معماری بنگال

معبد رام‌چاندرا، گوپتی‌پارا

معماری بنگال، که شامل کشور امروزی بنگلادش و ایالت‌های هندی بنگال غربی و بخش کریم‌گنج در آسام می‌شود، تاریخی طولانی و غنی دارد و عناصر بومی شبه‌قاره هند را با تأثیراتی از نقاط مختلف جهان درمی‌آمیزد. معماری بنگالی شامل معماری شهری باستان، معماری مذهبی، معماری بومی روستایی، خانه‌های شهری استعماری و خانه‌های ییلاقی و سبک‌های شهری مدرن است. سبک بنگالو یک صادرات معماری قابل توجه از بنگال است. برج‌های گوشه‌ای ساختمان‌های مذهبی بنگالی در جنوب شرقی آسیای قرون وسطی شبیه‌سازی شدند. سقف‌های خمیده بنگالی که برای باران‌های بسیار سنگین مناسب هستند، در یک سبک محلی متمایز از معماری اسلامی در هند پذیرفته شدند و به صورت تزئینی در جاهای دیگر شمال هند در معماری گورکانی استفاده شدند.

بنگال از نظر سنگ مناسب برای ساختمان‌سازی غنی نیست و معماری سنتی بنگالی عمدتاً از آجر و چوب استفاده می‌کند که اغلب منعکس‌کننده سبک‌های چوبی، بامبو و کاهگلی معماری بومی محلی برای خانه‌ها است. لوح‌های تزئینی حکاکی‌شده یا قالب‌گیری‌شده از جنس تراکوتا (همان مواد آجر) یک ویژگی خاص است. آجر بسیار بادوام است و ساختمان‌های باستانی متروکه اغلب به عنوان منبع مناسبی از مصالح توسط مردم محلی استفاده می‌شدند و اغلب در طول قرن‌ها تا پایه‌هایشان برهنه می‌شدند.

باستان و بودیسم

ویرانه‌های استوپای مرکزی بودایی در نیایشگاه بودایی سمپور در بنگلادش امروزی، یک پروژه سلطنتی پالا مربوط به حدود سال ۸۰۰ میلادی.

شهرنشینی در منطقه از هزاره اول پیش از میلاد ثبت شده است. این بخشی از موج دوم تمدن شهری در شبه‌قاره هند بود که پس از افول تمدن دره سند رخ داد. بنگال باستان بخشی از شبکه مراکز شهری و تجاری بود که تا ایران امتداد داشت. سایت‌های باستان‌شناسی مهانستانگر، پاهارپور، ویرانه‌های واری-باتشوار، چاندراکیتوگر و میناماتی شواهدی از یک تمدن شهری بسیار سازمان‌یافته در منطقه ارائه می‌دهند. تراکوتا به دلیل عدم وجود ذخایر سنگ در منطقه، به نماد ساخت‌وساز بنگالی تبدیل شد. آجرها با خاک رس دلتای گنگ تولید می‌شدند.[۱]

معماری باستانی بنگال در دوران امپراتوری پالا (۷۵۰–۱۱۲۰) به اوج خود رسید؛ این امپراتوری مبتنی بر بنگال و آخرین قدرت امپراتوری بودایی در شبه‌قاره هند بود. بیشتر حمایت‌ها از ویهاراها، معابد و استوپاهای بودایی صورت می‌گرفت. معماری پالا بر معماری تبت و جنوب شرقی آسیا تأثیر گذاشت. مشهورترین بنای ساخته شده توسط امپراتوران پالا، نیایشگاه بودایی سمپور است که اکنون یک میراث جهانی می‌باشد. مورخان بر این باورند که سوماپورا الگویی برای معماران انگکور وات در کامبوج بوده است.[۲]

قرون وسطی و اوایل دوران مدرن

هندو و جین

نقش‌برجسته تراکوتا در معبد کانتاجیو

بنگال یکی از آخرین دژهای بودیسم هندی در دوره قرون وسطی بود و معابد هندو پیش از فتح مسلمانان (که از ۱۲۰۴ آغاز شد) نسبتاً کوچک بودند. بیشتر معابد هندو در دوران امپراتوری گوپتا، ششانکه، امپراتوری پالا و دودمان سنا ساخته شدند که از قرن پنجم تا زمان فتح حکومت می‌کردند. با این حال، بیشتر معابد ویران شده و نسبتاً کوچک هستند. دودمان سنا معبد داکشواری نسبتاً متوسط را در داکا ساخت، اگرچه این بنا به شدت بازسازی شده است و اکنون معبد ملی بنگلادش است. معبد سنگی در گاروئی در ناحیه باردهامان بنگال غربی در قرن چهاردهم ساخته شد.[۳]

