قبول (اختربینی)

قبول ((به انگلیسی: reception)) در اختربینی و احکام نجوم، رابطه‌ای میان دو اختر است که در آن یکی از اختران در جایگاهی از منطقةالبروج قرار دارد که اختر دیگر در آن دارای یکی از حظوظ یا گونه‌های استیلا است؛ مانند خانه، شرف، مثلثه یا حد. در این وضعیت، اختر دارای حظ، اختر دیگر را «می‌پذیرد» و در سنت اختربینی این رابطه می‌توانست موجب یاری، تقویت یا بهبود وضعیت اختر پذیرفته‌شده دانسته شود.[۱][۲]

این مفهوم در سنت اختربینی یونانی، عربی، ایرانی و اروپای قرون وسطی اهمیت داشت و در منابع فارسی سده‌های میانه با اصطلاح «قبول» شناخته می‌شد. ابوریحان بیرونی در التفهیم قبول را حالتی می‌داند که اختر زیرین در یکی از «بهره‌های» اختر زبرین باشد و هنگام پیوند، اختر زبرین آن را «بپذیرد». اگر اختر زبرین نیز به نوبهٔ خود در یکی از بهره‌های اختر زیرین قرار داشته باشد، بیرونی این حالت را قبول تمام می‌نامد.[۱]

تعریف و شیوهٔ عمل

قبول بر پایهٔ این تصور استوار است که هر اختر در بخش‌هایی از منطقةالبروج دارای حظ و اقتدار ویژه‌ای است. اگر اختر دیگری در یکی از این جایگاه‌ها قرار گیرد و میان دو اختر رابطهٔ لازم برقرار باشد، اختر صاحب حظ، اختر نخست را می‌پذیرد. در تعبیرهای متأخر، این رابطه گاه به رابطهٔ «میزبان و مهمان» تشبیه شده است: اختر صاحب خانه یا حظ مانند میزبانی است که می‌تواند به اختری که در قلمرو او قرار گرفته یاری رساند.[۳]

برای نمونه، اگر خورشید در ترازو قرار داشته باشد، ناهید به سبب خداوندی آن برج دارای استیلا بر جایگاه خورشید است. در چنین وضعیتی، اگر شرایط لازم برای قبول برقرار باشد، ناهید خورشید را می‌پذیرد.»

قبول الزاماً محدود به خداوندیِ خانه نبود. در منابع قرون وسطی، حظ‌هایی چون شرف، مثلثه و حد نیز می‌توانستند در ایجاد قبول دخالت داشته باشند. شدت قبول نیز بسته به شمار و اهمیت حظ‌هایی که میان دو اختر برقرار بود متفاوت دانسته می‌شد.[۱]

قبول در منابع فارسی

از کهن‌ترین تعریف‌های فارسی این اصطلاح در التفهیم لأوائل صناعة التنجیم ابوریحان بیرونی آمده است. بیرونی می‌نویسد که قبول هنگامی است که اختر زیرین «بجایی باشد که بهرهٔ علوی بود» و اختر زبرین هنگام پیوند، آن را بپذیرد. او برای توضیح این مفهوم از تشبیه شناخت و پذیرش میان دو شخص استفاده می‌کند و سپس می‌افزاید که اگر اختر زبرین نیز در بهرهٔ اختر زیرین باشد، «قبول تمام» پدید می‌آید. به گفتهٔ او، هرچه شمار بهره‌های مشترک بیشتر باشد، قبول نیز قوی‌تر است.[۱]

بیرونی حالت مقابل قبول را انکار می‌نامد. در این حالت، میان اختران شرایط لازم برای قبول وجود ندارد.[۱]

شهمردان بن ابی‌الخیر رازی نیز در روضه‌المنجمین مدخلی مستقل به «قبول» اختصاص داده و آن را چنین تعریف کرده است که دو اختر به یکدیگر بپیوندند و هر یک در خانه یا شرف دیگری باشند. او همچنین تصریح می‌کند که قبول می‌تواند «از جهت حد» نیز حاصل شود.[۲] شهمردان در ادامه از فعل «پذیرفتن» برای بیان این رابطه استفاده می‌کند و قبول را در پیوند با سازگاری و آمیزش میان اختران توضیح می‌دهد.[۲]

در بخش دیگری از همین اثر، شهمردان در بحث اتصال، میان «موافقت»، «قبول» و «نسبت» تمایز می‌گذارد و قبول را یکی از درجات مهم در سنجش رابطهٔ اختران معرفی می‌کند.[۴]

کاربرد اصطلاح «قبول» منحصر به متون تخصصی مفصل نیز نبود. عنصرالمعالی کیکاووس در باب سی‌وچهارم قابوس‌نامه، که به علم نجوم اختصاص دارد، «قبول» را در کنار اصطلاحاتی چون اتصال، انصراف، جمع نور، منع، دفع تدبیر، اعتراض و مکافات از مفاهیمی می‌شمارد که منجم باید از آنها آگاه باشد.[۵]

قبول تمام و قبول متقابل

اگر رابطهٔ قبول دوسویه باشد، یعنی هر یک از دو اختر در یکی از حظوظ اختر دیگر قرار گرفته باشد، رابطه نیرومندتر دانسته می‌شود. بیرونی این حالت را قبول تمام می‌نامد.[۱]

در اختربینی جدید غربی اصطلاح قبول متقابل برای حالتی به کار می‌رود که هر یک از دو اختر در جایگاه استیلای دیگری قرار داشته باشد؛ مشهورترین شکل آن هنگامی است که دو اختر در خانه‌های یکدیگر واقع شوند. برای مثال، اگر ناهید در برجی باشد که بهرام خداوند آن است و بهرام نیز در خانهٔ ناهید قرار داشته باشد، میان آنها قبول متقابل برقرار است.

