عوارف‌المعارف

عوارف‌المعارف

نویسنده(ها)	شهاب‌الدین عمر سهروردی
عنوان اصلی	عوارف المعارف
زبان	عربی
موضوع(ها)	تصوف، آداب خانقاه، سلوک صوفیانه
گونه(های) ادبی	رسالهٔ تعلیمی در تصوف

فهرست مطالب عوارف‌المعارف

عَوارف‌المعارف (ارمغان‌های شناخت) از مهم‌ترین آثار کلاسیک تصوف، نوشتهٔ شهاب‌الدین عمر سهروردی (۵۳۹–۶۳۲ق/۱۱۴۵–۱۲۳۴م)، فقیه شافعی، صوفی و از چهره‌های برجستهٔ سهروردیه است. این کتاب به زبان عربی نوشته شده و در ۶۳ باب، مبانی صوفی‌گری، آداب خانقاهی، رابطهٔ شیخ و مرید، خرقه، سفر، سماع، خلوت، اخلاق صوفیان، عبادات، حالات و مقامات عرفانی و انواع معرفت را بررسی می‌کند.

عوارف‌المعارف از آثار اثرگذار در روند نظام‌مندشدن آموزش و نهادهای تصوف در سده‌های ششم و هفتم قمری بود و به‌ویژه به‌عنوان راهنمای آداب و وظایف مشایخ و مریدان شهرت یافت. اثر در قلمروهای مختلف جهان اسلام، به‌خصوص ایران، عراق، آسیای مرکزی و شبه‌قارهٔ هند، رواج گسترده یافت و در میان پیروان طریقت سهروردیه جایگاهی محوری پیدا کرد.

پدیدآورنده

مقالهٔ اصلی: شهاب‌الدین عمر سهروردی

مؤلف کتاب، ابوحفص شهاب‌الدین عمر بن محمد سهروردی، از آموختگان و صوفیان برجستهٔ بغداد بود. او را نباید با شهاب‌الدین یحیی سهروردی، فیلسوف بنیان‌گذار حکمت اشراق که به «شیخ اشراق» مشهور است، اشتباه کرد.

عمر سهروردی در تصوف از عموی خود، ابوالنجیب سهروردی، تأثیر پذیرفت. ابوالنجیب از پیشگامان سنت سهروردیه و نویسندهٔ آداب المریدین بود. شهاب‌الدین عمر سهروردی بعدها این سنت را بسط داد و با فعالیت‌های آموزشی، خانقاهی و تألیفی خود به تثبیت سهروردیه به‌عنوان یکی از جریان‌های مهم صوفی‌گری یاری رساند.

نام کتاب

سهروردی در مقدمهٔ کتاب می‌گوید آنچه از دانش و معرفت بر او گشوده شده، عطایا و بخشش‌های الهی است و بزرگ‌ترین این بخشش‌ها را «عوارف‌المعارف» می‌خواند؛ از این رو عنوان کتاب را می‌توان تقریباً به معنی «موهبت‌های معرفت» یا «بخشش‌های معرفتی» دانست.

تاریخ تألیف

تاریخ دقیق نگارش عوارف‌المعارف مشخص نیست. در پژوهش‌های قدیمی‌تر، نسخه‌ای متعلق به اوایل سدهٔ هفتم قمری که با حلقهٔ شاگردان خود سهروردی ارتباط داشت، از کهن‌ترین شواهد انتقال اثر دانسته می‌شد.

در سال ۲۰۲۰ آیدوغان کارس نسخه‌ای کهن‌تر از کتاب را معرفی کرد که ابوطاهر عبدالسلام شیرازی آن را در سال ۶۰۳ قمری/۱۲۰۶ میلادی کتابت کرده بود. وجود این نسخه نشان می‌دهد که دست‌کم صورتی از عوارف‌المعارف تا این تاریخ تألیف شده و در میان عالمان در گردش بوده است.

این کشف تاریخ قطعی تألیف را معلوم نمی‌کند، اما حد نهاییِ زمانی برای وجود کتاب را دست‌کم به سال ۶۰۳ قمری بازمی‌گرداند.

