادی از تأثیر مبهم شیاطین بر معنویت انسان است.[۳۶] ابن طفیل در کتاب «حی بن یقظان» خود، فرشتگان زمینی را که یکی به نیکی و دیگری به بدی توصیه می‌کند، پایین‌تر از فرشتگان آسمانی اما بالاتر از جن قرار می‌دهد.[۳۷] ابن برجان فرشتگان نور را با فرشتگان رحمت، اما فرشتگانی که از آتش آفریده شده‌اند را با فرشتگان عذاب یکی می‌داند. دومی با خلقت بشر مخالف بوده و به قبیله فرشته‌ای ابلیس، به نام جن، تعلق دارد.[۳۸]

غزالی معنای تحت‌اللفظی (ظاهر) را با کیهان‌شناسی ابن سینا مبتنی بر عقل تطبیق می‌دهد. به گفته فیلسوفان (فلسفه)، کلمه «فرشته» به «عقول آسمانی» یا «نفوس غیرمادی» اشاره دارد. غزالی معتقد بود که شیاطین ممکن است ماهیت مشابهی داشته باشند، یعنی آنها اشیاء غیرمادی آسمانی هستند که بر ذهن انسان تأثیر می‌گذارند:[۳۱] ۱۰۱ منظور غزالی انکار واقعیت شیاطین نیست، بلکه شیاطین را فقط می‌توان از طریق تأثیرشان شناخت.[۳۹] او در پاسخ به این پرسش که چگونه شیاطین، که در کلام اولیه به عنوان موجوداتی از یک جسم لطیف (یعنی فرشتگان رانده شده یا جن‌های شرور) تصور می‌شوند، می‌توانند در بدن انسان‌ها جریان داشته باشند، توضیح می‌دهد که نه خود شیطان، بلکه اثرات شیطان (آثار الشیطان) است که در بدن انسان جریان دارد و بر روح تأثیر می‌گذارد:[۳۱] ۱۰۲ طبق کیهان‌شناسی اسلامی، چنین الهاماتی دنیوی نیستند، بلکه از قلمرو آسمانی (ملکوت) سرچشمه می‌گیرند:[۳۱] ۱۰۴ با این حال، شیاطین تلاش می‌کنند ذهن انسان را به سمت امور زمینی منحرف کنند و آن را به دنیای مادی بازگردانند.[۴۰][۴۱] همان‌طور که در کتاب کیمیای سعادت او توضیح داده شده است، شیاطین در زندگی پس از مرگ نیز به عنوان تجسم وسوسه‌های زمینی که در طول زندگی با آنها مواجه شده‌اند، به عنوان وسیله‌ای برای شکنجه، آشکار می‌شوند.[۴۲] او در اثر خود «تهافت‌الفلاسفه» توضیح می‌دهد که در زندگی پس از مرگ، تجلی لذت‌ها و دردهای دنیوی است، اما هنگامی که متوفی وارد خانه مردگان می‌شود، به عنوان واقعیت درک می‌شود.[۴۳]: ۱۸۷ 

برخی از محققان بین وسوسه‌های شیطان و وسوسه‌های نفس (که در ادبیات فارسی دیو نیز نامیده می‌شوند) تمایز قائل می‌شوند. حکیم ترمذی استدلال می‌کند که دومی درونی انسان است و ناشی از شهوت (هوا) است.[۱۸] برخی دیگر نفس و زمزمه‌های شیاطین را برابر می‌دانند. نجم‌الدین کبری می‌گوید: «روح پست، شیطان و فرشتگان چیزهای بیرونی برای شما نیستند؛ بلکه آنها خود شما هستند».[۱۸]

ابن قیم الجوزیه (۱۲۹۲–۱۳۵۰)، عالم اثری، سه حالت ممکن برای روح (قلب) انسان را بسته به رابطه‌اش با شیاطین شرح می‌دهد: حالت اول عاری از ایمان است و شیطان در آن نجوا نمی‌کند، زیرا از قبل کنترل کامل آن روح را در دست دارد؛ قلب دوم با ایمان روشن شده است و شیطان در آن نجوا می‌کند، گاهی پیروز می‌شود و گاهی شکست می‌خورد؛ قلب سوم سرشار از ایمان و نور است، مانند بهشتی که حجاب‌های شهوت از آن برداشته شده است، بنابراین هرگاه شیطانی به این قلب نزدیک شود، شیاطین با نزدیک شدن توسط شهاب سنگ سوزانده می‌شوند.[۴۴]

در فرهنگ عامه

در سال ۲۰۰۸، حسن کاراجاداغ فیلم «سموم» را دربارهٔ یکی از شیاطین منتشر کرد. شیطان از جهنم آزاد شد. شیطان که به انسان‌ها حسادت می‌کند، به دنبال آسیب رساندن و عذاب دادن انسان‌ها است و بدن یک زن را تسخیر می‌کند.[۴۵] این فیلم به پرسش‌هایی در مورد خیر و شر در اندیشه اسلامی می‌پردازد.

