مانگالا

مانگالا
ایزد سیارهٔ بهرام[۱]
عضوی از ناواگراها
مانگالا سوار بر مرکب خویش، گوسفند
دیواناگریमंगल
ترجمهٔ سانسکریتMangala
وابستگیناواگراها، دوا، ویشنوپرستی
اقامتگاهمانگالالوکا
سیارهبهرام
مانتراام مانگالا دوایا ناماه
روزسه‌شنبه
رنگسرخ
شماره۹، ۱۸ و ۲۷
مرکوبگوسفند بزرگ‌شاخ
والدینمادر: بومی
پدر: ویشنو در هیئت واراها (در سنت ویشنوپرستی)
یا
شیوا (در سنت شیواپرستی)
همسرمدها (بر پایهٔ برهما وایوارتا پورانا)[۲]

مانگالا (سانسکریت: मङ्गल، نویسه‌گردانی سانسکریت: Maṅgala, انگلیسی: Mangala) تجسم ایزدی و نام سیارهٔ مریخ در ادبیات هندو است.[۳] او که با نام لوهیتا (به معنای سرخ‌فام)[۴] نیز شناخته می‌شود، ایزد خشم، پرخاشگری و پیکار به‌شمار می‌رود.[۳] بر پایهٔ باورهای ویشنوپرستی، او فرزند بومی (ایزدبانوی زمین) و ویشنو است؛ زمانی زاده شد که ویشنو در کالبد واراها (گراز تناسخ‌یافته) بومی را از اعماق آب‌های ازلی برآورد.[۳][۵] در روایت شیواپرستی، او از قطره‌ای از خون یا عرق ایزد شیوا پدیدار گشته است.[۶]

نام‌شناسی

سیارهٔ بهرام (مانگالا) با نام‌های زیر نیز خوانده می‌شود:

  • راکتَ‌وارنا (रक्तवर्ण) - آن‌که رنگش چون خون است.[۷]
  • بائوما (भौम) - پورِ بومی (فرزند زمین).
  • لوهیتانگا (लोहिताङ्ग) - سرخ‌پیکر (لوها به معنای آهن نیز هست، پس آهن‌پیکر نیز تعبیر می‌شود).
  • کوجا (कुज) - آن‌که از زمین زاده شده است.
  • بها (भ) - درخشان.[۸]
  • دهَراپوترا (धरापुत्र) - پورِ دهَرا (زمین).

شمایل‌نگاری

او به رنگ سرخ یا رنگ آتشین با چهار دست نگاشته می‌شود که در دست‌های خود نیزه سه‌شاخ (تریشولا)، گرز (گادا)، نیلوفر آبی (لوتوس) و زوبین (شولا) دارد. مرکب (واهانا) او قوچ است. او بر روز سه‌شنبه فرمانروایی دارد.[۹]

اسطوره‌شناسی

مانگالا در روایت تناسخ واراها از ویشنو پدیدار می‌شود. هنگامی که هیرانیاکشه، پادشاه اسوراها، ایزدبانوی زمین (بومی) را می‌رباید، ویشنو در سومین تجسد خویش برای رهانیدن او به زمین فرود می‌آید. او چون دید دیو او را به ژرفای کشیرا ساگارا برده است، بومی را با دندان‌های نیش خود گرفت و با کشتن اسورا، او را به جایگاه شایسته‌اش در کیهان بازگرداند. هنگامی که بومی بالا آمد، ویشنو دریافت که او در حقیقت جلوه‌ای از همسرش، لکشمی است،[۱۰] و از این پیوند، مانگالا، به معنای «فرخنده»، زاده شد.[۱۱]

بر پایهٔ سنت شیواپرستی، روزگاری که شیوا بر فراز کوه کایلاش غرق در مراقبه بود، سه قطره عرق از پیشانی‌اش بر زمین چکید. از آن قطره‌ها نوزادی زیبا با چهره‌ای سرخ‌گون و چهار دست به جهان آمد. شیوا کودک را برای پرورش به مادر زمین سپرد و او که در دامن بومی بالید، بائوما نام گرفت.[۱۲]

ادبیات کهن

واژهٔ مانگالا بسیار دیرینه است؛ نخستین بار در ریگ‌ودا (هزارهٔ دوم پیش از میلاد) پدیدار گشت و پاتانجلی دستورنویس (سدهٔ دوم پ. م) نیز آن را نه به عنوان اصطلاحی در احکام نجوم، بلکه به معنای ساختار «فرخنده و کامیاب» (سیدها) در فنون ادبی به کار برد. پانینی نیز در بند ۱٫۳٫۱ در بافتی همسان از آن یاد کرده است.[۱۳] به گفتهٔ کریستوفر مینکوفسکی، در متون وداها سخنی از آیین‌های فرخنده یا زمان‌سنجی خجسته برای آغاز مناسک در میان نیست؛ بلکه مفهوم «مانگالا» به عنوان رسوم میمون احتمالاً در سده‌های میانه (پس از میانهٔ هزارهٔ نخست میلادی) در سنت‌های هندی پدیدار شد و پس از آن در هندوئیسم، بودیسم و جینیسم رواج یافت.[۱۴] مکتب مناسکی میمانسا در هندوئیسم در سراسر هزارهٔ نخست میلادی هیچ سروده‌ای با مضمون مانگالا در پیوند با سیارهٔ مریخ در متون خود نداشت.[۱۴]

