چغمینی
شرف‌الدین محمود بن محمد بن عمر چَغمینی خوارزمی، مشهور به چَغمینی یا جَغمینی، پزشک، اخترشناس، ریاضی‌دان و نویسندهٔ ایرانی اهل خوارزم بود که در اواخر سدهٔ ششم و اوایل سدهٔ هفتم هجری، برابر با اواخر سدهٔ دوازدهم و اوایل سدهٔ سیزدهم میلادی، می‌زیست. مهم‌ترین آثار او الملخص فی علم الهیئة در اخترشناسی نظری و قانونچه فی الطب در پزشکی است.[۱]
دربارهٔ تبار قومی چغمینی اطلاع قطعی در دست نیست. نسبت «خوارزمی» در نام او ارتباطش را با خوارزم نشان می‌دهد. قاضی‌زاده رومی در شرح خود بر ملخص نوشته است که «چغمین» یکی از روستاهای خوارزم بوده است؛ با این حال، مکان دقیقی با این نام در منابع جغرافیایی به‌طور قطعی شناسایی نشده است. سالی پی. راگپ احتمال داده است که «چغمینی» شاید به نام یک خاندان مربوط بوده یا حتی نشان‌دهندهٔ وابستگی قبیله‌ای ترک باشد؛ اما این احتمال‌ها قطعی نیستند.[۲] ازاین‌رو، نسبت دادن قطعی او به قوم عرب، فارس یا ترک پشتوانهٔ استواری ندارد و «دانشمند خوارزمی» توصیف دقیق‌تری از خاستگاه اوست.
زندگی و تاریخ‌گذاری
از زندگی شخصی چغمینی اطلاعات اندکی باقی مانده است. منابع متأخر او را با خوارزم مرتبط دانسته‌اند و پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که احتمالاً در خوارزم و نواحی پیرامون آن و شاید در حوزهٔ علمی مرو فعالیت می‌کرده است.[۲]
در بسیاری از منابع قدیم و جدید، تاریخ درگذشت او ۷۴۵ق/۱۳۴۴–۱۳۴۵م ذکر شده و به همین سبب گاه او را دانشمند سدهٔ هشتم هجری دانسته‌اند. این تاریخ سبب شد برخی پژوهشگران وجود دو دانشمند همنام را فرض کنند: یکی اخترشناس سدهٔ هفتم هجری و نویسندهٔ ملخص، و دیگری پزشک سدهٔ هشتم و نویسندهٔ قانونچه. پژوهش نسخه‌شناختی سالی پی. راگپ نشان می‌دهد که این فرض به احتمال بسیار زیاد نادرست است و همهٔ این آثار متعلق به یک چغمینی است.[۳]
مهم‌ترین شاهد در این زمینه نسخه‌ای از قانونچه است که در ۱۲ رمضان ۶۰۱ق، برابر با ۳ مه ۱۲۰۵م، در قونیه کتابت شده است. وجود چنین نسخه‌ای نشان می‌دهد که قانونچه در آغاز سدهٔ سیزدهم میلادی بالفعل در گردش بوده و نمی‌تواند اثری از سدهٔ چهاردهم باشد.[۴]
از درون خود ملخص نیز می‌توان تاریخ تألیف آن را تعیین کرد. چغمینی در بحث اوج‌های سیارات، موقعیت آنها را برای سال ۱۵۱۷ اسکندری داده است که با ۶۰۲–۶۰۳ق/۱۲۰۵–۱۲۰۶م برابر است. به نظر راگپ، این تاریخ زمان تألیف کتاب را نشان می‌دهد، زیرا چغمینی مقادیر نجومی روزگار خود را برای شاگردان به‌روز کرده است.[۵]
اثر دیگری از او با عنوان کتاب فی قوی الکواکب و ضعفها ظاهراً یک سال پیش از ملخص، حدود ۶۰۱–۶۰۲ق/۱۲۰۴–۱۲۰۵م، نوشته شده است. چغمینی همچنین کتاب تلخیص کتاب اقلیدس را در ۲۲ صفر ۶۱۵ق، برابر با ۱۹ یا ۲۰ مه ۱۲۱۸م، به پایان رسانده است؛ بنابراین به‌طور قطعی تا سال ۱۲۱۸ زنده بوده است.[۶]
سرنوشت او پس از سال ۱۲۱۸ معلوم نیست. راگپ احتمال داده است که ممکن است چغمینی در جریان یورش مغول به خوارزم و خراسان و ویرانی شهرهایی چون مرو و گرگانج در حدود ۶۱۷–۶۱۸ق/۱۲۲۰–۱۲۲۱م جان باخته باشد. این احتمال می‌تواند منشأ گزارش‌هایی باشد که سال ۶۱۸ق را زمان مرگ او دانسته‌اند، اما مدرک مستقیمی برای اثبات این تاریخ در دست نیست.[۶]