شیطان فیلم خود را بنده وفادار عزازیل (نام دیگر شیطان در سنت اسلامی) توصیف می‌کند که پس از احساس فراموش شدن از سوی خدا، او را به عنوان یک خدا می‌پرستد. با این حال، طبق آموزه‌های قرآن، عزازیل غیرقابل اعتماد از آب در می‌آید، در حالی که در نهایت خدا به نفع کسانی که وفادار ماندند، مداخله می‌کند. با این کار، فیلم اعتقاد به آموزه اصلی توحید اسلامی را در مواجهه با چالش‌های ناشناخته و شر تأیید می‌کند.[۱۷]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ "Shaitan | Jinn, Demons & Devils | Britannica". www.britannica.com. Retrieved 2024-09-20.
  2. ↑ R. M. Savory Introduction to Islamic CivilizationCambridge University Press, 1976 شابک ‎۹۷۸−۰−۵۲۱−۰۹۹۴۸−۶ p. 42
  3. 1 2 Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). "Exorcism". Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online. ISSN 1873-9830.
  4. ↑ el-Zein, Amira (2009). Islam, Arabs, and Intelligent World of the Jinn. Syracuse, NY: Syracuse University Press. شابک ‎۹۷۸−۰−۸۱۵۶−۵۰۷۰−۶.
  5. ↑ مهمت یاووز شکر مراقب باش! شیطان: استراتژی دفاع، کتاب‌های توغرا، ۲۰۰۸، شابک ‎۹۷۸−۱−۵۹۷۸۴−۱۳۱−۳ صفحهٔ ۳
  6. ↑ مصطفی اوزتورک، داستان غم‌انگیز ابلیس (شیطان) در قرآن دانشگاه چوکوروا، دانشکده الهیات مجله تحقیقات اسلامی اسلام آراستیمالاری جلد ۲ شماره ۲ دسامبر ۲۰۰۹ صفحهٔ ۱۳۴
  7. ↑ S̲h̲aiṭān, doi:10.1163/2214-871x_ei1_sim_5297, retrieved 2025-08-30
  8. 1 2 گراسو، والنتینا آ. «تاریخی‌سازی هستی‌شناسی‌ها: موجودات ماوراءالطبیعه قرآنی بین توپوی باستانی و سنت‌های نوظهور». مجله اواخر دوران باستان ۱۶٫۱ (۲۰۲۳): ۱۶۰–۱۸۸.
  9. ↑ جیمز ویندرو سوییتمن، اسلام و الهیات مسیحی: بررسی تاریخی مقدماتی از دوران اولیه. جلد ۲. موضع الهیاتی در پایان دوره تسلط مسیحیت در خاور نزدیک، انتشار لوترورث ۱۹۴۵، دانشگاه میشیگان، نسخه دیجیتالی: ۲۶، ژوئن ۲۰۰۹، صفحهٔ ۲۴
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 یانگ, م. ج.ل. (۱۹۶۶). "«بررسی اصل شر در قرآن»". مطالعه اسلامی. ۵ (۳): ۲۷۵–۲۸۱. JSTOR 20832847. Retrieved November 7, 2021.
  11. ↑ تئوما، ی. (۱۹۸۴). بیشتر در مورد جن‌های قرآنی. ملیتا تئولوجیکا، ۳۹ (۱–۲)، ۳۷–۴۵.
  12. ↑ ایشلر، پاول آرنو، ۱۹۲۸ جن، شیاطین و فرشتگان در قرآن. ص ۳۱. (آلمانی)
  13. ↑ نقش عقل در حکمت اسلامی اولیه با اشاره به امام جعفر صادق
  14. 1 2 3 سینای، نیکولای. «اصطلاحات کلیدی قرآن: یک فرهنگ لغت انتقادی.» (۲۰۲۳): ۱–۸۴۰.
