قاهره قبطی

قاهره قبطی
نمای بیرونی «کلیسای معلق» به همراه برج‌های ناقوس دوقلویش
کلیسای معلق، یکی از برجسته‌ترین کلیساهای قبطی
نوعمنطقه مذهبی و تاریخی
مکانمصر القدیمه، قاهره، مصر
مختصات۳۰°۰۰′۲۳″شمالی ۳۱°۱۳′۵۴″شرقی / ۳۰٫۰۰۶۲۸°شمالی ۳۱٫۲۳۱۷۸۱°شرقی / 30.00628; 31.231781
ساخته‌شدهدوره‌های باستان تا قرون وسطی
سبک(های) معماریمعماری قبطی، معماری بیزانسی، معماری اسلامی
وبگاهcoptic-cairo.com

قاهره قبطی (عربی مصری: القاهره القبطيه؛ ‏انگلیسی: Coptic Cairo) بخشی از قاهرهٔ قدیم است که دژ بابل، موزهٔ قبطی، کلیسای معلق، کنیسهٔ بن عزرا، کلیسای یونانی سنت جورج و دیگر اماکن مذهبی و تاریخی را دربرمی‌گیرد.[۱] بر اساس سنت مسیحی، باور بر این است که خانوادهٔ مقدس از این منطقه دیدن کرده و در محل کلیسای قدیسان سرجیوس و باخوس (ابو سرگا) اقامت داشته‌اند.[۲] قاهرهٔ قبطی هم پیش از دوران اسلامی و هم در دوران اسلامی، پایگاهی مستحکم برای مسیحیت در مصر بود؛ زیرا بیشتر کلیساهای آن پس از فتح مصر به دست مسلمانان در سدهٔ هفتم میلادی ساخته شدند.

تاریخچه

دوران باستان و روم

شواهدی از سکونت در این منطقه دست‌کم از سدهٔ ششم پیش از میلاد وجود دارد؛ زمانی که ایرانیان در کنار نیل، در شمال ممفیس، دژی ساختند. ایرانیان همچنین کانالی از نیل (در فسطاط) تا دریای سرخ احداث کردند. این سکونتگاه ایرانی «بابل» نام داشت که یادآور شهر باستانی واقع در امتداد فرات بود، و هم‌زمان با افول شهر نزدیک ممفیس، اهمیت آن افزایش یافت؛ هلیوپلیس نیز با همین وضعیت روبه‌رو شد.[۳] در دورهٔ بطلمیوسی، بابل و ساکنان آن عمدتاً به دست فراموشی سپرده شدند.[۴]

مسیحیت نخستین و آزار و اذیت رومیان

به‌طور سنتی گفته می‌شود که خانوادهٔ مقدس در جریان فرار به مصر، برای پناه گرفتن از هیرودیس، از این منطقه دیدن کردند.[۵] همچنین گفته می‌شود که مسیحیت با ورود سنت مرقس به اسکندریه و تبدیل شدن او به نخستین پاتریارک، در مصر شروع به گسترش کرد؛ هرچند این دین در دوران حکومت رومیان به‌صورت زیرزمینی باقی ماند.[۶] هنگامی که جمعیت محلی شروع به سازمان‌دهی برای شورش کرد، رومیان با تشخیص اهمیت راهبردی منطقه، دژ را به تصرف خود درآوردند و آن را در نزدیکی محل پیشین، به‌عنوان دژ بابل، بازسازی کردند.[۷] تراژان کانال منتهی به دریای سرخ را دوباره گشود و در نتیجه تجارت رونق بیشتری گرفت.[۶]

در طول سه سدهٔ نخست عصر حاضر، بخش قابل‌توجهی از جمعیت مصر از باورهای بت‌پرستانه به مسیحیت گرویدند. بااین‌حال، آنان از سوی برخی امپراتوران روم، به‌ویژه دیوکلتیان در حدود سال ۳۰۰ میلادی، مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. این آزارها پس از صدور فرمان میلان، که تساهل دینی را اعلام می‌کرد، پایان یافت. کلیسای ارتدکس قبطی بعدها از کلیسای رومیان و بیزانسی‌ها جدا شد. در دوران فرمانروایی آرکادیوس (۳۹۵–۴۰۸)، چندین کلیسا در قاهرهٔ قدیم ساخته شد.[۸]