محیط علمی و حامیان
فعالیت علمی چغمینی با روزگار فرمانروایی علاءالدین تکش و محمد خوارزمشاه هم‌زمان بود. آثار او نشان می‌دهد که با دانشمندان و عالمان برجستهٔ وابسته به محیط علمی و سیاسی خوارزم ارتباط داشته است.[۶]
نسخهٔ اصلی ملخص به بدرالدین محمد بن بهرام قلانیسی اهدا شده بود. در دیباچهٔ کهن‌تر کتاب آمده است که قلانیسی از چغمینی خواسته بود کتابی مقدماتی در علم هیئت تألیف کند. چغمینی رسالهٔ کوتاه دیگری دربارهٔ اندازه‌ها و فاصله‌های اجرام سیاره‌ای نیز به او تقدیم کرده بود. قلانیسی خود پزشک و داروشناس بود و کتابی در داروشناسی با عنوان اقراباذین قلانیسی داشت.[۷]
یکی دیگر از حامیان یا استادان چغمینی شهاب‌الدین ابوسعید بن عمران خوارزمی خیوقی بود. او از علمای برجستهٔ شافعی و از مشاوران محمد خوارزمشاه بود و در ایجاد مدارس و کتابخانه‌ها در خوارزم نقش داشت. چغمینی کتاب فی قوی الکواکب و ضعفها و تلخیص کتاب اقلیدس را به او تقدیم کرد.[۶]
آثار
آثار شناخته‌شدهٔ چغمینی حوزه‌های اخترشناسی، اختربینی، ریاضیات و پزشکی را دربرمی‌گیرد. فهرست آثار گردآوری‌شده از سوی راگپ نشان می‌دهد که فعالیت علمی او بسیار گسترده‌تر از دو کتاب مشهور ملخص و قانونچه بوده است.[۸]
اخترشناسی
الملخص فی علم الهیئة البسیطة
الملخص فی علم الهیئة البسیطة از مهم‌ترین کتاب‌های مقدماتی علم هیئت در جهان اسلام بود. این اثر در حدود ۶۰۲–۶۰۳ق/۱۲۰۵–۱۲۰۶م تألیف شد و به بیان ساختار افلاک، حرکات آنها، دایره‌ها و قوس‌های آسمانی، حرکت سیارات و ویژگی‌های زمین و بخش مسکون آن می‌پردازد.[۵]
چغمینی در این کتاب، برخلاف آثار مفصل‌تر اخترشناختی، بیشتر بر بیان فشردهٔ مدل کیهان‌شناختی تمرکز دارد و از آوردن بسیاری از برهان‌های هندسی و نیز بحث جامع دربارهٔ اندازه‌ها و فاصله‌های اجرام آسمانی خودداری کرده است. بااین‌حال، کتاب برای خواننده‌ای کاملاً ناآشنا نوشته نشده بود و فهم برخی بخش‌های آن به آشنایی مقدماتی با ریاضیات و اخترشناسی نیاز داشت.[۹]
ملخص یکی از پرنفوذترین کتاب‌های درسی اخترشناسی در جهان اسلام شد. هزاران نسخه از متن اصلی و آثار وابسته به آن در کتابخانه‌های جهان باقی مانده است. راگپ دست‌کم ۵۷ رساله را که برای توضیح این کتاب نوشته شده‌اند و مجموعاً دست‌کم ۶۱ شرح، حاشیه، شرح بر شرح و ترجمه را شناسایی کرده است. اثر چغمینی به فارسی، ترکی و عبری ترجمه شد و آموزش آن تا سدهٔ نوزدهم میلادی و در برخی مناطق حتی پس از آن ادامه یافت.[۹]
از معروف‌ترین شرح‌های آن، شرح الملخص اثر قاضی‌زاده رومی است که در ۸۱۴ق/۱۴۱۲م تألیف و به الغ‌بیگ تقدیم شد. این شرح خود موضوع حاشیه‌ها و شرح‌های بعدی قرار گرفت. نسخه‌های متعددی از شرح قاضی‌زاده بر ملخص در کتابخانه‌های ایران باقی مانده است؛ از جمله نسخه‌هایی در کتابخانهٔ ملی فارس، کتابخانهٔ گوهرشاد و کتابخانهٔ ملی ملک گزارش شده است. 1
کاتب چلبی، دانشمند عثمانی سدهٔ یازدهم هجری، نیز گزارش کرده است که ملخص چغمینی را همراه با اشکال التأسیس شمس‌الدین سمرقندی نزد استاد خود، اعرج مصطفی افندی، در سال‌های ۱۶۴۳ تا ۱۶۴۵ میلادی خوانده است.
