نبرد دلیوم

نبرد دلیوم
بخشی از جنگ پلوپونز
تاریخ ۴۲۴ پیش از میلاد موقعیت دلیوم نتایج پیروزی بوئوتیا
فرماندهان و رهبران
هیپوکراتس آتنی †	پاگونداس
تلفات و خسارات
حدود ۱٬۲۰۰ نفر	حدود ۵۰۰ نفر

نبرد دلیوم (یا دلیون، شهری در بوئوتیا) در سال ۴۲۴ پیش از میلاد در جریان جنگ پلوپونز رخ داد. این نبرد میان آتن و بوئوتیا، که متحد اسپارتی‌ها بود، درگرفت و طی هفته‌های بعد با محاصرهٔ دلیوم پایان یافت.

پیش‌درآمد

در سال ۴۲۴ پیش از میلاد، ژنرال‌های آتنی دموستنس و هیپوکراتس آتنی قصد حمله به بوئوتیا را داشتند. دموستنس به‌اشتباه زودتر از موعد حرکت کرد و در سیفای فرود آمد، جایی که نقشه‌های او توسط مردی فوکیسی به نام نیکوماخوس لو رفت. از آنجا که هیپوکراتس هنوز نرسیده بود، دموستنس نتوانست حمله کند و ناچار به عقب‌نشینی شد.

سرانجام، هیپوکراتس با ۷٬۰۰۰ هوپلیت آتنی و ۱٬۰۰۰ سوار وارد بوئوتیا شد؛ آنان را ۱۰٬۰۰۰ متیک و دیگر غیرشهروندان همراهی می‌کردند،</ref> و آنان به استحکام‌بخشیدن به معبد دلیوم پرداختند. پس از پنج روز، استحکامات کامل شد و هیپوکراتس پادگانی برجای گذاشت و بقیهٔ ارتش خود را به آتن بازگرداند. هم‌زمان، بوئوتیایی‌ها ارتش خود را برای رویارویی با هیپوکراتس گرد آوردند، اما هنگامی که دیدند آتنی‌ها در حال ترک محل هستند، بسیاری از آنان حمله را بی‌فایده دانستند. پاگونداس اهل تبای، فرماندهٔ نیروهای بوئوتیایی، آنان را به حمله ترغیب کرد، زیرا می‌دانست آتنی‌ها سرانجام بازخواهند گشت و دلیوم را پایگاهی برای حملات بیشتر خواهند ساخت.

نبرد

حرکت نیروها در جریان نبرد

پاگونداس ارتش خود را در نزدیکی آتنی‌ها مستقر کرد، هرچند تپه‌ای مانع دیده‌شدن دو ارتش از یکدیگر بود. بوئوتیایی‌ها ۷٬۰۰۰ هوپلیت، ۱٬۰۰۰ سواره‌نظام، ۵۰۰ پلتست و ۱۰٬۰۰۰ پیادهٔ سبک‌اسلحه داشتند. جناح راست را نیروهای تبای تشکیل می‌دادند و تبایی‌ها به‌جای عمق معمول ۸ نفره، خود را در عمق ۲۵ نفره صف‌آرایی کردند؛ مرکز را افرادی از هالیارتوس، کورونه و کوپیای بوئوتیا تشکیل می‌دادند؛ و جناح چپ را نیروهایی از تسپیای، تاناگرا و اورخومنوس (بوئوتیا). کمی بعد لوکریان‌ها نیز به آنان پیوستند. هنگامی که هیپوکراتس از حضور ارتش بوئوتیا آگاه شد، به نیروی اصلی آتنی پیوست و ۳۰۰ سوار را در دلیوم برجای گذاشت. آتنی‌ها تقریباً همان شمار هوپلیت و سواره‌نظام را داشتند، اما نیروی سبک‌اسلحهٔ کمتری، عمدتاً از شهرهای متحدشان، در اختیار داشتند. آنان با عمق معمول صف‌آرایی کردند. به دلیل این عدم تقارن در آرایش، جناح راست تبایی تقریباً بی‌تردید پیروز می‌شد، اما به همین دلیل نیز صف هوپلیت آتنی طولانی‌تر بود و می‌توانست جناح چپ بوئوتیایی را دور بزند. این آرایش بی‌نظیر ژنرال تبایی، پاگونداس، توضیح‌دهندهٔ روند و پیشرفت بعدی نبرد است.

بوئوتیایی‌ها درست زمانی که هیپوکراتس در حال سخنرانی برای افرادش بود، به‌طور غافلگیرکننده حمله کردند. سنگین‌ترین نبرد در خطوط مرکزی رخ داد. به گزارش توسیدید، جناح چپ بوئوتیایی محاصره شده و نزدیک به شکست بود و تنها دستهٔ تسپیایی مقاومت کرد. صف پیروزمند آتنی در حین دورزدن دستهٔ تسپیایی و محاصرهٔ آن دچار سردرگمی شد. برخی هوپلیت‌های آتنی هنگام برخورد با یکدیگر در سوی دیگر میدان، هم‌وطنان خود را با دشمن اشتباه گرفتند و با یکدیگر جنگیدند و کشته شدند. این نخستین رویداد مستندشده در تاریخ از نوع «آتش خودی» بود. گمان می‌رود این رویداد تا حدی از آن رو رخ داد که هیچ نشان سپر «دولتی» ای در استفاده نبود، امری که به نظر نمی‌رسد پیش از نبرد دوم مانتینه (۳۶۲ پیش از میلاد)، که در سال ۳۶۲ پیش از میلاد میان تبایی‌ها و اسپارت (و متحدان هر دو سو) درگرفت، عمومیت یافته باشد . به هر روی، پاگونداس سواره‌نظام خود را برای پشتیبانی از جناح چپ بوئوتیایی فرستاد و آتنی‌ها این‌بار شکست خوردند. در همین حال، جناح راست بوئوتیایی نیز پیروز شد و آتنی‌های آن جناح گریختند. هنگامی که مرکز آتنی دید هر دو جناحش شکست خورده‌اند، آن نیز گریخت. حدود ۵۰۰ بوئوتیایی و ۱٬۰۰۰ آتنی، از جمله هیپوکراتس، کشته شدند.