در مارکاندیا پورانا متن نجومی مانگالا کاواچا استوترام آمده است که دربردارندهٔ نیایشی خطاب به مانگالا برای پناه‌جویی و پاسداری است.[۱۵]

اختربینی و نیایش

در سنت اختربینی هندی، مانگالا در مفاهیم ناکشانترا، ناواگراها و ساپتاریشی جایگاهی ویژه دارد. نام او در فهرست ایزدان هندو ثبت است و معابد ویژهٔ او در زیارتگاه‌های پرشمار هندو واقع شده‌اند؛ مکان‌هایی که زائران برای انجام آیین‌های زیارتی یا یاترا به آنجا می‌روند.

اختر

مانگالا به عنوان یک سیاره در متون گوناگون نجومی هندو به زبان سانسکریت آمده است؛ از جمله در آریابهاتیا اثر آریابهاتا (سدهٔ پنجم میلادی)، رومَکه اثر لاته دوا و پنچه سیدهانتیکا اثر وراهامیهیرا (سدهٔ ششم میلادی)، خندک‌هادیکه اثر برهماگوپتا (سدهٔ هفتم میلادی) و شیشیادهی وریدیدا اثر لَلَه (سدهٔ هشتم میلادی).[۱۶] این متون مانگالا را یکی از سیارات دانسته و ویژگی‌های حرکات مداری آن را محاسبه می‌کنند.[۱۶] در متونی چون سوریا سیدهانتا (نگاشته‌شده میان سده‌های پنجم تا دهم میلادی)، داده‌های نجومی در کنار اساطیر ایزدان بررسی شده است.[۱۶]

دست‌نویس‌های این آثار در بیان حرکات فلکی مانگالا تفاوت‌های اندکی با یکدیگر دارند که نشان‌دهندهٔ بازنگری این متون در گذر زمان است.[۱۷][۱۸][۱۹]

دانشمندان هندو در هزارهٔ نخست میلادی دورهٔ تناوب نجومی هر یک از کواکب از جمله مانگالا را بر پایهٔ بررسی‌های رصدی برآورد کردند:[۲۰]

متون سانسکریت: گردش مداری مانگالا (بهرام) چند روز به درازا می‌کشد؟
منبع زمان برآوردشده برای هر گردش نجومی[۲۰]
سوریا سیدهانتا ۶۸۶ روز، ۲۳ ساعت، ۵۶ دقیقه، ۲۳/۵ ثانیه
سیدهانتا شیرومانی ۶۸۶ روز، ۲۳ ساعت، ۵۷ دقیقه، ۱/۵ ثانیه
بطلمیوس ۶۸۶ روز، ۲۳ ساعت، ۳۱ دقیقه، ۵۶/۱ ثانیه
محاسبات سدهٔ بیستم ۶۸۶ روز، ۲۳ ساعت، ۳۰ دقیقه، ۴۱/۴ ثانیه

گاه‌شماری و منطقةالبروج

مانگالا ریشهٔ نام‌گذاری روز «مانگالاوارا» یا سه‌شنبه در گاه‌شماری هندو است.[۳] واژهٔ मंगल به معنای «فرخنده» است، اما سیارهٔ بهرام در احکام نجوم در زمرهٔ کواکب نحس شمرده می‌شود.

نام روز سه‌شنبه در دیگر زبان‌های هندواروپایی نیز اغلب از ایزد رومی مارس (همچون واژهٔ لاتین ‏Martis‏ برای سه‌شنبه) یا ایزدی با ویژگی‌های همسان ریشه گرفته است. برای نمونه، نام سه‌شنبه در انگلیسی (‏Tuesday‏) برگرفته از نام ایزد جنگ در اساطیر ژرمنی، یعنی تیر (Týr) است.[۲۱]

مانگالا بخشی از سامانهٔ ناواگراها در منطقةالبروج هندو است. کهن‌ترین اثر مدون احکام نجوم در هند، کتاب ودانگا جیوتیشا است که گردآوری آن از سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد آغاز گردید.