نفوذ ملخص محدود به آموزش مدرسه‌ای نبود. در سدهٔ شانزدهم، علی شرفی، نقشه‌نگار تونسی، در اطلس دریایی خود طرحی از جهان را به نظام کیهان‌شناختی برگرفته از رسالهٔ چغمینی نسبت داده است.[۹]
دیگر آثار اخترشناختی
از دیگر نوشته‌های اخترشناختی چغمینی می‌توان به این آثار اشاره کرد:
اختربینی
چغمینی کتابی با عنوان الکتاب فی قوی الکواکب و ضعفها دربارهٔ نیرو و ضعف اختران نگاشت. بر پایهٔ داده‌های مربوط به اوج‌های سیاره‌ای در متن، این اثر در حدود ۶۰۱–۶۰۲ق/۱۲۰۴–۱۲۰۵م و احتمالاً یک سال پیش از ملخص تألیف شده است. یکی از نسخه‌های برجای‌مانده نشان می‌دهد که کتاب به شهاب‌الدین خیوقی، که چغمینی از او با عنوان استاد خود یاد کرده، تقدیم شده است.[۶]
ریاضیات
چغمینی افزون بر اخترشناسی در حساب، هندسه و جبر نیز آثاری نوشته است:
- تلخیص کتاب اقلیدس، خلاصه‌ای از اصول اقلیدس، که به درخواست شهاب‌الدین خیوقی نوشته و در ۲۲ صفر ۶۱۵ق/مه ۱۲۱۸م تکمیل شد.[۸]
- الموجز فی الحساب، رساله‌ای مختصر دربارهٔ حساب که از جمله به ضرب می‌پردازد.[۸]
- رسالة صور الحساب التسع، رساله‌ای دربارهٔ نه گونه یا صورت حساب که نسخه‌ای از آن باقی مانده است.[۸]
- شرح طرق الحساب فی مسائل الوصایا، دربارهٔ کاربرد روش‌های حسابی در مسائل وصیت و ارث.[۸]
- منظومة فی الجبر و المقابلة، منظومه‌ای ۲۵ بیتی دربارهٔ مسائل جبر و مقابله.[۸]
پزشکی
قانونچه
قانونچه فی الطب یا به اختصار قانونچه از مشهورترین کتاب‌های طبی چغمینی است. متن اصلی آن به زبان عربی نوشته شده است، هرچند عنوان آن دارای پسوند کوچک‌ساز فارسی «ـچه» است. نسخه‌ای از این کتاب در سال ۶۰۱ق/۱۲۰۵م در قونیه کتابت شده و از کهن‌ترین شواهد قطعی دربارهٔ زندگی چغمینی به‌شمار می‌رود.[۴]
در منابع غربی، قانونچه اغلب به‌عنوان خلاصه‌ای از قانون در طب ابن‌سینا معرفی شده است. بااین‌حال، در معرفی چاپ جدید فارسی این اثر تأکید شده است که چغمینی در مقدمهٔ خود گفته مطالب مختصر را از آثار «متقدمان» گرد آورده است؛ ازاین‌رو، نسبت دقیق آن با قانون ابن‌سینا را بهتر است صرفاً «متأثر از سنت پزشکی ابن‌سینایی و آثار پیشینیان» دانست، نه لزوماً تلخیص مستقیم یک کتاب واحد.[۱۰]
کتاب از متون مهم آموزشی پزشکی در دوره‌های بعد شد. نسخه‌ها و شرح‌های متعددی از آن باقی مانده است. این اثر در ایران چند بار تصحیح و ترجمه شده است؛ از جمله محمدتقی میر ترجمه و تحشیه‌ای از آن منتشر کرد و در دورهٔ معاصر اسماعیل ناظم متن عربی را همراه با ترجمهٔ فارسی منتشر کرده است.[۱۱][۱۲] 2
ترجمهٔ فارسی کهنی از قانونچه به قلم شمس بن حسن منجم نیز شناخته شده است. این ترجمه در دورهٔ معاصر با تصحیح فریبا قربانی و روشنک قدس و به کوشش محمدرضا شمس اردکانی و فرید قاسملو منتشر شده است.[۱۳] 3
اهمیت آموزشی قانونچه در ایران معاصر نیز ادامه یافته است؛ این کتاب در برخی دوره‌ها در شمار منابع آزمون‌های دانشگاهی مربوط به طب سنتی ایران قرار داشته است. در دفترچهٔ آزمون دکتری تخصصی وزارت بهداشت نیز ترجمهٔ اسماعیل ناظم از قانونچه چغمینی در میان منابع آزمون ذکر شده است. 4
میراث علمی
ویژگی برجستهٔ بخش مهمی از آثار چغمینی، به‌ویژه ملخص و قانونچه، ساختار آموزشی و فشردهٔ آنهاست. این دو کتاب برای آموزش مبانی دو دانش مهم، یعنی علم هیئت و پزشکی، تدوین شدند و هر دو بعدها به محور سنت گسترده‌ای از شرح‌نویسی، ترجمه و آموزش تبدیل شدند.[۱]
پژوهش‌های جدید دربارهٔ تاریخ آثار چغمینی اهمیت دیگری نیز دارد. اگر تاریخ‌گذاری سدهٔ هفتم هجری برای آثار او پذیرفته شود، فعالیت او نمونه‌ای از پویایی علوم ریاضی و پزشکی در خوارزم و خراسان در آستانهٔ یورش مغول است و با دیدگاه قدیمی که این دوره را دوران رکود علوم در جهان اسلام می‌دانست، سازگار نیست.[۱]
