عطایی تبریزی

شیخ عزالدین عطایی تبریزی از شاعران ایرانی قرن ۷ و ۸ هجری است. اشعار او به دو زبان ترکی آذربایجانی و فارسی است. از آثار مهم او می‌توان مثنوی یوسف و زلیخا، مثنوی لیلی و مجنون و مثنوی عشق‌نامه اشاره کرد.^[۱]

دربارهٔ این شاعر اطلاعات زیادی در دسترس نیست. نام او در کتاب الذريعة إلی تصانيف الشيعة و مصنفات شیعه به صورت عطایی تبریزی آمده است.^[۲][۳] ابوالمجد تبریزی در سال ۷۲۱ هجری قمری، از او بدین صورت یاد می‌کند:

«من مقاله ملک الشعرا و الفضلا عزالدین عطایی سلمه الله»^[۴]

از جمله دعایی کاتب، در حق عطایی (سلمه الله) بر می‌آید که وی در سال ۷۲۱ هجری قمری زنده بوده است. از آنجا که عشق‌نامه ظاهراً به شمس‌الدین جوینی تقدیم شده و او نیز در سال ۶۸۳ هجری قمری به قتل رسیده است قطعاً این منظومه، پیش از این تاریخ سروده شده است.^[۵][۶] محمدعلی تربیت نیز با ذکر نام او به نقل از کتاب گلستان مسرت تنها یک بیت نقل می‌کند:

قضا چون انتخاب حسن دیده/الف بر رویش از بیتی کشیده^[۷][۸]

احتمالاً تخلص او به عراقی، به دلیل مهاجرت او در دوره ایلخانان از عراق عجم به دیار سلاجقه روم و شهر توقات است.^[۱]

عطایی تبریزی به عنوان نخستین شاعری شناخته می‌شود که در ادبیات ترکی آذربایجانی به شخصیت دده قورقود در چندین بیت مختلف اشاره کرده است. این ابیات نشان دهنده شهرت دده قورقود در ادبیات ترکی قرن هشتم هجری است.

مثال ابیات:

اوندن اوترو قورخت اتا سویلمش،

غملولار کشت مزار ایتسون دیمیش.

خوش دیمش قورخت تحمل خوش درر،

بی شکر تک قهری یودمق نوشدرر.

ده ده قورخت دیر که اول عاقل دورر،

سویلین دیر که اول بتر دورر.

ده ده قورخت سویلدیکه دوشمنک،

اولوسی اولسه سوینمک مسنک دوشمنک.^[۹][۱۰]

برخی عشق‌نامه را متعلق به فخرالدین عراقی می‌دانند. اولین شبهه دربارهٔ انتساب عشق‌نامه به فخرالدین عراقی هنگامی مطرح شد که بلوشه به نسخه‌ای ناقص به تاریخ ۷۰۹قمری برخورد که کاتب آن در صفحه آخر نسخه، این اثر را از آن شاعری به نام عطایی دانسته بود. بلوشه آورده است:

«پایان نسخه ناقص است. در صفحه آخر یادداشتی از کاتب دیده می‌شود که عنوان کرده از کسی شنیده است شاعری به نام عطایی که در بازار توقات پارچه فروش بوده از آنجا که در شغل خود به رونقی نرسیده بود به مسجد پناه می‌برد و هزار بیت مثنوی کم‌ارزش می‌سراید و آن را به فخرالدین عراقی نسبت می‌دهد. عراقی نیز به سبب دوستی خود با عطایی، اجازه می‌دهد آن را به دیوان ملحق کنند. این ابیات در مجموعه حاضر اشعار عراقی وجود ندارد.»^[۱۱]

در اواخر سال ۱۹۷۳، جولیان بالدیک، با استناد به یادداشت بلوشه در فهرست نسخه‌های خطی فارسی پاریس راجع به عشق‌نامه بر اساس این مطلب شبهاتی را مطرح کرد که احتمال انتساب این اثر به عراقی را کمتر می‌کرد. اما وی اثبات انتساب قطعی عشق‌نامه را موقوف به وقتی کرد که نسخه‌ای دیگر از این اثر پیدا شود تا بتوان آن را بی هیچ شبهه‌ای از آن شاعری غیر از عراقی دانست.^[۱۲][۱۳] با یافت شدن نسخه جدیدی از عشق‌نامه در ضمن سفینه تبریز که کاتب صریحاً چند بار به نام عزّالدین عطایی اشاره کرده، شبهه انتساب، تا حدودی برطرف شد.^[۶] البته همچنان برخی عشق‌نامه را متعلق به فخرالدین عراقی می‌دانند.^[۱۴]