هدف از نگارش

سهروردی یکی از اهداف اصلی خود را دفاع از تصوف در برابر منتقدان و جداکردن تصوف حقیقی از رفتار کسانی می‌داند که به‌زعم او تنها ظواهر صوفیانه را تقلید می‌کردند. او می‌کوشد نشان دهد که اصول تصوف با قرآن، حدیث و شریعت سازگار است.

به گفتهٔ سهروردی، در زمان او گروهی تنها با پوشیدن جامهٔ صوفیان یا انجام برخی آیین‌ها خود را به تصوف منسوب می‌کردند و همین امر باعث بدبینی نسبت به صوفیان شده بود. بنابراین یکی از اهداف کتاب توضیح ماهیت تصوف و تمایز میان «صوفی حقیقی» و مدعیان تصوف است.

از این نظر، عوارف‌المعارف در ادامهٔ آثاری چون اللمع فی التصوف اثر ابو نصر سراج، رساله قشیریه اثر ابوالقاسم قشیری و کشف‌المحجوب اثر علی هجویری قرار می‌گیرد که کوشیده بودند تصوف را در چهارچوب آموزه‌های اسلامی توضیح دهند و از آن دفاع کنند.

منابع و شیوهٔ تألیف

سهروردی برای تألیف کتاب از آثار پیشین تصوف و حدیث استفاده کرده است. از منابع عمدهٔ او می‌توان به این آثار اشاره کرد:

• قوت القلوب اثر ابوطالب مکی؛
• اللمع فی التصوف اثر ابو نصر سراج؛
• آداب المریدین اثر ابوالنجیب سهروردی؛
• احادیث و اقوال صوفیان و عالمان نسل‌های پیشین.

بخش قابل توجهی از کتاب از نقل سخنان مشایخ، احادیث و گزارش‌های دارای اسناد تشکیل شده است. با این حال، ویلیام چیتیک تأکید می‌کند که سهم خود سهروردی تنها گردآوری مطالب پیشین نیست و او در تعریف و توضیح مفاهیم صوفیانه نیز تحلیل‌های مستقلی ارائه کرده است.

نمونه‌ای از این تحلیل‌ها در باب ۵۶ دیده می‌شود که سهروردی مفاهیمی چون نفس، روح، قلب و «سرّ» را بررسی و از یکدیگر متمایز می‌کند.

ساختار

برگی از کتاب عوارف‌المعارف

عوارف‌المعارف از ۶۳ باب تشکیل شده است. ویلیام چیتیک این باب‌ها را از نظر موضوعی به پنج بخش عمده تقسیم کرده است:

ماهیت تصوف

باب‌های ۱ تا ۹ به منشأ دانش صوفیان، برتری معرفت آنان، ماهیت تصوف، نام «صوفی» و تفاوت صوفیان با دیگر گروه‌ها اختصاص دارد.

در این بخش سهروردی همچنین دربارهٔ گروه‌هایی چون ملامتیه و قلندریه و کسانی که بدون برخورداری از ویژگی‌های مورد نظر او خود را صوفی می‌نامند بحث می‌کند.

نهادها و اعمال صوفیانه

باب‌های ۱۰ تا ۲۸ دربارهٔ ساختار و اعمال زندگی صوفیانه است. موضوعات این باب‌ها شامل:

• جایگاه شیخ؛
• خادم و همراهان خانقاه؛
• خرقه و پوشیدن آن؛
• رباط و خانقاه؛
• سفر صوفیانه؛
• اقامت در خانقاه؛
• ازدواج و تجرد؛
• سماع؛
• خلوت و چله‌نشینی.

است.

یکی از ویژگی‌های مهم این بخش، تنظیم منظم قواعد زندگی جمعی در رباط و خانقاه است. اگرچه پیش از سهروردی نیز برای زندگی خانقاهی آدابی وجود داشت، عوارف‌المعارف از نخستین آثاری است که این قواعد را به‌صورتی منظم و تفصیلی صورت‌بندی کرد.

اخلاق صوفیان

باب‌های ۲۹ و ۳۰ به اخلاق صوفیان اختصاص دارد. در این بخش از صفاتی مانند:

• فروتنی؛
• مدارا؛
• ایثار؛
• بخشایش؛
• گشاده‌رویی؛
• آسان‌گیری؛
• ترک تکلف؛
• قناعت؛

سخن گفته شده است.