انتساب‌های نادرست
برخی آثار در منابع متأخر به چغمینی منسوب شده‌اند که انتساب آنها مورد تردید یا رد قرار گرفته است. از جمله الکتاب القوامی فی الحساب، دربارهٔ استخراج جذر و عملیات کسرهای اعشاری، ممکن است در اصل اثر سموأل بن یحیی مغربی باشد. همچنین رساله‌ای در «طب النبی» در شماری از چاپ‌های سنگی سدهٔ نوزدهم به چغمینی نسبت داده شده، در حالی که مؤلف آن جعفر بن محمد مستغفری دانسته شده است.[۸]
جستارهای وابسته
- علم هیئت
- اخترشناسی در جهان اسلام
- پزشکی در جهان اسلام
- خوارزم
- قاضی‌زاده رومی
- قانون در طب
منابع
- 1 2 3 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. doi:10.1007/978-3-319-31993-3. شابک ۹۷۸-۳-۳۱۹-۳۱۹۹۲-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۷–۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۸–۲۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۱۹–۲۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۲۰–۲۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۲۱–۲۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۱۶–۱۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۲۸۱–۲۸۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. صص. ۱–۵، ۶۵–۶۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «معرفی کتاب قانونچه فی الطب». طبایع. ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۲. دریافت‌شده در {{جا:تاریخ}}.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ محمود بن محمد بن عمر چغمینی (۱۳۵۰). قانونچه در طب. ترجمهٔ محمدتقی میر. شیراز: دانشگاه پهلوی.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ محمود بن محمد چغمینی (۱۳۹۴). محسن باغبانی (ویراستار). متن و ترجمه کتاب قانونچه فی الطب. ترجمهٔ اسماعیل ناظم. المعی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۵۵۳-۵۹-۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ محمود بن محمد چغمینی (۱۳۹۱). قانونچه: ترجمه‌ای از قانونچه محمد بن عمر چغمینی. ترجمهٔ شمس بن حسن منجم. به کوشش محمدرضا شمس اردکانی و فرید قاسملو. چوگان. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۶۸۲-۴۵-۱.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|مصحح=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
برای مطالعهٔ بیشتر
- راگپ، سالی پی. (۲۰۱۶). Jaghmīnī's Mulakhkhaṣ: An Islamic Introduction to Ptolemaic Astronomy. اشپرینگر. doi:10.1007/978-3-319-31993-3. شابک ۹۷۸-۳-۳۱۹-۳۱۹۹۲-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابوالقاسم قربانی، زندگینامهٔ ریاضی‌دانان دورهٔ اسلامی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- محمود بن محمد چغمینی، قانونچه در طب، ترجمه و تحشیهٔ محمدتقی میر، شیراز: دانشگاه پهلوی، ۱۳۵۰.
- محمود بن محمد چغمینی، متن و ترجمهٔ قانونچه فی الطب، ترجمهٔ اسماعیل ناظم، ویرایش محسن باغبانی، تهران: المعی.
- محمود بن محمد چغمینی، قانونچه: ترجمه‌ای از قانونچه محمد بن عمر چغمینی، ترجمهٔ شمس بن حسن منجم، تصحیح فریبا قربانی و روشنک قدس، به کوشش محمدرضا شمس اردکانی و فرید قاسملو، تهران: چوگان، ۱۳۹۱.
الگو:اخترشناسی اسلامی
الگو:کنترل اعتبار
- اخترشناسان جهان اسلام قرون وسطی
- اخترشناسان سده ۱۳ (میلادی)
- پزشکان سده ۱۳ (میلادی)
- ریاضی‌دانان اسلام قرون وسطی
- ریاضی‌دانان سده ۱۳ (میلادی)
- اهالی خوارزم
- نویسندگان عربی سده ۱۳ (میلادی)