فضای داخلی با ردیف‌هایی از ستون‌ها و یک ایکونوستاس در کلیسای سنت باربارا
فضای داخلی کلیسای سنت باربارا، یکی از قدیمی‌ترین کلیساهای باقی‌مانده در قاهره

فتح اسلامی و نخستین دورهٔ حکومت مسلمانان

هنگامی که اعراب مسلمان در سدهٔ هفتم مصر را فتح کردند، شهری جدید به نام فسطاط را خارج از دیوارهای دژ بابل بنا کردند. فسطاط به پایتخت اداری مصر تبدیل شد و جای اسکندریه را به‌عنوان مهم‌ترین شهر کشور گرفت.[۹][۱۰] در سال‌های نخست حکومت اعراب، به قبطیان اجازه داده شد چندین کلیسا در محدودهٔ دژ قدیمی بنا کنند.[۱۱] برخی از قدیمی‌ترین کلیساهای قاهره، یعنی کلیسای سنت باربارا و کلیسای قدیسان سرجیوس و باخوس، به همین دوره، یعنی اواخر سدهٔ هفتم یا اوایل سدهٔ هشتم، نسبت داده می‌شوند.[۱۲]

در دورهٔ قرون وسطی، فسطاط دارای جامعه‌ای یهودی و تثبیت‌شده بود که چندین جماعت یهودی و عبادتگاه داشت.[۱۳] کنیسهٔ بن عزرا، که امروزه در قاهرهٔ قبطی قرار دارد، با آیین فلسطینی یا سوری مرتبط بود، در حالی که دیگر جوامع یهودی فسطاط از سنت‌های متفاوت ربانی پیروی می‌کردند؛ یهودیان قرائی نیز عبادتگاه‌هایی در شهر داشتند.[۱۴] بن عزرا نه‌تنها محل عبادت، بلکه مرکزی برای آموزش، امور اقتصادی جامعه و امور خیریه نیز بود.[۱۵] گنیزای آن حدود ۴۰۰٬۰۰۰ صفحه دست‌نوشته را که بین سده‌های یازدهم و نوزدهم میلادی گردآوری شده بود، حفظ کرد و مجموعه‌ای را شکل داد که بعدها با نام گنیزای قاهره شناخته شد.[۱۶]

دورهٔ فاطمی و دوره‌های بعدی

در دورهٔ خلافت فاطمیان، مقر پاتریارک‌نشین قبطی در دوران پاتریارکی سیریل دوم (۱۰۷۸–۱۰۹۲)، به دلیل خواسته‌های بدر الجمالی، وزیر اعظم فاطمی، از اسکندریه به فسطاط منتقل شد؛ او می‌خواست پاپ قبطی در نزدیکی پایتخت اقامت داشته باشد.[۱۷][۱۸] مقر جدید پاتریارک‌نشین، کلیسای مریم عذرا بود که امروزه با نام کلیسای معلق شناخته می‌شود، و نیز کلیسای سنت مرکوریوس که در فاصلهٔ کوتاهی در شمال دژ قدیمی قرار داشت. این دو کلیسا به‌عنوان محل اقامت پاپ قبطی و همچنین محل برگزاری تقدیس پاپ‌های جدید و دیگر رویدادهای مهم مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در سدهٔ چهاردهم، مقر پاتریارک‌نشین به کلیسای مریم عذرا در حارهٔ زویله، در آن زمان در مرکز قاهره، منتقل شد.[۱۸][۱۹]

نمای بیرونی صومعهٔ سنت جورج با درختان و طاقی دروازه‌دار
صومعهٔ سنت جورج

با سقوط فاطمیان و روی کار آمدن سلسلهٔ ایوبی در سدهٔ دوازدهم، مقامات مسلمان نسبت به مسیحیان رواداری و گشاده‌نظری کمتری نشان دادند و ساخت هرگونه کلیسای جدید به‌طور جدی ممنوع شد.[۲۰] با وجود این، هنر و ادبیات قبطی همچنان شکوفا بود. شماری از مسافران اروپای غربی نیز در این دوره از قاهرهٔ قدیم دیدن کردند و شرح‌هایی از دژ باستانی و کلیساهای آن نوشتند. فضای داخلی کلیساها با تجهیزات و آثار هنری جدید آراسته شد؛ از جمله پرده‌های چوبی نفیس محراب که امروزه در برخی از کلیساهای اینجا دیده می‌شوند.[۲۱]