آداب

باب‌های ۳۱ تا ۵۵ بیش از همه دربارهٔ «ادب» است. سهروردی در این قسمت هم آداب دینی عمومی و هم قواعد ویژهٔ زندگی صوفیانه را بررسی می‌کند.

موضوعاتی چون طهارت، نماز، روزه، شب‌زنده‌داری، خوردن، خوابیدن، پوشیدن جامه، سفر و معاشرت از مباحث این بخش‌اند. بخش مهمی نیز به آداب رابطهٔ میان شیخ و مرید اختصاص یافته است.

معرفت، احوال و مقامات

باب‌های ۵۶ تا ۶۳ عمدتاً جنبهٔ نظری دارند و به مباحثی چون:

• انواع معرفت؛
• خواطر؛
• احوال؛
• مقامات؛
• نفس، روح، قلب و سرّ؛
• تجربهٔ رهپو در مسیر سلوک؛

اختصاص یافته‌اند.

تصوف و شریعت

یکی از مضامین مرکزی کتاب تأکید بر پیوند میان شریعت و طریقت است. سهروردی تصوف را راهی خارج از احکام دینی نمی‌داند و برای اثبات دیدگاه‌های خود بارها به قرآن، حدیث و اقوال عالمان استناد می‌کند.

او کوشیده است تصوف را در متن زندگی دینی اهل سنت قرار دهد و رفتارهای صوفیانه را با عبادات و وظایف معمول مسلمانان هماهنگ سازد. این ویژگی بعدها در هویت طریقت سهروردیه نیز نقش مهمی یافت.

خانقاه و سازمان تصوف

اهمیت عوارف‌المعارف تنها در بحث‌های نظری آن نیست. کتاب یکی از منابع مهم برای شناخت فرایند سازمان‌یافتن خانقاه‌ها و روابط درونی جوامع صوفیانه در سده‌های میانه است.

سهروردی دربارهٔ مسئولیت‌های شیخ، مرید، خادم، مسافر و مقیم خانقاه بحث می‌کند و برای رفتار آنان قواعدی پیشنهاد می‌دهد. این سامان‌دهیِ زندگی صوفیانه در زمانی صورت گرفت که طریقت‌های بزرگ در حال شکل‌گیری و گسترش بودند.

به همین دلیل، عوارف‌المعارف را می‌توان افزون بر رساله‌ای دربارهٔ عرفان فردی، راهنمایی برای اداره و سازمان‌دهی جامعهٔ صوفیان نیز دانست.

جایگاه در سهروردی‌گرایی

عوارف‌المعارف به یکی از متون اساسی سهروردیه تبدیل شد و همراه با گسترش این طریقت به مناطق شرقی جهان اسلام راه یافت.

در برخی شاخه‌های سهروردیه، خواندن و تدریس کتاب چنان اهمیت یافت که برای تدریس آن اجازه صادر می‌شد. این کتاب در هند و آسیای مرکزی نیز به یکی از منابع اصلی آموزش صوفیان بدل شد.

در شبه‌قاره هند، سنت سهروردیه به‌ویژه از طریق شخصیت‌هایی چون بهاءالدین زکریا گسترش یافت و عوارف‌المعارف در محیط صوفیانهٔ هند نفوذی گسترده پیدا کرد.

تأثیر

برخی تعریف‌ها و دسته‌بندی‌های کتاب، از جمله توضیحات سهروردی دربارهٔ صوفیان، ملامتیان و قلندران، در آثار نویسندگان بعدی بازتاب یافت. از جمله نورالدین عبدالرحمن جامی در نفحات الانس من حضرات القدس از مطالب عوارف‌المعارف بهره برد.

کتاب همچنین در شکل‌گیری و تدوین شماری از متون فارسی تصوف نقش داشت و مطالب آن مستقیماً یا با واسطه وارد آثاری دربارهٔ آداب سلوک و اصطلاحات عرفانی شد.

ترجمه‌های فارسی

عوارف‌المعارف از سدهٔ هفتم قمری چند بار به فارسی ترجمه یا بازپرداخت شد.

از کهن‌ترین ترجمه‌های شناخته‌شده، ترجمه‌ای است که قاسم داوود خطیب حدود سال ۶۳۹ قمری/۱۲۴۱–۱۲۴۲ میلادی فراهم کرد.

