نبرد نوتیوم

نبرد نوتیوم
بخشی از جنگ پلوپونز
تاریخ ۴۰۶ پیش از میلاد موقعیت نزدیک افسوس (شهر) و نوتیوم (استان ازمیر کنونی، ترکیه) ۳۷°۵۹′۳۴″ شمالی ۲۶°۵۰′۵۱″ شرقی نتایج پیروزی اسپارت
طرف‌های درگیر
اسپارت	آتن باستان
فرماندهان و رهبران
لیساندر	آنتیوخوس (دریاسالار) کشته‌شده در نبرد
قوا
۹۰ کشتی	۸۰ کشتی
تلفات و خسارات
بدون تلفات	۲۲ کشتی (۱۵ به اسارت درآمده، ۷ غرق‌شده)
موقعیت نبرد نوتیوم.

نبرد نوتیوم (یا نبرد افسوس) در سال ۴۰۶ پیش از میلاد، پیروزی دریایی اسپارت در جنگ پلوپونز بود. پیش از نبرد، فرماندهٔ آتن، آلکیبیادس، فرماندهی ناوگان آتنی را که در حال محاصرهٔ ناوگان اسپارت در افسوس (شهر) بود، بر عهدهٔ سکاندارش، آنتیوخوس (دریاسالار)، گذاشت. آنتیوخوس، برخلاف دستورش، کوشید با فریفتن اسپارتی‌ها با نیرویی کوچک و طعمه‌وار، آنان را به نبرد بکشاند. این راهبرد نتیجهٔ معکوس داد و اسپارتی‌ها به فرماندهی لیساندر پیروزی‌ای کوچک اما نمادین بر ناوگان آتنی به دست آوردند. این پیروزی به سقوط آلکیبیادس انجامید و لیساندر را به‌عنوان فرماندهی که می‌توانست آتنیان را در دریا شکست دهد، تثبیت کرد.

مقدمات

در سال ۴۰۷ پیش از میلاد، لیساندر به‌عنوان ناوارک، فرماندهٔ ناوگان اسپارت، جانشین میندروسِ درگذشته شد. او در مسیر خود ناوگانی گرد آورد و از پلوپونز به سمت شرق، در دریای اژه، پیش راند تا سرانجام به افسوس رسید و پایگاه خود را با ۹۰ ترایریم (که با کشتی‌سازی در افسوس از ۷۰ فروند به این رقم رساند) در آنجا مستقر کرد. لیساندر در افسوس با کوروش کوچک، شاهزادهٔ شاهنشاهی هخامنشی، روابط دیپلماتیک برقرار کرد. او با کوروش دوستی شخصی برقرار ساخت و شاهزاده موافقت کرد از کیسهٔ خود هزینه‌ای بپردازد تا دستمزد روزانهٔ پاروزنان اسپارتی از ۳ به ۴ ابول در روز افزایش یابد. با این افزایش بودجه، ناوگان اسپارت توانست پاروزنان کارآزموده را از ناوگان آتن جذب کند.

آلکیبیادس که نیاز داشت لیساندر را به نبرد وادارد، ناوگان خود را به نوتیوم برد تا از آنجا بتواند ناوگان اسپارت را از آن‌سوی آب زیر نظر داشته باشد. اما صرف حضور در نوتیوم نتوانست لیساندر را به میدان نبرد بکشاند. از این‌رو، آلکیبیادس با چند کشتی سربازبر به شمال رفت تا به ترازیبول در محاصرهٔ فوکایا یاری رساند. بخش عمدهٔ ناوگان که پشت سر او باقی ماند، زیر فرمان کوبرنتس (سکاندار) آلکیبیادس قرار گرفت. ناوگانی به این بزرگی (۸۰ کشتی که پس از عزیمت آلکیبیادس در نوتیوم باقی ماندند) به‌طور سنتی می‌بایست زیر فرمان چند سردار یا دست‌کم یک تری‌رارک می‌بود؛ تصمیم نامتعارف آلکیبیادس، هم از سوی نویسندگان باستانی و هم مورخان امروزی، به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفته است. به آنتیوخوس تنها یک دستور ساده برای هدایت اقداماتش داده شده بود: «به کشتی‌های لیساندر حمله نکن.» اما او به دلایلی نامعلوم از این دستور سرپیچی کرد و کوشید راهبردی را به اجرا بگذارد که به گمانش می‌توانست پیروزی را نصیب آتنیان کند.

نبرد

آنتیوخوس، در تلاش برای کشاندن اسپارتی‌ها به میدان نبرد، با ۱۰ تری‌ریم به‌سوی افسوس راند. نقشهٔ او این بود که پلوپونزی‌ها را به تعقیب این نیروی کوچک بکشاند و سپس باقی نیروی آتنی در کمین آنان بنشیند. این طرح بسیار شبیه به طرحی بود که پیروزی خیره‌کنندهٔ آتنیان را در نبرد کوزیکوس رقم زده بود، اما شرایط در نوتیوم کاملاً با آن نبرد متفاوت بود. در عمل، کشتی آنتیوخوس در حملهٔ ناگهانی اسپارتی‌ها غرق شد و خود او کشته شد؛ نُه کشتی باقی‌ماندهٔ نیروی طعمه سپس تا نوتیوم تعقیب شدند، جایی که نیروی اصلی آتنی، غافلگیر از رسیدن ناگهانی کل ناوگان اسپارت، آماده نبود. در نبرد پس از آن، ۱۵ تری‌ریم آتنی به اسارت درآمد و هفت فروند دیگر غرق شد. اسپارتی‌ها، پس از این پیروزی غیرمنتظره، به افسوس بازگشتند، در حالی‌که آتنیان برای بازسازی نیرو به نوتیوم برگشتند.

