علیای نخست
علیای نخست (به عبری: העלייה הראשונה، هَعَلیا هَریشونا) که به علیای کشاورزی نیز شناخته می‌شود، نخستین موج بزرگ مهاجرت یهودیان (علیا) به فلسطین عثمانی بود که میان سال‌های ۱۸۸۱ تا ۱۹۰۳ میلادی روی داد. بیشتر مهاجران این موج از اروپای شرقی، به‌ویژه از امپراتوری روسیه و رومانی، می‌آمدند و انگیزهٔ اصلی آنان پوگروم‌ها و خشونت‌های یهودستیزانه بود. شمار کمتری نیز از یمن و با انگیزه‌های دینی مهاجرت کردند. برآوردها دربارهٔ شمار مهاجران از ۲۵٬۰۰۰ تا ۶۰٬۰۰۰ تن متفاوت است و میان ۵۰ تا ۷۰ درصد آنان سرانجام به سرزمین‌های دیگر بازگشتند یا مهاجرت کردند.
در آغاز این دوره، جمعیت یهودیان فلسطین عثمانی نزدیک به ۲۶٬۰۰۰ تن بود و تا پایان علیای نخست به نزدیک ۵۵٬۰۰۰ تن رسید. در جریان این موج مهاجرتی، شهرک‌های کشاورزی‌ای به نام «موشاوا» پایه‌گذاری شد و مهاجران تقریباً به‌طور انحصاری به کشاورزی می‌پرداختند. کاربرد اصطلاح «علیای نخست» بحث‌برانگیز است؛ زیرا پیش از آن نیز موجی از مهاجرت یهودیان به سوریه عثمانی از اواسط سدهٔ نوزدهم وجود داشت (میان ۱۸۴۰ و ۱۸۸۰ جمعیت یهودیان فلسطین از ۹٬۰۰۰ به ۲۳٬۰۰۰ رسید). با این حال، علیای نخست نمایندهٔ آغاز صهیونیسم سازمان‌یافته در سرزمین اسرائیل شمرده می‌شود و همین ویژگی آن را از مهاجرت‌های پیشین متمایز می‌کند.
زمینه
مهاجرت به فلسطین عثمانی در اواخر سدهٔ نوزدهم و آغاز سدهٔ بیستم، بخشی از موج بزرگ مهاجرت جهانی از اروپای شرقی به سوی جهان غرب بود. از آغاز سدهٔ نوزدهم تا جنگ جهانی دوم نزدیک به ۶۵ میلیون نفر، از جمله حدود ۴٫۵ میلیون یهودی، به کشورهای اروپای مرکزی و غربی و قارهٔ آمریکا مهاجرت کردند.[۱] بیشتر مهاجران یهودی از اروپای شرقی به ایالات متحده رفتند و تنها اقلیت کوچکی راهی فلسطین شدند.[۱]
از جمله دلایل این مهاجرت گسترده، دشواری‌های اقتصادی ناشی از رشد سریع جمعیت بود.[۱] جامعهٔ یهودی قلمرو اسکان در غرب روسیه، گالیسیا و رومانی به‌ویژه از مشکلات اقتصادی رنج می‌برد.[۲] آزار و شکنجهٔ یهودستیزانه هم از سوی مقامات و هم از سوی مردم محلی در اروپای شرقی، به‌ویژه در امپراتوری روسیه، مهاجرت یهودیان را شدت بخشید. از رویدادهای برجستهٔ یهودستیزانه در این دوره می‌توان به پوگروم کی‌یف در ۱۸۸۱، قوانین مه ۱۸۸۲ و اخراج یهودیان مسکو در ۱۸۹۰ اشاره کرد.[۲]
انگیزه‌ها و دلایل
مهاجرت به فلسطین عثمانی زیر نفوذ کنش‌های گستردهٔ صهیونیستی در اروپای شرقی قرار داشت که حس پیوند تاریخی و دینی میان یهودیان و سرزمین کهن را برمی‌انگیخت، هرچند وضعیت سیاسی و اقتصادی فلسطین در مقایسه با مقاصد دیگر مهاجرتی دشوار بود.[۳]
پس از پوگروم‌های گسترده در امپراتوری روسیه، به‌ویژه پوگروم کی‌یف (۱۸۸۱)، جزوهٔ «خودرهایی!» (به آلمانی: Auto-Emancipation) نوشتهٔ لئون پینسکر منتشر شد و سازمان «حیبت صهیون» (دوستداران صهیون) بنیان‌گذاری شد. اعضای این سازمان شعبه‌هایی در بسیاری از شهرها و شهرک‌ها گشودند و بیداری ملی‌ای را در بخشی از جمعیت یهودی قلمرو اسکان برانگیختند.[۴] افزایش یهودستیزی، جنبش صهیونیستی را محبوب کرد و جایگزین رویکرد ادغام در جوامع اروپایی شد.[۴]
در ۱۱ ژانویهٔ ۱۸۸۲، نخستین کنگرهٔ دوستداران صهیون، یعنی کنگرهٔ صهیونیستی فوکشان، برگزار شد. شرکت‌کنندگان آن نمایندهٔ نزدیک به ۷۰٬۰۰۰ فعال بودند که یک‌سوم یهودیان رومانی آن زمان را تشکیل می‌دادند.[۴] موشه هالوی گولدرین، از رهبران این جنبش، پیشنهاد سازماندهی مهاجرت گروهی به فلسطین و سوریه و تأسیس اجتماعات کشاورزی را ارائه داد.[۵]