یکی از هوپلیت‌های آتنی حاضر در این نبرد، فیلسوف سقراط بود. افلاطون از زبان آلکیبیادس چنین روایتی از عقب‌نشینی آتنی‌ها در دلیوم و کنش‌های سقراط در آن هنگام نقل می‌کند:

افزون بر این، ای مردان، ارزشش را داشت که سقراط را در هنگام عقب‌نشینی شتاب‌زدهٔ ارتش از دلیوم ببینید؛ زیرا من به تصادف سوار بر اسب آنجا بودم و او هوپلیت بود. سربازان در آن هنگام در حال گریز بودند، و در حالی که او و لاخس با هم عقب می‌نشستند، به‌طور تصادفی به آنان برخوردم. و به‌محض دیدنشان، بی‌درنگ هر دو را به دلگرمی فراخواندم و گفتم آنان را رها نخواهم کرد. آنجا فرصتی حتی بهتر از آنچه در پوتیدایا داشتم برای مشاهدهٔ سقراط یافتم، زیرا چون سوار بر اسب بودم، کمتر می‌ترسیدم. نخست، دیدم که او چقدر عاقل‌تر از لاخس بود؛ و دوم، به گمان من، ای آریستوفان (و این نکته از آنِ توست)؛ که همان‌گونه که در آتن راه می‌رود، «چون پلیکانی خرامان، با چشمانی در گردش از این سو به آن سو»، آرام در جست‌وجوی دوست و دشمن، برای همگان حتی از فاصله‌ای دور آشکار می‌ساخت که اگر کسی این مرد واقعی را لمس کند، او با تمام توان از خود دفاع خواهد کرد. در نتیجه، او و همراهش هر دو به‌سلامت رفتند؛ زیرا وقتی در جنگ چنان رفتار کنی که او کرد، دشمنان تقریباً حتی دست به تو نمی‌زنند؛ بلکه کسانی را دنبال می‌کنند که سراسیمه می‌گریزند.

بوئوتیایی‌ها آتنی‌ها را تا فرارسیدن شب تعقیب کردند. بیشتر آتنی‌ها به دژ دلیوم بازگشتند، جایی که پیک بوئوتیایی اعلام کرد آنان زمینی مقدس نزد بوئوتیایی‌ها را نقض کرده‌اند و باید آنجا را ترک کنند. آتنی‌ها پاسخ دادند که این زمین اکنون از آنِ خود آنان و مقدسشان است و آن را برای دفاع از خود در برابر بوئوتیایی‌ها در دست دارند.

پیامد

به مدت دو هفته هیچ اقدامی رخ نداد، اما ۲٬۰۰۰ هوپلیت از کورینت، همراه با نیروهای دیگری از متحدان گوناگونشان، به بوئوتیایی‌ها پیوستند. بوئوتیایی‌ها دستگاه عجیبی ساختند که، بنا بر توصیف توسیدید (۴٫۱۰۰)، ظاهراً نوعی شعله‌افکن بود و از آن برای آتش‌زدن دلیوم و راندن آتنی‌ها استفاده کردند. تنها حدود ۲۰۰ آتنی کشته شدند؛ بقیه توانستند بگریزند. پس از بازپس‌گیری دلیوم، دموستنس و نیروهایش سرانجام رسیدند، اما فقدان ارتباط میان او و هیپوکراتس باعث شد رسیدنش عملاً بی‌فایده باشد. او نزدیک سیکیون فرود آمد اما به‌سرعت شکست خورد.

• 
  شعله‌افکن بوئوتیایی (بازسازی)، مرکز علوم و موزهٔ فناوری تسالونیکی
• 
  شعله‌افکن بوئوتیایی. طراحی-مطالعه: ت. پ. تاسیوس. طراح: ژ. ناکاس

افزون بر نشان‌دادن کاربردی نوآورانه از فناوری تازه، پاگونداس در یکی از نخستین نمونه‌های تاریخ مکتوب، از جنگاوری راهبردی برنامه‌ریزی‌شده بهره برد. در سده‌های پیش از آن، نبردهای میان دولت‌شهرهای یونانی برخوردهایی نسبتاً ساده میان صفوف متراکم هوپلیت‌ها بود. سواره‌نظام نقش مهمی ایفا نمی‌کرد و همه‌چیز به اتحاد و نیروی صفوف متراکم پیاده‌نظام، در فشار بر حریف، وابسته بود. در دلیوم، پاگونداس از صفوف عمیق‌تر، نیروهای ذخیره، مداخلهٔ سواره‌نظام، تک‌تیراندازان سبک‌اسلحه (پلتست‌ها) و تغییرات تدریجی در تاکتیک در طول نبرد بهره جست.