پیامدها

آلکیبیادس با شنیدن خبر این نبرد، محاصرهٔ فوکایا را رها کرد و برای تقویت ناوگان نوتیوم به جنوب بازگشت؛ این کار توازن عددی تقریبی میان دو ناوگان را بازگرداند. با این حال، تلاش‌های بعدی برای کشاندن لیساندر به نبرد ناکام ماند و دو ناوگان همچنان از دو سوی آب یکدیگر را زیر نظر داشتند.

شکست در نوتیوم به سقوط کامل آلکیبیادس در سیاست آتن انجامید. او که پس از پیروزی در کوزیکوس بار دیگر مورد اقبال قرار گرفته بود، با انتظاراتی بزرگ به فرماندهی گمارده شده بود. هنگامی‌که انتصاب نامتعارف او برای آنتیوخوس به شکستی آشفته انجامید، دشمنان سیاسی‌اش فرصت را غنیمت شمردند و او را از مقامش برکنار کردند. او دیگر هرگز به آتن بازنگشت و به‌سوی زمین‌هایی که در خرسونس تراکیه داشت، به شمال روی آورد؛ جز حضوری کوتاه در نبرد اگوسپوتامی، نقش او در جنگ به پایان رسیده بود.

فرماندهی هر دو ناوگان پس از نوتیوم دست به دست شد. به‌سبب محدودیت دورهٔ خدمت در مقام ناوارک، لیساندر با کالیکراتیداس جایگزین شد؛ در سوی آتنی نیز سقوط آلکیبیادس، دوستانش تراسیبولوس و تراسیمنس را نیز از قدرت برانداخت و فرماندهی کل به کونون (سردار آتنی) سپرده شد. در سال بعد، دو ناوگان دو بار با یکدیگر درگیر شدند: نخست در نبردی که کالیکراتیداس، با دو برابر تعداد کشتی‌های کونون، آتنیان را شکست داد و در موتیلنه به محاصره انداخت؛ سپس ناوگان امدادی آتن در نبرد آرگینوسای کالیکراتیداس را به‌طور قاطع شکست داد و او را کشت. با این حال، این پیروزی‌های آتنی سرانجام بی‌ثمر ماند، زیرا لیساندر در سال ۴۰۵ پیش از میلاد به‌طور غیررسمی بار دیگر فرماندهی را در دست گرفت و ناوگان آتن را در نبرد اگوسپوتامی نابود کرد و بدین‌سان جنگ پلوپونز را با پیروزی اسپارت به پایان رساند.

نبرد نوتیوم، هرچند از نظر شمار کشتی‌های ازدست‌رفته یا به‌دست‌آمده برای هیچ‌یک از دو طرف چندان چشمگیر نبود (دستاوردهای ناوگان اسپارت با شکستشان در آرگینوسای بیش از پیش جبران شد)، تأثیری بزرگ در آغاز مسیر شغلی لیساندر و پایان مسیر آلکیبیادس داشت. لیساندر در ادامه به امپراتوری آتن پایان داد و سال‌ها بر سر کنترل امپراتوری اسپارت که جایگزین آن شده بود، به رقابت پرداخت؛ آلکیبیادس نیز در سال ۴۰۳ پیش از میلاد، بی‌آنکه هرگز به زادگاهش بازگردد، ترور شد. دونالد کیگان نیز بر این باور است که مهم‌ترین پیامد این نبرد برای سوی آتنی، برکناری تراسیبولوس از فرماندهی بود؛ همان فرمانده کاردانی که در طرح‌ریزی همهٔ پیروزی‌های دریایی آتن در سال‌های ۴۱۱ و ۴۱۰ پیش از میلاد نقش داشت.

نبرد نوتیوم، اگرچه به‌خودی‌خود سرنوشت‌ساز نبود، پیامدهای سیاسی گسترده‌ای در پی داشت و نقشی مهم در تعیین این‌که چه کسی فرماندهی نیروهای آتن و اسپارت را در نبردهای سرنوشت‌ساز پیش‌روی جنگ بر عهده بگیرد، ایفا کرد.

منابع

• دیودور سیسیلی، Library
• دانلد کیگن. The Peloponnesian War (Penguin Books, 2003). شابک ‎۰-۶۷۰-۰۳۲۱۱-۵
• پلوتارک، Parallel Lives
• گزنفون (1890s) [original 4th century BC]. Hellenica . Translated by Henry Graham Dakyns – via Wikisource.