معبد جور بنگلا، بیشنوپور با سقف خمیده سبک دو-چالا

واژه «دئول» (Deula یا Deul) برای سبکی از معماری معبد هندو و جین در بنگال استفاده می‌شود که در آن معبد فاقد مانداپای معمول در کنار زیارتگاه اصلی است و واحد اصلی تنها شامل زیارتگاه و یک «دئول» در بالای آن است. این نوع بین قرن‌های ۶ تا ۱۰ پدید آمد و بیشتر نمونه‌ها اکنون ویرانه هستند؛ این سبک در قرن ۱۶ تا ۱۹ احیا شد.[۴] نمایندگان متأخر این سبک معمولاً کوچکتر بودند و شامل ویژگی‌هایی متأثر از معماری اسلامی می‌شدند.[۴]

سکوی آیینی هندو، راسمانچا، بیشنوپور، حدود ۱۶۰۰

بیشتر معابدی که در شرایط مناسبی باقی مانده‌اند، مربوط به حدود قرن هفدهم به بعد هستند، یعنی زمانی که ساخت معابد احیا شد؛ این روند پس از فتح مسلمانان در قرن سیزدهم متوقف شده بود.[۵] سبک سقف‌سازی معماری معبد هندو در بنگال منحصر به فرد است و ارتباط نزدیکی با سبک ساختمان‌سازی سنتی با سقف شالی‌کاری در مناطق روستایی بنگال دارد.[۶] «بدیهه‌سازی گسترده در چارچوب اصطلاحات معماری محلی»[۵] که معابد به نمایش می‌گذارند، اغلب به کمبود محلیِ موبدان برهمن خبره نسبت داده می‌شود که نمی‌توانستند راهنمایی‌های نسبتاً سفت و سختی را که در جاهای دیگر بر فرم‌های صحیح معماری معابد حاکم بود، ارائه دهند. به همین ترتیب، نقش‌برجسته‌های سفالی (تراکوتا) اغلب موضوعات غیرمذهبی (سکولار) را به شیوه‌ای بسیار سرزنده به تصویر می‌کشند.

سبک‌های سقف شامل «جور-بنگلا»، «دو-چالا»، «چار-چالا»، «آت-چالا» و «اک-راتنا» می‌شود. نوع «دو-چالا» تنها دارای دو نوک سقف آویزان در هر طرف بامی است که در وسط توسط یک خط‌الرأس تقسیم شده است؛ در نوع نادر «چار-چالا»، دو نیمهٔ سقف در یک واحد ترکیب شده و شکلی گنبد-مانند دارند؛ نوع دو طبقهٔ «آت-چالا» دارای هشت گوشه سقف است.[۷][۴]

بسیاری از این معابد در دیوارهای بیرونی با نقش‌برجسته‌های تراکوتا (آجر حکاکی‌شده) پوشیده شده‌اند. بیشنوپور در بنگال غربی دارای مجموعه‌ای قابل توجه از معابد قرن ۱۶ و ۱۷ با تنوعی از سبک‌های سقف است که توسط دودمان مالا ساخته شده‌اند.[۸][۹][۱۰]

در معابد بزرگتر و متأخرتر، برج‌های کوچکی از مرکز یا گوشه‌های سقف خمیده بالا می‌روند. این برج‌ها دارای اضلاع مستقیم و اغلب سقف‌های مخروطی هستند. آن‌ها شباهت کمی به برج معبد معمولی شیکارا در شمال هند دارند. سبک‌های پانچاراتنا («پنج برج») و ناواراتنا («نه برج») انواع این گونه هستند.[۴]