  15. 1 2 3 4 5 6 آون، پی.جی. (۱۹۸۳). تراژدی و رستگاری شیطان: ابلیس در روان‌شناسی صوفی. هلند: ای.جی. بریل.
  16. 1 2 اسپرونک، آنمیک. «نقشه خیر خدا و نیروهای شیطانی در این جهان: جایگاه شیطان در اسلام سنتی». کاوش در ژرفای شر و خیر. بریل، ۲۰۰۷. ۲۴۹–۲۵۶.
  17. 1 2 ارداغی, دنیز اوزکان (۲۰۲۴-۰۲-۰۱). "شر در فیلم ترسناک مسلمانان ترکیه: اهریمنی در «سموم»". ژورنال علوم اجتماعی. ۴ (۲). doi:10.1007/s43545-024-00832-w. ISSN 2662-9283.
  18. 1 2 3 4 لنگ, کریستین. "ابلیس (شیطان)". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_25991. ISSN 1873-9830.
  19. ↑ مرتضی الزبیدی (۲۰۱۶-۰۱-۰۱). إتحاف السادة المتقین بشرح إحیاء علوم الدین ۱–۱۴ ج۸ (به عربی). دار الکتب العلمیة. p. ۵۳۴. Archived from the original on 2020-05-15. Retrieved 23 November 2023.
  20. ↑ مسائل داغ در زبان‌شناسی آفروآسیایی (۲۰۱۴). بریتانیا: انتشارات کمبریج اسکالر. صفحهٔ ۱۴۳
  21. ↑ ماریون هولمز کاتز متن اصلی: ظهور قانون سنی طهارت آیینی انتشارات SUNY, 2012 شابک ‎۹۷۸−۰−۷۹۱۴−۸۸۵۷−۷ صفحهٔ ۱۳
  22. ↑ رودولف ماکوخ «و زندگی پیروز است!»: ادبیات مندایی و سامری؛ به یاد رودولف ماکوخ (۱۹۱۹–۱۹۹۳) انتشارات اتو هاراسوویتز ۲۰۰۸ شابک ‎۹۷۸−۳−۴۴۷−۰۵۱۷۸−۱ صفحهٔ ۸۲
  23. ↑ نونلیست، توبیاس، ویرایش. (۲۰۱۵). اعتقاد به شیاطین در اسلام. مطالعاتی در تاریخ و فرهنگ خاورمیانه (به زبان آلمانی). جلد ۲۸. برلین و بوستون: دی گرویتر. شابک ‎۹۷۸−۳−۱۱۰−۳۳۱۶۸−۴.
  24. ↑ Rothman, Abdallah; Coyle, Adrian (2018). "Toward a Framework for Islamic Psychology and Psychotherapy: An Islamic Model of the Soul". Journal of Religion and Health. 57 (5): 1731–1744. doi:10.1007/s10943-018-0651-x. ISSN 0022-4197. PMC 6132620. PMID 29907906.
  25. 1 2 تفسیر اسلامی اجدوناس راسیوس بر جن: منشأ، انواع و جوهر آنها و ارتباطشان با سایر موجودات، صفحات ۱۳۲–۱۳۵
  26. ↑ "ایمان به فرشتگان - سوالاتی دربارهٔ اسلام". ۲۴ ژوئن ۲۰۰۸.
  27. ↑ کیهان‌شناسی اسلامی آنتون ام. هاینن، پژوهشی در باب الهیئة السمیة فی الهیئة السومیة اثر سیوطی، همراه با ویرایش انتقادی، ترجمه و شرح، آنتون ام. هاینن، بیروت ۱۹۸۲، ص ۱۴۳
  28. ↑ مارشال جی.اس. هاجسون، ماجراجویی اسلام، جلد ۲: گسترش اسلام در دوره‌های میانه، جلد ۲، انتشارات دانشگاه شیکاگو، ۲۰۰۹ شابک ‎۹۷۸−۰−۲۲۶−۳۴۶۸۷−۸، صفحهٔ ۴۴۹
  29. ↑ فهد, ت. & ریپین, ا. (1960–2005). "شیطان". The Encyclopaedia of Islam, New Edition (12 vols.). Leiden: E. J. Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_1054.
