قبول متقابل

قبول متقابل ((به انگلیسی: mutual reception)) در اختربینی حالتی از قبول است که در آن دو اختر به‌طور هم‌زمان در جایگاه‌هایی قرار دارند که اختر دیگر در آنها دارای حظ یا استیلا است. رایج‌ترین صورت آن هنگامی است که هر اختر در خانه یا برجِ تحت خداوندی اختر دیگر قرار گرفته باشد.

برای نمونه، اگر تیر در بره و بهرام در دوپیکر قرار داشته باشد، تیر در خانهٔ بهرام و بهرام در خانهٔ تیر است و از این رو میان آنها قبول متقابل از راه خانه برقرار است.

در منابع فارسی دورهٔ اسلامی نیز صورت دوسویهٔ قبول شناخته شده بود. ابوریحان بیرونی در التفهیم پس از تعریف «قبول» توضیح می‌دهد که اگر اختر پذیرفته‌شده نیز در یکی از «بهره‌های» اختر پذیرنده باشد، رابطه کامل‌تر می‌شود و آن را «قبول تمام» می‌نامد. هرچه شمار حظ‌ها یا «بهره‌ها» میان دو اختر بیشتر باشد، قوت این رابطه نیز بیشتر دانسته می‌شود.

تعریف

در ساده‌ترین تعریف جدید، قبول متقابل زمانی رخ می‌دهد که هر یک از دو اختر در خانهٔ دیگری باشد. برای مثال، اگر تیر در بره و بهرام در دوپیکر باشد، هر دو در خانهٔ دیگری جای گرفته‌اند.

با این حال، مفهوم تاریخی قبول متقابل گسترده‌تر از مبادلهٔ صرفِ خانه‌ها بود. اختران می‌توانستند به واسطهٔ دیگر حظوظ نیز یکدیگر را بپذیرند؛ از جمله شرف، مثلثه، حد و وجه. حتی ممکن بود نوع حظ دو اختر متفاوت باشد؛ برای نمونه یکی در شرف دیگری و دیگری در خانهٔ اختر نخست باشد. چنین حالتی را می‌توان قبول متقابل آمیخته دانست.

قبول متقابل در منابع تاریخی

در سنت قرون میانه، قبول بخشی از دستگاه گسترده‌تری برای سنجش رابطهٔ اختران بود. اختر در صورتی «پذیرفته» می‌شد که در جایگاهی از حظ‌های اختر دیگر قرار داشت و میان آنها رابطهٔ لازم برقرار بود. منابع دورهٔ اسلامی و اروپای قرون وسطی شدت قبول را بر پایهٔ نوع حظ و چگونگی رابطهٔ میان دو اختر متفاوت می‌دانستند.

بیرونی در التفهیم قبول را چنین توضیح می‌دهد که اختر زیرین در جایی باشد که «بهرهٔ» اختر زبرین است و با آن پیوند برقرار کند. اگر اختر زبرین نیز در «بهرهٔ» اختر زیرین قرار گرفته باشد، او این حالت را «قبول تمام» می‌نامد.

از این رو «قبول تمام» در اصطلاح بیرونی نزدیک‌ترین اصطلاح فارسی تاریخی به مفهوم امروزی قبول متقابل است، هرچند این دو را نمی‌توان در همهٔ مکاتب و دوره‌ها دقیقاً هم‌معنا دانست.

نقش نظر میان دو اختر

در بسیاری از سنت‌های قدیم، صرف قرار گرفتن دو اختر در حظ‌های یکدیگر برای نیرومندترین صورت قبول کافی شمرده نمی‌شد و وجود نظر میان آنها نیز اهمیت داشت. اگر دو اختر در برج‌هایی باشند که به یکدیگر نظر دارند، مانند تثلیث، تسدیس، تربیع یا مقابله، امکان اثرگذاری متقابل آنها بیشتر دانسته می‌شد.

برخی منابع تاریخی میان قبول متقابل همراه با نظر و قبول متقابل بدون نظر تفاوت می‌گذاشتند. حالت نخست معمولاً قوی‌تر تلقی می‌شد؛ زیرا افزون بر اشتراک در حظ، پیوند هندسی نیز میان دو اختر وجود داشت.

اگر دو برج نسبت به یکدیگر در حالت بی‌نظری باشند، یعنی هیچ‌یک از نظرهای اصلی را نسازند، برخی اختربینان سنتی قبول را ضعیف‌تر می‌دانستند.

گونه‌های قبول متقابل

از راه خانه

رایج‌ترین صورت قبول متقابل آن است که هر اختر در خانهٔ اختر دیگر باشد. برای نمونه، تیر در بره و بهرام در دوپیکر نمونه‌ای از قبول متقابل از راه خانه است.

از راه شرف

دو اختر ممکن است هر یک در شرف دیگری قرار داشته باشند. برای نمونه، ماه در گاو دارای شرف است و هرمزد در خرچنگ دارای شرف است؛ بنابراین اگر ماه در خرچنگ و هرمزد در گاو قرار گیرند، هر یک در جایگاه شرف دیگری است و نوعی قبول متقابل از راه شرف پدید می‌آید.

از راه مثلثه

اگر هر یک از دو اختر در برجی قرار داشته باشد که اختر دیگر در آن خداوندِ مثلثه باشد، قبول متقابل از راه مثلثه شکل می‌گیرد. اعتبار و شدت این نوع قبول به نظام خداوندان مثلثه و همچنین روزانه یا شبانه بودن زایچه بستگی دارد.