سازه‌های معبد شامل سقف‌های شیروانی هستند که در زبان محاوره «چالا» نامیده می‌شوند. برای مثال، یک سقف شیروانی با ساختار هرمی هشت‌ضلعی، «آت چالا» یا به معنای واقعی کلمه هشت وجهِ سقف نامیده می‌شود. و اغلب بیش از یک برج در ساختمان معبد وجود دارد. این بناها از لاتریت و آجر ساخته شده‌اند که آن‌ها را در معرض شرایط آب و هوایی شدید جنوب بنگال قرار می‌دهد. معبد کالی داکشین‌سوار یک معبد نُه گلدسته است[۱۱] در حالی که معابد کوچک اضافی شیوا در امتداد ساحل رودخانه نمونه‌هایی از سبک سقف جنوب بنگال هستند، هرچند در ابعاد بسیار کوچکتر.

اسلامی

مسجد چوتو شونا (حدود ۱۵۰۰)

معماری اسلامی در هند در معماری بنگالی از قرن سیزدهم دیده می‌شود، اما پیش از گورکانیان معمولاً به شدت سنت‌های محلی را منعکس می‌کرد. قدیمی‌ترین مسجد باقی‌مانده در دوران سلطان‌نشین دهلی ساخته شد. معماری مسجد دوره مستقل شاهی بنگاله (قرن‌های ۱۴، ۱۵ و ۱۶) مهم‌ترین عنصر معماری اسلامی بنگال را نشان می‌دهد. این سبک متمایز منطقه‌ای الهام خود را از معماری بومی و سنتی بنگال، از جمله سقف‌های خمیده چالا، برج‌های گوشه‌ای و حکاکی‌های پیچیده گلدار گرفته است. مساجد دوره سلطنت دارای چندین گنبد یا یک گنبد واحد، محراب‌ها و منبرهای غنی از طراحی و فقدان مناره بودند. در حالی که آجر رسی و تراکوتا پرکاربردترین مصالح بودند، سنگ از معادن منطقه راره (Rarh region) استفاده می‌شد. سبک سلطنت همچنین شامل دروازه‌ها و پل‌ها می‌شود. این سبک به‌طور گسترده‌ای در سراسر منطقه پراکنده است.[۱۲]

صوبه بنگال شاهد گسترش معماری گورکانی در منطقه بود، که شامل استحکامات، حویلی‌ها، باغ‌های گورکانی، کاروانسراها، حمام‌ها و فوارهها می‌شد. مساجد بنگالی گورکانی نیز یک سبک استانی متمایز را توسعه دادند. داکا و مرشدآباد قطب‌های معماری گورکانی بودند. گورکانیان سنت سقف «دو-چالا» را در شمال هند کپی کردند.[۱۳]

سلطنت بنگال

فضای داخلی تالار ستون‌دار در مسجد آدینا

شاهی بنگاله (۱۳۵۲–۱۵۷۶) به‌طور معمول از آجر به عنوان مصالح اصلی ساختمانی استفاده می‌کرد، همان‌طور که ساختمان‌های پیش از اسلام انجام داده بودند.[۱۴] سنگ باید به بیشتر نقاط بنگال وارد می‌شد، در حالی که خاک رس برای آجر فراوان است. اما سنگ برای ستون‌ها و جزئیات برجسته استفاده می‌شد که اغلب از معابد هندو یا بودایی بازاستفاده می‌شد.[۱۵] آرامگاه اکلاخی مربوط به اوایل قرن پانزدهم در پاندوا یا آدینا، اغلب به عنوان قدیمی‌ترین ساختمان اسلامی تک‌گنبدی مربعی باقی‌مانده در بنگال در نظر گرفته می‌شود که فرم استاندارد مساجد و آرامگاه‌های کوچکتر است. اما مسجد کوچکی در ملا سیملا، ناحیه هوگلی وجود دارد که احتمالاً مربوط به ۱۳۷۵ میلادی و قدیمی‌تر از این آرامگاه است.[۱۶] آرامگاه اکلاخی بزرگ است و دارای چندین ویژگی است که قرار بود در سبک بنگال رایج شود، از جمله قرنیز کمی خمیده، پشت‌بندهای گرد تزئینی بزرگ و تزئینات در آجر تراکوتای حکاکی‌شده.[۱۷]