در همین کنگره، «کمیتهٔ مرکزی اسکان سرزمین اسرائیل و سوریه» پایه‌ریزی شد. این نخستین سازمانی بود که با گروه‌های سازمان‌یافتهٔ مهاجر سروکار داشت. کمیته از گالاتسی روی رود دانوب سفرهایی به سرزمین اسرائیل ترتیب داد و مهاجرانی از جوامع یهودی رومانی را به آنجا برد. از رهگذر کنش‌های این کمیته، نزدیک به ۶۰۰ تن از حدود ۱٬۰۰۰ مهاجر نخستین، در نُه موشاوا از جمله روش‌پینا و زیخرون یاکوف ساکن شدند. در ۱۸۸۳ کمیته دچار مشکلات مالی شد و دارایی‌های زیخرون یاکوف را به بارون روتشیلد واگذار کرد.[۶]
بسیاری از مهاجران به‌سادگی در پی زندگی بهتر و دور از پوگروم‌ها بودند، همان‌گونه که هر مهاجر دیگری به دنبال شرایط بهتر می‌گردد.[۳]
تاریخچه
.jpg)
علیای نخست از ۱۸۸۱ تا ۱۹۰۳ جریان داشت و آن‌گونه که صهیونیست‌ها برنامه‌ریزی کرده بودند پیش نرفت، زیرا بودجه‌های آنان به پایان رسید.[۷] سازمان خانواده روتشیلد با تأمین مالی صهیونیست‌ها و خرید و ایجاد شهرک‌های جدید به جنبش صهیونیستی یاری رساند.[۸]
مقامات عثمانی از نوامبر ۱۸۸۲ موج مهاجرت یهودیان را شناسایی کردند و دریافتند که بخشی از نقشهٔ ملی بزرگ‌تر یهودیان است. در نتیجه، گام‌هایی برای محدود کردن ورود یهودیان به سرزمین برداشتند، هرچند سلطان عثمانی در ملاقاتی با دو نمایندهٔ یهودی از رومانی در مه ۱۸۸۲ اجازهٔ اسکان یهودیان را داده بود. این محدودیت‌ها و دشواری‌های مهاجران، دامنهٔ مهاجرت را کاهش داد.[۹]
از اروپای شرقی
مهاجرت یهودیان به فلسطین عثمانی از اروپای شرقی بخشی از مهاجرت دسته‌جمعی نزدیک به ۲٫۵ میلیون نفر بود که در اواخر سدهٔ نوزدهم و آغاز سدهٔ بیستم رخ داد.[۱۰] افزایش سریع جمعیت، مشکلات اقتصادی‌ای را در جوامع یهودی قلمرو اسکان در روسیه، گالیسیا و رومانی پدیدآورده بود.[۷]
یهودستیزی در امپراتوری روسیه نیز عاملی مهم بود. در ۱۸۸۱، تزار الکساندر دوم ترور شد و مقامات، یهودیان را متهم به این ترور کردند. به دنبال آن، افزون بر قوانین مه، پوگروم‌های بزرگ یهودستیزانه‌ای سراسر قلمرو اسکان را فراگرفت.[۱۱] جنبش «حیبت صهیون» (دوستداران صهیون) و جنبش مشابه «بیلو» در سراسر قلمرو اسکان گسترش یافتند و یهودیان را به مهاجرت به فلسطین عثمانی تشویق کردند.[۱۱]
پس از موج نخست در آغاز دههٔ ۱۸۸۰، جهش دیگری در مهاجرت در ۱۸۹۰ رخ داد. دلایل اصلی از این قرار بود:
- دولت روسیه در ۱۸۹۰ رسماً کنش‌های جنبش «حیبت صهیون» را تأیید کرد و در همان سال «کمیتهٔ اودسا» کار خود را در یافا آغاز کرد تا مهاجرانی را که در پی کنش‌های صهیونیستی به سرزمین آمده بودند بپذیرد.[۱۲]
- وضعیت اقتصادی یهودیان روسیه بدتر شد؛ مقامات همچنان یهودیان را از تجارت و صنعت بیرون می‌راندند و در ۱۸۹۱ یهودیان از مسکو اخراج شدند.[۱۳]
- وضعیت اقتصادی شهرک‌های موج نخست به یاری بارون روتشیلد (با کاشت باغ‌ها و برپایی تاکستان‌ها) بهبود یافت و این امر مهاجران تازه‌ای را به سوی سرزمین کشاند.[۱۴]
از یمن
نخستین گروه مهاجران از یمن نزدیک به هفت ماه پیش از رسیدن بیشتر یهودیان اروپای شرقی به فلسطین وارد شدند.[۱۵]