«قبول تمام» در اصطلاح بیرونی را می‌توان با برخی صورت‌های قبول متقابل مقایسه کرد، اما این دو اصطلاح در همهٔ سنت‌ها الزاماً دامنهٔ کاملاً یکسانی ندارند. تعریف تاریخی قبول می‌توانست افزون بر خانه، حظ‌هایی مانند شرف و حد را نیز دربر گیرد، در حالی که اصطلاح قبول متقابل در کاربرد جدید غالباً به مبادلهٔ خانه‌های دو اختر اشاره دارد.

انکار

انکار در اصطلاح بیرونی حالت مقابل قبول است. وی پس از شرح قبول می‌گوید هنگامی که شرایط قبول وجود نداشته باشد، آن را «انکار» می‌خوانند.[۱] در برخی متون عربی نیز تعبیر «غیرالقبول» برای نبودن قبول به کار رفته است.

جایگاه در احکام نجوم

قبول در احکام نجوم از عواملی بود که برای ارزیابی توانایی اختران در انجام دادن دلالت‌های خود به کار می‌رفت. اختری ممکن بود از جهات دیگر ضعیف باشد، اما قبول از سوی اختری نیرومند می‌توانست برای آن نوعی پشتیبانی فراهم کند. از این رو، در داوری زایچه تنها موقعیت مستقل هر اختر بررسی نمی‌شد، بلکه رابطهٔ آن با خداوندان حظ‌هایی که در آنها قرار داشت نیز اهمیت داشت.

مفهوم قبول به‌ویژه در اختربینی ساعتی و داوری دربارهٔ ارتباط دو دلیل اهمیت یافت. وجود قبول میان دو دلیل می‌توانست نشانهٔ تمایل، همکاری یا امکان تحقق امر مورد پرسش تلقی شود؛ در حالی که نبودن قبول یا وجود روابط ناسازگار می‌توانست دلالت متفاوتی داشته باشد.

اصطلاح‌شناسی

واژهٔ تاریخی فارسی و عربی این مفهوم «قبول» است. در نثر فارسی کهن، فعل «پذیرفتن» نیز برای توضیح عمل قبول به کار رفته است.[۲] بنابراین «پذیرش» را می‌توان برابر توضیحی امروزی این مفهوم دانست، اما در منابع فارسی تاریخی، نام فنیِ مستند آن «قبول» است.

«استقبال» با وجود شباهت ظاهری، برابر این اصطلاح نیست. در آثار نجومی دورهٔ اسلامی، استقبال اصطلاحی برای مقابلهٔ دو جرم، به‌ویژه خورشید و ماه، بوده است و نباید با قبول اشتباه شود.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 3 4 5 6 7 بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۵۲). التفهیم لأوائل صناعة التنجیم. به کوشش جلال‌الدین همایی. تهران: انجمن آثار ملی. ص. ۴۹۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. 1 2 3 4 رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر. روضة المنجمین. تصحیح جلیل اخوان زنجانی. مرکز نشر میراث مکتوب. ص. ۹۶.
  3. ↑ هولدینگ، دبورا. «Understanding Planetary Dignity and Debility – Part 6: Reception». Skyscript.
  4. ↑ رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر. روضة المنجمین. تصحیح جلیل اخوان زنجانی. مرکز نشر میراث مکتوب. ص. ۹۵.
  5. ↑ عنصرالمعالی، کیکاووس بن اسکندر. «باب سی و چهارم: اندر علم نجوم و هندسه». قابوس‌نامه. تصحیح غلامحسین یوسفی.

برای مطالعهٔ بیشتر

  • هولدن، جیمز هرشل (۲۰۰۶). A History of Horoscopic Astrology. American Federation of Astrologers. شابک ۹۷۸-۰۸۶۶۹۰۴۶۳۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • On Reception. ترجمهٔ Rob Hand. ARHAT Publications. ۱۹۹۸. شابک ۹۷۸-۰۹۶۶۲۲۶۶۲۱. {{cite book}}: پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Sela، Shlomo (۲۰۱۷). Abraham Ibn Ezra's Introductions to Astrology. Brill. شابک ۹۷۸-۹۰۰۴۳۴۲۲۸۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Annand، A. (۲۰۱۶). Mutual Reception. Sextile. شابک ۹۷۸-۱۹۲۷۷۹۹۲۴۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

الگو:اصطلاحات اختربینی

منابع

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.