این ویژگی‌ها همچنین در مسجد چوتو شونا (حدود ۱۵۰۰) دیده می‌شوند که از سنگ است (که برای بنگال غیرمعمول است)، اما سبک را به اشتراک می‌گذارد و گنبدها را با یک سقف خمیده «شالی‌کاری» مبتنی بر سقف خانه‌های روستایی ساخته شده از کاه گیاهی مخلوط می‌کند. چنین سقف‌هایی حتی قوی‌تر در معماری معبد هندوی بنگال متأخر ظاهر می‌شوند، با انواعی مانند دو-چالا، سبک جور-بنگلا و چار-چالا.[۱۸] برای مساجد بزرگتر، معماران بنگالی تعداد گنبدها را افزایش دادند، که فرمول نه گنبدی (سه ردیفِ سه تایی) یک گزینه بود و در چهار نمونه باقی‌مانده است که همگی مربوط به قرن ۱۵ یا ۱۶ هستند و اکنون در بنگلادش قرار دارند،[۱۹] اگرچه موارد دیگری با تعداد گنبدهای بیشتر نیز وجود داشت.[۲۰]

یک حویلی قرن هفدهمی در داکای قدیم

ساختمان‌هایی در این سبک شامل مسجد نه گنبد و مسجد شصت گنبد (تکمیل شده در ۱۴۵۹) و چندین ساختمان دیگر در مساجد شهر باگرهات است، شهری متروکه در بنگلادش که اکنون به عنوان میراث جهانی ثبت شده است. این‌ها ویژگی‌های متمایز دیگری را نشان می‌دهند، مانند تعدد درها و محراب‌ها؛ مسجد شصت گنبد دارای ۲۶ در (۱۱ در جلو، ۷ در هر طرف و یکی در عقب) است. این‌ها نور و تهویه را افزایش می‌دادند. مساجد دیگر شامل مسجد بارو شونا (مسجد طلایی بزرگ)؛ مسجد پاتریل، مسجد باقا، مسجد دارالباری و مسجد کوسومبا هستند. مساجد تک‌گنبدی شامل مسجد سینگار و مسجد شاهی شانکارپاشا می‌شوند.

هر دو پایتخت سلطنت بنگال، ابتدا پاندوا یا آدینا، سپس از ۱۴۵۰ گاور یا گائودا، بلافاصله پس از فتح سلطنت توسط گورکانیان در ۱۵۷۶ شروع به متروکه شدن کردند و بسیاری از ساختمان‌های باشکوه، عمدتاً مذهبی را بر جای گذاشتند. مصالح ساختمان‌های غیرمذهبی توسط سازندگان در دوره‌های بعدی بازیافت شد.[۱۴] در حالی که مناره‌ها به‌طور آشکاری در اکثر مساجد غایب هستند، فیروز منار در گاور برای بزرگداشت پیروزی‌های نظامی بنگالی ساخته شد.

مسجد آدینای ویران‌شده (۷۵–۱۳۷۴) بسیار بزرگ است که این امر در بنگال غیرمعمول می‌باشد؛ این مسجد دارای یک تالار مرکزی با طاق آهنگ است که توسط فضاهای ستون‌دار احاطه شده است. گفته می‌شود که این مسجد بزرگ‌ترین مسجد در شبه‌قاره بوده و از طاق کسری در تیسفونِ عراق و همچنین مسجد اموی دمشق الگوبرداری شده است.[۲۱] بارندگی‌های شدید در بنگال نیاز به فضاهای سقف‌دار بزرگ را ایجاب می‌کرد و مسجد نُه گنبدی، که امکان پوشش مساحت زیادی را فراهم می‌کرد، در آنجا محبوب‌تر از هر جای دیگری بود.[۲۲] پس از اینکه تثبیت اسلامی در بنگال کامل شد، برخی از ویژگی‌های محلی، به ویژه در ساختمان‌های کوچکتر ادامه یافت، اما گورکانیان در سفارش‌های سلطنتی از سبک معمول خود استفاده می‌کردند.[۱۴]

