همریشه کاذب
هم‌ریشه‌های کاذب یا هم‌ریشه‌های دروغین (به انگلیسی: False cognates) جفت‌واژه‌هایی هستند که به دلیل صداها یا املاء و معنای مشابه، همریشه به‌نظر می‌رسند، ولی ریشه‌شناسی‌های متفاوتی دارند؛ این جفت‌واژه‌ها می‌توانند درون یک زبان واحد یا از زبان‌های مختلف، حتّی درون یک خانوادهٔ زبانی یکسان، باشند [۱] برای نمونه، واژهٔ انگلیسی dog و واژهٔ امبابارام dog معنایی دقیقاً یکسان و تلفّظی بسیار شبیه دارند، امّا این صرفاً بر پایهٔ تصادف کامل است. همین‌طور، انگلیسی much و اسپانیایی mucho معانی مشابه خود را از ریشه‌های کاملاً متفاوت نیاهندواروپایی به دست آورده‌اند، و در مورد انگلیسی have و اسپانیایی haber نیز چنین است. این پدیده با دوستان دروغین تفاوت دارد، دوستان دروغین واژگانی با آوای مشابه ولی با معانی متفاوت هستند، و ممکن است همریشه باشند یا نباشند. درون یک زبان، اگر املای آن‌ها یکسان باشد، هم‌نگاره هستند؛ اگر تلفّظ آن‌ها یکسان باشد، هم‌آوا هستند. هم‌نگاره‌ها یا هم‌آواهای میان‌زبانی گاهی هم‌ریشه‌ها را نیز در بر می‌گیرند؛ ناهم‌ریشه‌ها ممکن است به‌طور خاص‌تر هم‌نگاره‌های ناهم‌ریشه یا هم‌آواهای ناهم‌ریشه نامیده شوند.[۲]
حتّی اگر هم‌ریشه‌های کاذب فاقد یک ریشهٔ مشترک باشند، باز هم ممکن است ارتباطی غیرمستقیم میان آن‌ها وجود داشته باشد (برای نمونه از راه تطابق آوایی-معنایی یا ریشه‌شناسی عامیانه).
پدیده
اصطلاح «هم‌ریشهٔ کاذب» گاهی به اشتباه برای اشاره به دوستان دروغین به‌کار می‌رود، ولی این دو پدیده از هم جدا هستند.[۱][۳] دوست دروغین زمانی رخ می‌دهد که دو واژه در زبان‌ها یا گویش‌های مختلف مشابه به‌نظر برسند، ولی معانی متفاوتی داشته باشند. در حالی که برخی از دوستان دروغین هم‌ریشهٔ کاذب نیز هستند، بسیاری از آن‌ها هم‌ریشه‌های واقعی هستند.[۳] برای نمونه، انگلیسی pretend و فرانسوی prétendre دوست دروغین هستند، ولی هم‌ریشهٔ کاذب نیستند، زیرا خاستگاه یکسانی دارند.[۴]
گونهٔ «مامان و بابا»
اصطلاحات پایهٔ خویشاوندی مامان و بابا نمونه‌ای ویژه از هم‌ریشه‌های دروغین را تشکیل می‌دهند؛ بسیاری از زبان‌ها واژگانی با شکل و معنای مشابه برای این اصطلاحات خویشاوندی دارند، اما این امر به دلیل فرایندهای رایج اکتساب زبان است نه خویشاوندی زبان‌ها.[۵][۶][۷][۸]
نمونه‌ها
توجه: برخی ریشه‌شناسی‌ها برای پرهیز از توضیحات بیش از حد طولانی ساده‌سازی شده‌اند.