در طول سدهٔ هفدهم، هنگامی که فضای مذهبی تحت حکومت عثمانیان بار دیگر گشوده‌تر شد، مرمت و بازسازی کلیساها در مقیاسی گسترده‌تر از سر گرفته شد. افزون بر فعالیت‌های ساختمانی، حمایت از هنر نیز افزایش یافت و شمار زیادی از شمایل‌های کلیسایی که امروزه حفظ شده‌اند، در سده‌های هجدهم و نوزدهم سفارش داده شدند.[۲۲]

بااین‌حال، تا اواخر سدهٔ نوزدهم، بسیاری از کلیساها از بی‌توجهی رنج می‌بردند. این وضعیت تا حدی به لطف «کمیتهٔ حفاظت از آثار هنری عرب» بهبود یافت؛ نهادی که در سال ۱۸۸۱ برای مرمت و حفاظت از بناهای تاریخی قاهره تأسیس شده بود. از سال ۱۸۹۷، بودجه‌ای برای حفاظت ویژه از آثار قبطی در اختیار این کمیته قرار گرفت که با تأمین مالی پاتریارک‌نشین قبطی همراه بود.[۲۳] بخش دیگری از این تلاش حفاظتی، افتتاح موزهٔ قبطی در سال ۱۹۱۰ بود تا آثار تاریخی هنر قبطی، اشیای مرتبطی که از کاوش‌های باستان‌شناختی به دست آمده بودند و عناصر معماری تزئینی برگرفته از کلیساها و خانه‌های سراسر کشور را در خود جای دهد و از آن‌ها محافظت کند. این موزه اکنون مهم‌ترین مجموعهٔ هنر قبطی در جهان را در خود جای داده است.[۲۴][۲۵][۲۶]

فضای داخلی کنیسه بن عزرا

کلیساها

قاهرهٔ قبطی تا به امروز منطقه‌ای عمدتاً مسیحی است[۲۷] و چندین کلیسای دارای اهمیت تاریخی را در خود جای داده است:

  • کلیسای سنت مریم (حارهٔ الروم)
  • کلیسای سنت مرکوریوس
  • کلیسای قدیسان سرجیوس و باخوس (ابو سرگا)
  • کلیسای معلق
  • کلیسای مریم مقدس (باب‌الدرج)
  • کلیسای سنت باربارا
  • کلیسای سنت میناس[۲]
  • صومعه و کلیسای سنت جورج
  • دیر و کلیسای سنت جورج (ارتدوکس یونانی)