دوره استعمار بریتانیا

نمای حیاط یک خانه شهری بنگالی قرن نوزدهمی.[۲۴]
کرزن هال در دانشگاه داکا

دوره حکومت بریتانیا شاهد آن بود که خانواده‌های ثروتمند بنگالی، صاحبان املاک زمین‌داری و بازرگانان ثروتمند، معماران اروپایی را برای طراحی خانه‌ها و کاخ‌ها استخدام می‌کردند. سبک معماری گورکانی نو به شدت در منطقه رواج داشت، اما نسخه‌هایی از معماری نئوکلاسیک اروپایی نیز به ویژه در شهرهای تجاری یا نزدیک آن‌ها یافت می‌شد. در حالی که بیشتر املاک روستایی دارای یک خانه ییلاقی شیک بودند، شهرهای کلکته، داکا، پانام و چیتاگرام دارای معماری شهری گسترده‌ای از قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ بودند که با لندن، سیدنی یا دیگر شهرهای امپراتوری بریتانیا قابل مقایسه بود. تأثیرات آرت دکو در دهه ۱۹۳۰ در کلکته آغاز شد.

نئوکلاسیک

احسن منزل، داکا

تأثیر اروپا بر معماری

معماری هندو-ساراسنی را می‌توان در احسن منزل و کرزن هال در داکا، ساختمان دادگاه چیتاگرام در چیتاگرام و کاخ هزاردری در مرشدآباد مشاهده کرد. کاخ یادبود ویکتوریا در کلکته که توسط وینسنت اش طراحی شده است نیز دارای ویژگی‌های گورکانی نو (هندو-ساراسنی) است که احتمالاً از تاج‌محل الهام گرفته شده است.

خانه‌های ییلاقی (بنگالو)

یک خانه ییلاقی چوبی که از سال ۱۹۲۰ به عنوان مسجد مؤمن استفاده می‌شود

ریشه خانه ییلاقی (بنگالو) در معماری بومی بنگال قرار دارد.[۲۵] واژه «بنگلو» (baṅgalo)، به معنای «بنگالی» است و به صورت حذف به قرینه برای اشاره به «خانه‌ای به سبک بنگال» استفاده می‌شد.[۲۶] چنین خانه‌هایی که به‌طور سنتی کوچک، تنها یک‌طبقه و مستقل بودند و ایوان وسیعی داشتند، توسط بریتانیایی‌ها اقتباس شدند؛ آن‌ها از این خانه‌ها به عنوان مسکن مدیران استعماری در اقامتگاه‌های تابستانی در هیمالیا و در محوطه‌های خارج از شهرهای هند استفاده می‌کردند.[۲۷]

خانه‌های سبک بنگالو هنوز در مناطق روستایی بنگال بسیار محبوب هستند. در مناطق روستایی بنگلادش، اغلب به آن «بنگلا قار» (خانه سبک بنگالی) می‌گویند. مصالح ساختمانی اصلی که در دوران مدرن استفاده می‌شود، ورق‌های فولادی موج‌دار است. پیش از این، آن‌ها از چوب، بامبو و نوعی کاه به نام «خار» ساخته می‌شدند. خار در سقف خانه بنگالو استفاده می‌شد و خانه را در روزهای گرم تابستان خنک نگه می‌داشت. یکی دیگر از مصالح سقف برای خانه‌های بنگالو، کاشی‌های سفالی قرمز بوده است.

آرت دکو

آرت دکو که پس از جنگ جهانی اول پدید آمد، در سراسر هند رواج یافت. آرت دکو در خانه‌های ییلاقی کلکته نیز دیده می‌شود که در حال تخریب و جایگزینی با ساختمان‌های بلندمرتبه هستند.[۲۴][۲۸][۲۹] تأثیرات آرت دکو در چیتاگرام در طول دهه ۱۹۵۰ ادامه یافت.

سبک‌های مدرنیستی و معاصر

پاکستان شرقی مرکز جنبش مدرنیستی بنگالی بود که توسط مظهر الاسلام آغاز شد. بسیاری از معماران مشهور جهانی در دهه ۱۹۶۰ در منطقه کار کردند، از جمله لوئی کان، ریچارد نویترا، استنلی تایگرمن، پل رودولف، رابرت بوگی و کنستانتینوس دوکسیادیس. لوئی کان جاتیو سنگشاد بهابان را طراحی کرد که نماد برجسته معماری مدرن بنگلادش است. چشم‌انداز شهری شهرهای مدرن بنگالی تحت سلطه آسمان‌خراش‌های متوسط است و اغلب جنگل‌های بتنی نامیده می‌شوند. خدمات معماری بخش قابل توجهی از اقتصادهای شهری در منطقه را تشکیل می‌دهد و معماران تحسین‌شده‌ای مانند رفیق اعظم در آن فعالیت دارند.

