مرد بقال و طوطی

مرد بقال و طوطی یکی از داستان‌های دقتر اول کتاب مثنوی معنوی اثر مولوی است. این داستان روایتگر ماجرای طوطی‌ای است که به سبب ریختن شیشه‌های روغن، از سوی صاحبش مورد ضرب و شتم قرار می‌گیرد. ضربه‌ای که به طوطی وارد شد، سبب می‌شود سر او کچل گردد و برای چند روز سخن نگوید. روزی مردی طاس از جلوی دکان بقال عبور می‌کند و طوطی او را همانند خود پنداشته و خطاب به او می‌گوید: «مگر تو هم شیشه‌های روغن را ریختی که کچل شدی؟» که این امر موجب خنده حضار می‌شود. مولانا در این حکایت، انسان را به مانند این طوطی تصویر می‌کند، که دیگران را همانند خود فرض می‌کند و قضاوت‌ها و برداشت‌هایش اغلب مبتنی بر تجربه شخصی اوست.^[۱][۲]

در این حکایت، بقالی طوطی‌ای خوش‌صدا و سخنور داشت که در غیاب صاحبش، دکان را نگهبانی می‌کرد و با مشتریان سخن می‌گفت. روزی گربه‌ای به دنبال موشی وارد دکان شد و طوطی از ترس جانش پرید و ناگهان شیشه‌های روغن گل را از قفسه‌ها به زمین انداخت و روغن‌ها ریخت. بقال که از خانه بازمی‌گشت، با دیدن وضعیت دکان، خشمگین شد و ضربه‌ای به سر طوطی زد که موجب کچل شدن او گردید. طوطی چند روزی از سخن گفتن خودداری کرد. مرد بقال که از کار خود پشیمان شده بود، هر کاری کرد تا گویایی طوطی خویش را بازیابد اما فایده‌ای نداشت. روزی مردی طاس از کنار دکان می‌گذشت و طوطی او را همانند خود پنداشت و گفت: «مگر تو هم شیشه‌های روغن را ریختی که کچل شدی؟» که این سخن موجب خنده حضار شد.^[۱]

مولانا در این حکایت، به نقد قیاس‌های نادرست و قضاوت‌های سطحی می‌پردازد. طوطی با مشاهده مردی طاس، او را به اشتباه به‌خاطر ریختن شیشه‌های روغن و کتک خوردن مشابه خود می‌پندارد. این رفتار طوطی نماد انسان‌هایی است که بدون درک عمیق، دیگران را بر اساس تجربیات شخصی خود قضاوت می‌کنند. مولانا این نوع قیاس را که اصطلاحاً به آن قیاس مع‌الفارق می‌گویند، نقد کرده و بر لزوم دقت در قضاوت‌ها تأکید می‌کند.^[۲]

اولین قسمت از مجموعه قصه‌های بازار به کارگردانی عبدالله علیمراد محصول دهه ۱۳۷۰ به این داستان اختصاص دارد.^[۳][۴] همچنین چهاردهمین درس از ادبیات فارسی کلاس دهم دبیرستان ماجرای طوطی و بقال را روایت می‌کند.

• متن کامل داستان مرد بقال و طوطی در گنجور

1. 1 2 علی محمدی. «نقد و نگاهی بر حکایت طوطی و بقال در مثنوی مولوی». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۱۷.
2. 1 2 «نگاهی به حکایتِ طوطی و بَقّال در مثنوی معنوی». ایبنا. ۲۰۲۴-۰۵-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۱۷.
3. ↑ «قصه‌های بازار». سوره سینما. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۱۷.
4. ↑ «ماجرای پَر مرغ‌عشق و "طوطی و بقال"/ تلویزیون در حق انیمیشن ایرانی بی‌مهری نکند». خبرگزاری مهر. ۲۰۱۳-۱۰-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۱۷.