لغت فرس

لغتِ فُرسا یا فرهنگِ اسدی نام واژه‌نامه‌ای مهم و قدیمی است که اسدی توسی، شاعر سرشناس سدهٔ پنجم هجری، آن را نگاشته است.^[۱]

این فرهنگ، پس از رسالهٔ ابوحَفض سُغدی، و تفاسیر في لغة الفُرس، نوشتهٔ شرف‌الزمان قَطران ابن منصور ارموی، شاعر معروف (۴۶۵ هجری قمری)، نگاشته شده است که از این دو اثر، اثری نیست؛ در نتیجه، کتاب لغت فرس، نخستین فرهنگ لغت موجود است.^[۲] اسدی توسی، این فرهنگ را پس از نظم گرشاسپ‌نامه، یعنی پس از ۴۵۸ هـ. ق، نگارش کرده است.^[۳]

این واژه‌نامه در ایران تا کنون با ویرایش‌های عباس اقبال، محمد دبیرسیاقی، علی‌اشرف صادقی و فتح‌الله مجتبایی منتشر شده است.^[۴]

گفته می‌شود نگارش این واژه‌نامه به‌تشویق اردشیر ابن دیلمسپار قطبی نجمی (شاعر) بوده است. اسدی در این کتاب برای شرح غالب واژه‌ها، شاهد یا شواهدی از شاعران می‌آورَد. ترتیب واژه‌های این واژه‌نامه، بر پایهٔ حرف آخر آنها است.^[۵]

اسدی همان‌گونه که خود در کتاب لغت فرس گفته است، این کتاب را برای آن نوشت تا شاعران و نویسندگان پارسی‌زبان سرزمین‌های غربی ایران که با برخی از واژه‌های به‌کاررفته در خراسان و فرارود آشنایی نداشتند، بتوانند مشکلات لغوی خود را به یاری این کتاب رفع کنند.^[۱] این واژه‌نامه بیشتر برای استفادهٔ شاعران تنظیم شده؛ از این‌رو، ترتیب واژگان این فرهنگ بر اساس حرف آخر آنهاست و برای پیدا کردن قافیه برای شاعران، به‌ویژه آنهایی که به فارسی تسلط کافی نداشتند، منبع ارزشمندی بوده است.^[۶]

این واژه‌نامه، جدا از آنکه به واژه‌ها پرداخته، برخی اشعار شعرای کهن را که امروزه جز نام، آگاهی دیگری از ایشان نداریم، یا پاره‌هایی از سروده‌هایی را چون کِلیله و دِمنه، سَندبادنامه‌ اثر رودکی و وامِق و عُذرا اثر عنصری که از میان رفته‌اند، از گزندِ زمانه نگه داشته است.^[۷]

مطالب این کتاب، طی سال‌های متوالی، تغییرات بسیاری داشته و در هر زمان، برای تکمیل، به آن مطلبی را افزوده‌اند؛ چنانکه به‌‌جرأت نمی‌توان گفت آنچه از اسدی است، کدام است. با این‌ همه، کتاب جالب و سودمندی است و اساس کار همهٔ فرهنگ‌نویسان پس از اسدی بوده است.^[۲]