در سال ۲۰۱۵، مارینا تبسم و کاشف محبوب چودری برای طراحی‌های مسجد و مرکز اجتماعی خود که از میراث باستانی منطقه الهام گرفته بودند، برندگان جایزه معماری آقاخان اعلام شدند.[۳۰]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Hasan, 34-35
  2. ↑ Ronald M. Bernier (1997). Himalayan Architecture. Fairleigh Dickinson Univ Press. pp. 22. ISBN 978-0-8386-3602-2.
  3. ↑ "ASI, Kolkata Circle". Archived from the original on 2023-02-04. Retrieved 2023-02-04.
  4. 1 2 3 4 Amit Guha, Bengal Temple Architecture, archived from the original on 2023-06-07
  5. 1 2 Michell, 156
  6. ↑ "Temples of West Bengal". Kamat's Potpourri.
  7. ↑ "Architecture". Banglapedia. Archived from the original on 16 November 2020. Retrieved 6 September 2009.
  8. ↑ Biswas, S. S. (1992). Bishnupur (به انگلیسی) (University of Illinois at Urbana-Champaign ed.). Director General, Archaeological Survey of India. pp. 9, 10.
  9. ↑ "Bishnupur Terracotta Temples, Crafts & Culture Britannica". www.britannica.com (به انگلیسی).
  10. ↑ Wright, Samuel (2014). "From Praśasti to Political Culture: The Nadia Raj and Malla Dynasty in Seventeenth-Century Bengal". The Journal of Asian Studies. 73 (2): 397–418. doi:10.1017/S002191181300243X. ISSN 0021-9118. JSTOR 43553294.
  11. ↑ "Dakshineswar".
  12. ↑ Perween Hasan; Oleg Grabar (2007). Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh. I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-381-0.
  13. ↑ Andrew Petersen (2002). Dictionary of Islamic Architecture. Routledge. p. 34. ISBN 978-1-134-61365-6.
  14. 1 2 3 Banglapedia
  15. ↑ Hasan, 34-35
  16. ↑ Hasan, 36-39
  17. ↑ Hasan, 36-37; Harle, 428
  18. ↑ Hasan, 23-25
  19. ↑ Hasan, 41-44
  20. ↑ Hasan, 44-49
  21. ↑ "BENGAL – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. Archived from the original on 2018-01-03. Retrieved 2019-07-15.
  22. ↑ Hasan, 35-36, 39
  23. ↑ Dani, A. H. (2003). "The Architecture of the Mughal Empire (North-Western Regions)". In Adle, Chahryar; Habib, Irfan; Baipakov, Karl M. (eds.). History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century. Vol. V. UNESCO. p. 523. ISBN 978-92-3-103876-1. Archived from the original on 2024-06-27. Retrieved 2024-06-27.
  24. 1 2 Chaudhuri, Amit (2015-07-02). "Calcutta's architecture is unique. Its destruction is a disaster for the city". The Guardian (به انگلیسی). ISSN 0261-3077. Retrieved 2019-06-23.
  25. ↑ "bungalow > common native dwelling in the Indian province of Bengal". Archived from the original on 2015-09-24. Retrieved 2013-12-30.
  26. ↑ فرهنگ انگلیسی آکسفورد, "bungalow"; Online Etymology Dictionary بایگانی‌شده در ۲۰۱۶-۰۴-۰۶ توسط Wayback Machine
  27. ↑ Bartleby.com
  28. ↑ Singh, Shiv Sahay; Bagchi, Suvojit (2015-06-27). "The old Calcutta chromosomes". The Hindu (به انگلیسی). ISSN 0971-751X. Archived from the original on 2018-06-10. Retrieved 2019-06-23.
  29. ↑ Guha, Divya (2015-08-25). "The fight to save Kolkata's heritage homes". BBC (به انگلیسی). Retrieved 2019-06-23.
  30. ↑ "2 Bangladeshi projects among Aga Khan Award for Architecture winners". 3 October 2016. Archived from the original on 19 June 2017. Retrieved 26 February 2017.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ معماری بنگال موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.