اسماعیل بن عبدالمؤمن بن عبدالجلیل بن ابی‌منصور ماشاده نیز در سال ۶۶۵ قمری/۱۲۶۶–۱۲۶۷ میلادی ترجمه‌ای فارسی از کتاب تهیه کرد. این ترجمه به کوشش قاسم انصاری در سال ۱۳۶۴ خورشیدی در تهران منتشر شد.

ترجمه‌ها یا اقتباس‌های فارسی دیگری نیز به این افراد نسبت داده شده است:

• ظهیرالدین عبدالرحمن بن شیخ نجیب‌الدین علی بُزغُش؛
• صدرالدین جنید بن فضل‌الله شیرازی، با اثری موسوم به ذیل المعارف؛
• کمال‌زاده چلبی؛
• بهبودعلی خراسانی.

نسخه‌هایی از این آثار برجای مانده است.

عوارف‌المعارف و مصباح‌الهدایه

مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، اثر عزالدین محمود کاشانی، در برخی منابع قدیم به‌عنوان «ترجمهٔ فارسی عوارف‌المعارف» معرفی شده است. با این حال، خود کاشانی تصریح می‌کند که به‌جای ترجمهٔ لفظ‌به‌لفظ، اثری مستقل به فارسی تألیف کرده که بخش بزرگی از اصول و فروع عوارف‌المعارف را دربردارد و مطالب و دریافت‌های دیگری نیز بدان افزوده است.

ساختار دو کتاب نیز یکسان نیست. چیتیک با مقایسهٔ فهرست مطالب دو اثر یادآور شده است که بخش‌هایی از مصباح‌الهدایه از عوارف اقتباس شده، اما این مطالب غالباً گسترش یافته یا بازنویسی شده‌اند.

پژوهش‌های جدید نیز تأکید کرده‌اند که مصباح‌الهدایه را نباید ترجمهٔ کامل و مستقیم عوارف‌المعارف به شمار آورد.

واکاوی‌ها، حاشیه‌ها و چکیده‌گیری‌ها

رواج کتاب موجب شد شرح‌ها، حاشیه‌ها و تلخیص‌های متعددی بر آن نوشته شود. از جمله:

• علی بن احمد مهائمی شرحی با عنوان عوارف اللطائف نوشت؛
• علی بن برهان‌الدین حلبی اثری با عنوان اللطیف عن عوارف المعارف پدید آورد؛
• سید شریف جرجانی بر کتاب تعلیقاتی نوشت؛
• به امام ربانی نیز تعلیقاتی بر کتاب نسبت داده شده است؛
• محب‌الدین احمد بن عبدالله طبری کتاب را تلخیص کرد؛
• گیسودراز بر آن شرحی عربی نوشت که بعداً به فارسی ترجمه شد.

برگردان به زبان‌های دیگر

عوارف‌المعارف به زبان‌های گوناگون ترجمه یا اقتباس شده است.

در دورهٔ عثمانی چند ترجمهٔ ترکی از اثر پدید آمد. یکی از ترجمه‌های مفصل را حاجی احمد بن سیدی در سدهٔ نهم قمری تهیه کرد.

ریشارد گراملیش در سال ۱۹۷۸ ترجمه‌ای آلمانی از کتاب با عنوان Die Gaben der Erkenntnisse des Umar as-Suhrawardi منتشر کرد.

ترجمه‌ای انگلیسی که هنری ویلبرفورس کلارک در سال ۱۸۹۱ با عنوان The ‘Awarif-u’l-Ma‘arif منتشر کرد، در واقع ترجمهٔ انگلیسی مستقیم متن عربی سهروردی نیست. کلارک بر متن فارسی مصباح‌الهدایه محمود کاشانی تکیه کرده بود و آن را ترجمهٔ عوارف می‌پنداشت؛ پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که این دو اثر از لحاظ ساختار و محتوا تفاوت‌های اساسی دارند.

نسخه‌های خطی

نسخه‌های خطی متعدد و کهنی از عوارف‌المعارف باقی مانده است. تعدد نسخه‌های نزدیک به دوران مؤلف نشان‌دهندهٔ رواج سریع کتاب در همان سدهٔ هفتم قمری است.