با دگرگونی‌هایی که در امپراتوری عثمانی رخ داد، شهروندان آزادی بیشتری در جابه‌جایی یافتند و در ۱۸۶۹ با گشایش کانال سوئز زمان سفر از یمن به سوریه عثمانی کاهش یافت. شماری از یهودیان یمنی این دگرگونی‌ها و تحولات جدید در «سرزمین مقدس» را نشانه‌های آسمانی نزدیک شدن زمان رستگاری تفسیر کردند. مهاجرت از یمن به متصرفیه قدس (سوریه عثمانی) از آغاز ۱۸۸۱ شروع شد و تقریباً بدون وقفه تا ۱۹۱۴ ادامه یافت. در این بازه، نزدیک به ۱۰ درصد یهودیان یمنی سرزمین خود را ترک کردند.[۱۶] از ۱۸۸۱ تا ۱۸۸۲ چند صد یهودی صنعا و چند شهرک نزدیک آن را ترک کردند. بیشتر این گروه‌ها در اورشلیم و یافا ساکن شدند. در ۱۸۸۴ برخی خانواده‌ها در محلهٔ تازه‌ساز «کفر هشیلوح» (به عبری: כפר השילוח) در منطقهٔ سلوان اورشلیم سکنا گزیدند و کنیسهٔ قدیمی یمنی را برپا کردند.[۱۶][۱۷]
پیش از جنگ جهانی اول، موج دیگری از ۱۹۰۶ آغاز شد و تا ۱۹۱۴ ادامه یافت. صدها یهودی یمنی راهی سوریه عثمانی شدند و در شهرک‌های کشاورزی ساکن شدند. پس از این جابه‌جایی‌ها، سازمان جهانی صهیونیسم شموئل یاونه‌ئلی را به یمن فرستاد تا یهودیان را به مهاجرت تشویق کند. یاونه‌ئلی در آغاز ۱۹۱۱ به یمن رسید و در آوریل ۱۹۱۲ بازگشت. بر اثر تلاش‌های او، نزدیک به ۱٬۰۰۰ یهودی از مرکز و جنوب یمن مهاجرت کردند و چند صد تن دیگر نیز پیش از ۱۹۱۴ رسیدند.[۱۸]
شهرک‌سازی
علیای نخست سنگ بنای شهرک‌نشینی یهودیان را در فلسطین نهاد و چندین شهرک از جمله ریشون لتسیون، روش‌پینا، زیخرون یاکوف، گدرا و غیره را پایه‌گذاری کرد.[۱۴] مهاجران علیای نخست همچنین در شهرها و شهرک‌های یهودی موجود به‌ویژه پتخ تیکوا مشارکت داشتند. نخستین محله‌های تل‌آویو (نوه‌تسدک، ۱۸۸۷؛ و نوه‌شالوم، ۱۸۹۰) نیز به دست اعضای این موج ساخته شد، هرچند تأسیس رسمی تل‌آویو تا علیای دوم به تأخیر افتاد.[۱۴]
در فرانسه، به دلیل مخالفت سلطان عبدالحمید دوم که پیش‌تر طرح اسکان لارنس اولیفنت را رد کرده بود، خرید زمین از راه واسطه‌ها و نام‌های مستعار انجام می‌شد.[۱۹]
شهرک‌های کشاورزی (موشاووت) بنیان‌گذاری‌شده در دورهٔ علیای نخست عبارت‌اند از:[۱۴][۷]
- ریشون لتسیون (۱۸۸۲)
- روش‌پینا (۱۸۸۲؛ جایگزین شهرک گی‌اونی که در ۱۸۷۸ بنیان‌گذاری شده بود)
- زیخرون یاکوف (۱۸۸۲)
- پتخ تیکوا (۱۸۸۲؛ بازبنیان‌گذاری پس از تلاش نخست در ۱۸۷۸)
- مازکرت باتیا (۱۸۸۳؛ با نام «عقرون» بنیان‌گذاری شد)
- نس زیونا (۱۸۸۳؛ آغاز با نام «نحالات رئوون»)
- یسود هَمَعالا (۱۸۸۳)
- گدرا (۱۸۸۴)
- بت شلومو (۱۸۸۹)
- مئیر شفیا (۱۸۸۹)
- رخووت (۱۸۹۰)
- مشمار هایاردن (۱۸۹۰)
- خدرا (۱۸۹۱)
- عین زیتیم (۱۸۹۲)
- موتسا (۱۸۹۴)
- هارتوف (۱۸۹۵)
- متولا (۱۸۹۶)
- بیر توفیا (۱۸۹۶؛ بازبنیان‌گذاری و نام‌گذاری مجدد؛ نخستین‌بار در ۱۸۸۷ با نام قسطینه آباد شد)
- بنی یهودا (۱۸۹۸)
- محنائیم (۱۸۹۸–۱۹۱۲)
- سجرا (۱۸۹۹)
- مَسحا (۱۹۰۱؛ در ۱۹۰۳ به کفر تابور تغییر نام داد)
- یاونه‌ئل (۱۹۰۱)
- مناحمیا (۱۹۰۱)
- بیت‌گان (۱۹۰۳)
- عتلیت (۱۹۰۳)
- گیوات آدا (۱۹۰۳)
- کفر سابا (۱۹۰۴)
منابع
پانویس
- 1 2 3 Hatton, Timothy J. ; Williamson, Jeffrey G. (۱۹۹۴). «What Drove the Mass Migrations from Europe in the Late Nineteenth Century?». Population and Development Review. ۲۰ (۳): ۵۳۳–۵۵۹.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده) - 1 2 The European Experience – ۱.۳.۲ Migration and Diaspora in Modern History (ca. ۱۸۰۰–۱۹۰۰). Open Book Publishers. ۲۰۲۳. شابک ۹۷۸-۱-۸۰۰۶۴-۸۷۰-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Shapira، Anita (۲۰۱۲). Israel: A History. UPNE. ص. ۳۰–۳۲. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۱۶۸-۳۵۳-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 «Radio Romania International – 135 Years Since the Focsani Zionist Congress». Radio Romania International. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Israel's future: A tale of two (or three) Zionisms – opinion». جروزالم پست. ۲۰۲۳-۰۶-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «הקונגרס שבאמת היה הקונגרס הציוני הראשון». הספרנים. ۲۰۲۲-۰۱-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 «Palestine/Israel». دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «With spy Sarah Aaronsohn's suicide, Israeli history was rewritten, claims author». تایمز اسرائیل. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Mandel, Neville J. (۱۹۷۴). «Ottoman Policy and Restrictions on Jewish Settlement in Palestine: ۱۸۸۱–۱۹۰۸: Part I». Middle Eastern Studies. ۱۰ (۳): ۳۱۲–۳۳۲.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Industrial Revolution». Leiden University. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Dubnow، Simon (۲۰۰۰). History of the Jews in Russia and Poland. Avotaynu. شابک ۹۷۸-۱-۸۸۶۲۲۳-۱۱-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Zionism and Israel – Encyclopedic Dictionary 'Hovevei Tziyon – Definition». Zionism and Israel Information Center. ۲۰۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «MOSCOW». Jewish Encyclopedia. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Shapira، Anita (۲۰۱۲). Israel: A History. UPNE. ص. ۳۳–۳۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۱۶۸-۳۵۳-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Modern Zionist Aliyot». آژانس یهود. ۲۰۱۴-۱۱-۱۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Jewish activists move into building in Arab Jerusalem neighborhood». تایمز اسرائیل. ۲۰۱۵-۰۵-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۵-۰۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Jews Move into Former Yemenite Synagogue in Silwan Valley». The Jewish Press. ۲۰۱۵-۰۵-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۵-۰۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times. Columbia University Press. ۲۰۰۳. ص. ۴۰۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Laurens، Henry (۱۹۹۹). La Question de Palestine, T.I: L'invention de la Terre sainte. Fayard. ص. ۱۲۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
منابع ویکی‌پدیا
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «First Aliyah». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Première Aliyah». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «علیا الأولی». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Primera Aliyá». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی ، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- یهودیان و یهودیت در اروپا
- یهودیان و یهودیت در یمن
- یهودیان و یهودیت در فلسطین عثمانی
- یهودیان و یهودیت در جلیل عثمانی
- سوریه عثمانی در ۱۸۸۲ (میلادی)
- جنبشهای سیاسی امپراتوری عثمانی