سیارهٔ مریخ

الوهیت بخشیدن به اجرام سیاره‌ای و اهمیت احکام نجومی آن‌ها از دورهٔ ودایی پدید آمد و در وداها ثبت شد. کواکب کلاسیک، از جمله بهرام، در هزارهٔ دوم پیش از میلاد در آتارواودا یاد شده‌اند. این سامانه با دستاوردهای دانشمندان غرب آسیا، از جمله سنت‌های گاه‌شماری اوستایی نو و اختربینی هلنیستی، گسترش بیشتری یافت. کتاب یاواناجاتاکا (دانش یونانیان) به دست نویسنده‌ای از پادشاهی یونانی هند به نام «یاوانشوارا» («خداوندگار یونانیان») در دورهٔ حکومت پادشاه ساتراپ‌های باختری، رودردامان یکم، نگاشته شد. این اثر که در سال ۱۲۰ میلادی تدوین شد، نقشی بنیادین در استانداردسازی احکام نجوم هندی ایفا کرد. سامانهٔ ناواگراها در دوره شاکا و به دست مردمان شاکا (سکایی) به اوج خود رسید و دستاوردهای آنان پایهٔ گاه‌شماری ملی هند (گاه‌شماری شاکا) را بنیان نهاد.

برای مطالعهٔ بیشتر

  • Pingree, David (1973). "The Mesopotamian Origin of Early Indian Mathematical Astronomy". Journal for the History of Astronomy. 4 (1). SAGE: 1–12. Bibcode:1973JHA.....4....1P. doi:10.1177/002182867300400102.
  • Pingree, David (1981). Jyotihśāstra: Astral and Mathematical Literature. Otto Harrassowitz. ISBN 978-3-447-02165-4.
  • Yukio Ohashi (1999). Johannes Andersen (ed.). Highlights of Astronomy, Volume 11B. Springer Science. ISBN 978-0-7923-5556-4.
  • Dictionary of Hindu Lore and Legend (شابک ‎۰−۵۰۰−۵۱۰۸۸−۱) by Anna Dallapiccola

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ "Mangala, Maṅgalā, Maṅgala, Mamgala: 45 definitions". 27 September 2008.
  2. ↑ "Brahma Vaivarta Purana - English Translation - All Four Kandas". 1 January 2003 – via Internet Archive.
  3. 1 2 3 4 Dalal, Roshen (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books India. p. 240. ISBN 978-0-14-341421-6.
  4. ↑ Ancient Indian Tradition & Mythology: The Nārada-Purāṇa (in English). Motilal Banarsidass. 1982. p. 984.
  5. ↑ Williams, George M. (2008-03-27). Handbook of Hindu Mythology (in English). OUP USA. p. 86. ISBN 978-0-19-533261-2.
  6. ↑ Dalal, Roshen (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide (in English). Penguin Books India. p. 240. ISBN 978-0-14-341421-6.
  7. ↑ Turner, Sir Ralph Lilley (1962). "aṅgāraka 126". A comparative dictionary of the Indo-Aryan languages. London: Oxford University Press. Digital Dictionaries of South Asia, University of Chicago. p. 7. Retrieved 21 February 2010.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  8. ↑ Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam (ed.). India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 75.
  9. ↑ Mythology of the Hindus, Charles Coleman, p. 132
  10. ↑ Misra, Munindra; मिश्रा, मुनीन्द्र (2015-08-04). Lord Vishnu & Goddess Lakshmi (in Hindi). Osmora Incorporated. p. 108. ISBN 978-2-7659-1672-7.
  11. ↑ Arumugam, Nesa (2020-09-27). Myths and Legends of the Navagraha: The Nine Movers of Destiny in Indian Astrology (in English). Partridge Publishing Singapore. p. 45. ISBN 978-1-5437-6002-6.
  12. ↑ Banerjee, Sudeshna. "Red Bhooma - What Hindu mythology says about Mars". The Telegraph (in English).
  13. ↑ Walter Slaje (2008). Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes. Otto Harrassowitz Verlag. pp. 22–24. ISBN 978-3-447-05645-8.
  14. 1 2 Christopher Minkowski (2008). Walter Slaje (ed.). Abhandlungen برای die Kunde des Morgenlandes. Otto Harrassowitz Verlag. pp. 8–24. ISBN 978-3-447-05645-8.
  15. ↑ adawal, Shanker. Encyclopedia of Vedic Astrology: Relationship: Marriage, Love & Sex (in English). Sagar Publications. p. 589.
  16. 1 2 3 Ebenezer Burgess (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. vii–xi. ISBN 978-81-208-0612-2.
  17. ↑ Lionel D. Barnett (1994). Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan. Asian Educational Services. pp. 190–192. ISBN 978-81-206-0530-5.
  18. ↑ Ebenezer Burgess (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. ix–xi, xxix. ISBN 978-81-208-0612-2.
  19. ↑ J Fleet (1911). "Arbhatiya". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. Cambridge University Press for the Royal Asiatic Society: 794–799.
  20. 1 2 Ebenezer Burgess (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. 26–27. ISBN 978-81-208-0612-2.
  21. ↑ Linda T. Elkins-Tanton (2006). Mars. Infobase Publishing. pp. v–vi. ISBN 978-1-4381-0726-4.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مانگالا موجود است.

الگو:ناواگراها الگو:اختربینی هندی

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.