کهن‌ترین نسخهٔ شناخته‌شده‌ای که تاکنون به‌طور علمی معرفی شده، نسخه‌ای است که اکنون در بلگراد نگهداری می‌شود و ابوطاهر عبدالسلام بن ابی‌الربیع شیرازی آن را در سال ۶۰۳ قمری/۱۲۰۶ میلادی کتابت کرده است.

پیش از شناسایی این نسخه، نسخه‌ای مربوط به سال‌های ۶۰۵–۶۰۶ قمری/۱۲۰۸–۱۲۰۹ میلادی از کهن‌ترین نسخه‌های اثر شناخته می‌شد. این نسخه با شاگردان و کاتبان نزدیک به خود سهروردی مرتبط بود.

وجود چنین نسخه‌های اولیه‌ای برای بررسی تاریخ تحریر کتاب و تحول اندیشهٔ مؤلف اهمیت ویژه‌ای دارد.

چاپ‌ها

متن عربی عوارف‌المعارف بارها چاپ شده است. از چاپ‌های قدیمی آن نسخه‌هایی هستند که در حاشیهٔ احیاء علوم الدین محمد غزالی منتشر شده‌اند؛ از جمله چاپ قاهره در ۱۳۲۷ قمری/۱۹۰۹ میلادی.

کتاب در سدهٔ بیستم به‌صورت مستقل نیز بارها در بیروت و دیگر شهرها منتشر شد. عبدالحمید محمود و محمود شریف نیز بخشی از اثر را بر پایهٔ نسخه‌های خطی تصحیح و در قاهره منتشر کردند.

با وجود نسخه‌های فراوان و چاپ‌های متعدد، پژوهش‌های جدید یادآور شده‌اند که تدوین یک تصحیح انتقادی جامع که همهٔ نسخه‌های کهن و اختلافات متنی آنها را بررسی کند همچنان مسئله‌ای مهم در پژوهش دربارهٔ این اثر است.

اهمیت پژوهشی

اهمیت عوارف‌المعارف را می‌توان در چند زمینه خلاصه کرد:

• از منابع اصلی شناخت اندیشهٔ صوفیانه در اواخر سدهٔ ششم و اوایل سدهٔ هفتم قمری است؛
• اطلاعات گسترده‌ای دربارهٔ سازمان، آداب و زندگی روزمرهٔ خانقاه‌ها ارائه می‌کند؛
• یکی از منابع مهم در تاریخ شکل‌گیری طریقتهای سازمان‌یافتهٔ صوفیانه است؛
• در انتقال اصطلاحات و آموزه‌های تصوف به ادبیات فارسی و تصوف شبه‌قاره نقش داشته است؛
• از نمونه‌های برجستهٔ تلاش برای پیوند دادن تصوف با قرآن، حدیث و فقه اهل سنت است.

جستارهای وابسته

• شهاب‌الدین عمر سهروردی
• سهروردیه
• ابوالنجیب سهروردی
• آداب المریدین
• مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه
• قوت القلوب
• اللمع فی التصوف
• رساله قشیریه
• کشف‌المحجوب
• نفحات الانس من حضرات القدس
• خانقاه
• تصوف

برای مطالعهٔ بیشتر

• Chittick، William C. (۱۹۸۷). «ʿAWĀREF AL-MAʿĀREF». Encyclopaedia Iranica. ج. III. صص. ۱۱۴–۱۱۵.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Uludağ، Süleyman (۱۹۹۱). «AVÂRİFÜ'l-MAÂRİF». TDV İslâm Ansiklopedisi. ج. ۴. صص. ۱۰۹–۱۱۰.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Ohlander، Erik S. (۲۰۰۸). Sufism in an Age of Transition: ʿUmar al-Suhrawardī and the Rise of the Islamic Mystical Brotherhoods. Leiden: Brill. شابک ۹۷۸۹۰۴۷۴۳۲۱۴۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Kars، Aydogan (۲۰۲۰). «An Earlier Copy of al-Suhrawardī's ʿAwārif al-Maʿārif and Its Scribe, Abū Ṭāhir al-Ḥanafī». Religions. ۱۱ (۱۱): ۶۱۳. doi:10.3390/rel11110613.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:doi رایگان بی‌نشان (رده) نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• شهاب‌الدین عمر سهروردی (۱۳۶۴). عوارف المعارف. ترجمهٔ اسماعیل بن عبدالمؤمن؛ به کوشش قاسم انصاری. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)