کنیسه

کنیسه بن عزرا درون دژ سابق رومیان در قاهرهٔ قدیم، در منطقه‌ای که با نام قاهرهٔ قبطی نیز شناخته می‌شود، قرار دارد.[۲۸][۲۹] در قرون وسطی، این کنیسه با نام کنیسهٔ اورشلیمیان یا فلسطینیان شناخته می‌شد و به‌عنوان مرکزی برای جامعهٔ یهودیان فلسطینی فسطاط فعالیت می‌کرد.[۳۰][۳۱] کنیسه‌های قرون وسطایی فسطاط نه‌تنها به‌عنوان محل عبادت، بلکه به‌عنوان مکان گردهمایی‌های اجتماعی و فعالیت‌های قضایی یهودیان نیز عمل می‌کردند.[۳۲] کنیسه بن عزرا به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که نسخه‌های خطی گنیزای قاهره طی چندین سده در آن گردآوری شدند.[۲۸][۳۳]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ "What Is the Cairo Geniza? | Geniza Lab". genizalab.princeton.edu (in English). Retrieved 2026-09-04.
  2. 1 2 "Coptic Cairo". Egyptology Online. Archived from the original on 14 December 2007.
  3. ↑ Beattie 2005, p. 63.
  4. ↑ Beattie 2005, pp. 64–65.
  5. ↑ Beattie 2005, p. 65.
  6. 1 2 Beattie 2005, p. 66.
  7. ↑ Yeomans, Richard (2006), The Art and Architecture of Islamic Cairo, Garnet & Ithaca Press, pp. 9, ISBN 978-1-85964-154-5
  8. ↑ Kamil 1987, p. 81.
  9. ↑ Raymond, André (1993). Le Caire (in French). Fayard.
  10. ↑ Kennedy, Hugh (2007). The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In. Weidenfeld & Nicolson.
  11. ↑ Beattie 2005, pp. 67–69.
  12. ↑ Gabra et al. 2013, p. 75.
  13. ↑ "What Is the Cairo Geniza?". Geniza Lab. Princeton University. Retrieved 4 September 2026.
  14. ↑ "What Is the Cairo Geniza?". Geniza Lab. Princeton University. Retrieved 4 September 2026.
  15. ↑ "A Synagogue in Old Cairo". Discarded History. Cambridge University Library. Retrieved 4 September 2026.
  16. ↑ "What Is the Cairo Geniza?". Geniza Lab. Princeton University. Retrieved 4 September 2026.
  17. ↑ Angold, Michael (2006). The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity (in English). Vol. 5. Cambridge University Press. p. 375. ISBN 978-0-521-81113-2.
  18. 1 2 Den Heijer, Johannes; Immerzeel, Mat; Boutros, Naglaa Hamdi D.; Makhoul, Manhal; Pilette, Perrine; Rooijakkers, Tineke (2018). "Christian Art and Culture". In Melikian-Chirvani, Assadullah Souren (ed.). The World of the Fatimids. Toronto; Munich: Aga Khan Museum; The Institute of Ismaili Studies; Hirmer. p. 202. ISBN 978-1-926473-12-3.
  19. ↑ Gabra et al. 2013, pp. 80, 178, 182–183.
  20. ↑ Gabra et al. 2013, p. 76.
  21. ↑ Gabra et al. 2013, pp. 76–77.
  22. ↑ Gabra et al. 2013, p. 77.
  23. ↑ Gabra et al. 2013, pp. 78–79.
  24. ↑ Gabra, Gawdat; Eaton-Krauss, Marianne (2007). Coptic Museum (in English). American Univ. in Cairo Press. pp. 16–20. ISBN 978-977-416-007-3.
  25. ↑ Beattie 2005, pp. 75–76.
  26. ↑ Brief History, Coptic Museum, archived from the original on 3 June 2004, retrieved 29 January 2009
  27. ↑ "Cairo travel". Archived from the original on 9 July 2008. Retrieved 26 February 2008.
  28. 1 2 "What Is the Cairo Geniza?". Geniza Lab. Princeton University. Retrieved 4 September 2026.
  29. ↑ Yagur, Moshe (2024). "Living in the City: Jews and Their Residences in Medieval Fusṭāṭ". The Medieval History Journal. 27 (2): 411–440. doi:10.1177/09719458241248571.
  30. ↑ Yagur, Moshe (2024). "Living in the City: Jews and Their Residences in Medieval Fusṭāṭ". The Medieval History Journal. 27 (2): 411–440. doi:10.1177/09719458241248571.
  31. ↑ Lev, Efraim (2013). "Mediators between Theoretical and Practical Medieval Knowledge: Medical Notebooks from the Cairo Genizah and their Significance". Medical History. 57 (4): 487–515. doi:10.1017/mdh.2013.56.
  32. ↑ Yagur, Moshe (2024). "Living in the City: Jews and Their Residences in Medieval Fusṭāṭ". The Medieval History Journal. 27 (2): 411–440. doi:10.1177/09719458241248571.
  33. ↑ "Genizah Charity List (ENA 2348.1v)". JTS Library. Jewish Theological Seminary. Retrieved 4 September 2026.

کتاب‌شناسی

  • Beattie, Andrew (2005), Cairo: A Cultural History, Oxford University Press
  • Gabra, Gawdat; van Loon, Gertrud J.M.; Reif, Stefan; Swelim, Tarek (2013). Ludwig, Carolyn; Jackson, Morris (eds.). The History and Religious Heritage of Old Cairo: Its Fortress, Churches, Synagogue, and Mosque. American University in Cairo Press. ISBN 978-977-416-769-0.
  • Kamil, Jill (1987), Coptic Egypt, American University in Cairo Press
  • Williams, Caroline (2018). Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide (7th ed.). Cairo: The American University in Cairo Press.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ قاهره قبطی موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.