  30. ↑ مک‌دونالد، دی.بی. و مادلونگ، دبلیو. (۲۰۱۲). مالائیکه. در پی. بیرمن (ویراستار)، دایرةالمعارف اسلام نسخه جدید آنلاین (EI-2 انگلیسی). بریل. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0642
  31. 1 2 3 4 5 تامر، جورج. اسلام و عقلانیت: تأثیر غزالی. مقالات گردآوری‌شده در نهصدمین سالگرد او. جلد ۱. جلد ۹۴. بریل، ۲۰۱۵. ص ۱۰۳
  32. ↑ زروق, عبداللهی حسن (۱۹۹۷). "«تصوف غزالی: ارزیابی انتقادی». گفتمان فکری". گفتمان فکری. ۵ (۲): ۱۵۰.
  33. ↑ کالورلی، ای.ای. و نتون، (. (۲۰۱۲). نفس. در پی. بیرمن (ویراستار)، دایرةالمعارف اسلام نسخه جدید آنلاین (EI-2 انگلیسی). بریل. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0833
  34. ↑ کالورلی، ای. و پولاک، جی. (ویراستاران). (۲۰۲۲) طبیعت، انسان و خدا در اسلام قرون وسطی: جلد اول. بریل. صفحات ۶۴۵–۶۴۷.
  35. ↑ کالورلی، ای. و پولاک، جی. (ویراستاران). (۲۰۲۲) طبیعت، انسان و خدا در اسلام قرون وسطی: جلد اول. بریل. صفحات ۶۴۵.
  36. ↑ ابن عمر البیضاوی، عبدالله (۲۰۱۶). انوار وحی و اسرار تفسیر. ترجمه جبرئیل فؤاد حداد. انتشارات بیکن بوکز اند مدیا لیمیتد. شابک ۹۷۸-۰-۹۹۲۶۳۳۵-۷-۸. صفحهٔ ۵۴۳
  37. ↑ سید حسین، مقدمه‌ای بر آموزه‌های کیهان‌شناسی اسلامی، انتشارات دانشگاه هاروارد، ۱۹۶۴، صفحهٔ ۲۷۰
  38. ↑ گالورینی، ل. (۲۰۲۵). کارکردهای فرشتگان در ادبیات صوفیانه (جلد ۲۱۸). بریل. صفحهٔ ۶۸
  39. ↑ راسل، جفری برتون (۱۹۸۶). لوسیفر: شیطان در قرون وسطی. انتشارات دانشگاه کرنل. شابک ‎۹۷۸−۰−۸۰۱۴−۹۴۲۹−۱. صفحهٔ ۶۰
  40. ↑ تروگلیا، کریگ. «غزالی و جووانی پیکو دلا میراندولا در باب مسئله آزادی انسان و زنجیره هستی». فلسفه شرق و غرب، جلد ۶۰، شماره ۲، ۲۰۱۰، صفحات ۱۴۳–۱۶۶. https://www.jstor.org/stable/40666556
  41. ↑ مجله علمی اسلام آینده، جلد ۱۷، شماره ۲، فوریه ۲۰۱۸، رابطه درهم تنیده بین نفس (روح جسمانی)، عقل (استدلال) و قلب، حیدر غلام، شورای ملی امامان استرالیا، صفحهٔ ۲۰۷
  42. ↑ الغزالی کیمیای سعادت Eugen Diederichs Verlag ص. ۵۰
  43. ↑ ولجی, جمال (فوریه ۲۰۱۸). "کریستین لانگه: بهشت و جهنم در روایات اسلامی. ۳۶۵ صفحه. کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۱۶. ISBN 978-0-521-73815-6". بولتن دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی. ۸۱ (1): ۱۳۵–۱۳۷. doi:10.1017/s0041977x18000320. ISSN 0041-977X.
  44. ↑ بریکی، ولید؛ عماره، محفوظ (۲۰۱۸). «منظر خود اسلامی: بازاندیشی مدل سه قلبی ابن قیم از منظر روان‌شناسی اجتماعی پویا». مجله دین و سلامت. ۵۷ (۳): ۸۳۶–۸۴۸. https://doi.org/10.1007%2Fs10943-017-0414-0
  45. ↑ فرهنگنامه سینمای ترکیه در راتلج، گونول دونمز-کالین، راتلج، ۲۰۱۳ شابک ‎۹۷۸−۱−۳۱۷−۹۳۷۲۶−۵ ص. ۱۳۰
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.