از راه حد و وجه

در متون قرون وسطی قبول از راه حد و وجه نیز شناخته شده بود. این حظ‌ها معمولاً از خانه و شرف ضعیف‌تر محسوب می‌شدند و در نتیجه قبول حاصل از آنها نیز قوت کمتری داشت.

قبول متقابل آمیخته

در قبول متقابل آمیخته، نوع حظ دو طرف یکسان نیست. برای نمونه ممکن است اختر نخست در خانهٔ اختر دوم باشد، در حالی که اختر دوم در شرف اختر نخست قرار گرفته باشد. چنین روابطی نیز در سنت‌های قرون وسطی در زمرهٔ قبول‌های متقابل شمرده می‌شدند.

قوت و ضعف قبول متقابل

صرف وجود قبول متقابل الزاماً به معنای نیرومند یا سودمند بودن آن نیست. قوت این رابطه به وضعیت خود اختران بستگی دارد.

از جمله عواملی که می‌توانند قبول متقابل را تقویت یا تضعیف کنند عبارت‌اند از:

• نوع حظی که قبول بر پایهٔ آن شکل گرفته است؛ خانه و شرف معمولاً از حظ‌های قوی‌ترند؛
• وجود یا نبود نظر میان دو اختر؛
• قوت یا ضعف ذاتی و عرضی اختران؛
• قرار گرفتن اختر در وبال یا هبوط؛
• حرکت بازگشتی؛
• احتراق یا قرار گرفتن زیر شعاع خورشید؛
• قرار گرفتن در خانه‌های وتدی، مایل‌الوتد یا زایل‌الوتد.

بنابراین دو اختر ممکن است از لحاظ فنی در قبول متقابل باشند اما به علت ضعف شدید یکی یا هر دو، توان اندکی برای کمک به یکدیگر داشته باشند.

نمونه‌ها

یکی از نمونه‌های قوی قبول متقابل از راه خانه می‌تواند تیر در بزغاله و کیوان در خوشه باشد. تیر در خانهٔ کیوان و کیوان در خانهٔ تیر قرار دارد و دو برج بزغاله و خوشه نیز با یکدیگر نظر تثلیث دارند. از این رو علاوه بر مبادلهٔ خانه‌ها، نظر سازگار نیز میان آنها برقرار است.

نمونه‌ای متفاوت، خورشید در آب‌ریز و کیوان در شیر است. خورشید در خانهٔ کیوان و کیوان در خانهٔ خورشید قرار دارد و بنابراین قبول متقابل از راه خانه شکل می‌گیرد؛ اما هر دو اختر در برج مقابل خانهٔ خود، یعنی در وبال، هستند و برج‌های شیر و آب‌ریز نیز با یکدیگر نظر مقابله دارند. از این رو در برخی شیوه‌های داوری سنتی، این قبول متقابل بسیار ضعیف‌تر از نمونهٔ نخست ارزیابی می‌شود.

مثال دیگر ناهید در خوشه و تیر در ترازو است. ناهید در خوشه در هبوط قرار دارد، در حالی که تیر در خانهٔ ناهید یعنی ترازو است. دو برج خوشه و ترازو نیز نسبت به یکدیگر بی‌نظرند. بنابراین، هرچند میان دو اختر نوعی رابطهٔ متقابل از راه خداوندی وجود دارد، وضعیت ناهید و نبود نظر میان دو برج می‌تواند اثر آن را کاهش دهد.

تفاوت با مبادلهٔ خانه‌ها

در کاربرد جدید، قبول متقابل گاه عملاً مترادف «مبادلهٔ خانه‌ها» دانسته می‌شود، یعنی هر اختر در خانهٔ دیگری باشد. اما در سنت تاریخی مفهوم قبول گسترده‌تر بود و می‌توانست از راه شرف، مثلثه، حد و وجه نیز ایجاد شود.

از این رو «مبادلهٔ خانه‌ها» تنها یکی از انواع قبول متقابل است، نه تعریف کامل تاریخی آن.

اصطلاح‌شناسی فارسی

در فارسی تاریخی، اصطلاح اصلی برای (به انگلیسی: reception) «قبول» بوده است. شهمردان بن ابی‌الخیر رازی در روضه‌المنجمین نیز «قبول» را یکی از روابط فنی میان اختران می‌شمارد و از قرار داشتن اختران در خانه، شرف یا حد یکدیگر سخن می‌گوید.

بیرونی برای حالت دوسویهٔ این رابطه اصطلاح «قبول تمام» را به کار می‌برد. بنابراین «قبول تمام» یک اصطلاح تاریخی فارسی برای صورت نیرومند و دوسویهٔ قبول است. با این حال، برای مفهوم گسترده‌تر امروزی (به انگلیسی: mutual reception)، اصطلاح «قبول متقابل» روشن‌تر است، زیرا صورت‌های گوناگونِ دوسویهٔ قبول را بدون محدود کردن آنها به تعریف یک مؤلف یا دوره دربر می‌گیرد.

جستارهای وابسته

• قبول (اختربینی)
• حظ (اختربینی)
• حظوظ خمسه
• استیلا (اختربینی)
• خانه (اختربینی)
• شرف و هبوط
• مثلثه
• حد (اختربینی)
• وجه (اختربینی)
• نظر (اختربینی)
• بی‌نظری (اختربینی)

منابع

• بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۵۲). التفهیم لأوائل صناعة التنجیم. به کوشش جلال‌الدین همایی. تهران: انجمن آثار ملی.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر. روضة المنجمین.
• Lewis, James R. (1994). The Astrology Encyclopedia (in English).

جستارهای وابسته

• قبول

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mutual reception». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۲ اوت ۲۰۲۶.