درون زبان انگلیسی
| اصطلاح ۱ | ریشه‌شناسی ۱ | اصطلاح ۲ | ریشه‌شناسی ۲ |
|---|---|---|---|
| day | انگلیسی باستان dæġ << ژرمنی آغازین *dagaz<< نیا-هندواروپایی *dʰeǵʰ-[۹] | diary | لاتین diārium << dies ("روز")<< ایتالی آغازین *djēm << نیا-هندواروپایی *dyḗws ("آسمان") [۱۰][۱۱] |
| island | انگلیسی میانه iland<< انگلیسی باستان īeġland<< ژرمنی آغازین *awjōlandą | isle | انگلیسی میانه ile<< فرانسوی باستان i(s)le<< لاتین insula |
| (government) policy[۱۲] | انگلیسی میانه policie<< فرانسوی باستان policie<< لاتین پسین politia<< یونانی باستان politeía | (insurance) policy | فرانسوی police<< ایتالیایی polizza<< لاتین میانه apodissa<< یونانی باستان apódeixis |
میان انگلیسی و دیگر زبان‌ها
| اصطلاح انگلیسی | ریشه‌شناسی انگلیسی | اصطلاح خارجی | ریشه‌شناسی خارجی |
|---|---|---|---|
| bad | احتمالاً از انگلیسی باستان bæddel ("دوجنسه، مرد زن‌صفت")<< ژرمنی آغازین *bad- ("آلوده کردن") | فارسی بد، bad [۱۳][۱۱] | ایرانی باستان *wata- |
| better | انگلیسی باستان betera | فارسی بهتر، behtar، هندی बहतर، bahatar | به (beh، "خوب") + تر (-tar، "-تر") |
| cinder | انگلیسی باستان sinder << ژرمنی آغازین *sendra- "سرباره" << نیا-هندواروپایی *sendhro- "مایع منعقدشونده" |
فرانسوی cendre ("خاکستر") | لاتین cinerem << نیا-هندواروپایی *ken- ("برخاستن، آغازیدن") |
| day | انگلیسی باستان dæġ << ژرمنی آغازین *dagaz << نیا-هندواروپایی *dʰeǵʰ-[۹] | لاتین dies ("روز") و نوادگانش [۱۰][۱۱] | ایتالی آغازین *djēm << نیا-هندواروپایی *dyḗws ("آسمان") [۱۰][۱۱] |
| desert | لاتین dēserō ("ترک کردن") << نهایتاً نیا-هندواروپایی **seh₁- ("کاشتن") | مصری باستان Deshret (اشاره به سرزمینی که نیل طغیان نمی‌کند) | از dšr (سرخ) |
| dog | انگلیسی باستان docga یا dogga | مبابارام dog ("سگ") [۱۱] | نیا-پاما-نیونگایی *gudaga |
| emoticon | emotion + icon | ژاپنی 絵文字 (ایموجی) [۱۴] | 絵 (e) ("تصویر") + 文字 (moji) ("نویسه")[۱۴] |
| fire | انگلیسی باستان fȳr ژرمنی آغازین *fōr ~ *fun-[۹][۱۵][۱۱]<< نیا-هندواروپایی *péh₂wr̥ | تایلندی ไฟ ("آتش") | نیا-تای *wɤjᴬ ("آتش") |
| have | انگلیسی میانه haven << انگلیسی باستان habban ("داشتن") << ژرمنی غربی آغازین *habbjan << ژرمنی آغازین *habjaną ("داشتن")، دیرندهٔ *habjaną ("بلند کردن، برداشتن") << نیا-هندواروپایی *kh₂pyéti زمان حال از *keh₂p- ("گرفتن، تصرف کردن، قاپیدن"). | کرسی avè ("داشتن") | لاتین habēre، مصدر حال معلوم از habeō << ایتالی آغازین *habēō << نیا-هندواروپایی *gʰeh₁bʰ- ("قاپیدن"). |
| hollow | انگلیسی باستان holh << ژرمنی آغازین *holhwo- | میووکی دریاچه hóllu [۱۳] | |
| much | انگلیسی باستان myċel << ژرمنی آغازین *mikilaz << نیا-هندواروپایی *meǵa- ("بزرگ، تنومند، عظیم") | اسپانیایی mucho ("بسیار") [۱۱] | لاتین multus ("بسیاری") |
| saint | لاتین sanctus<< نیا-هندواروپایی *seh₂k- ("تقدیس کردن") از طریق فرانسوی | سانسکریت sant و نوادگانش [۱۶] | sat ("حقیقت، واقعیت، ذات") |
| shark | انگلیسی میانه shark از ریشه‌ای نامعلوم | چینی 鲨 (shā) | به این دلیل نامگذاری شده که پوست زبرش شبیه شن (沙 (shā)) است |
میان دیگر زبان‌ها
| اصطلاح ۱ | ریشه‌شناسی ۱ | اصطلاح ۲ | ریشه‌شناسی ۲ |
|---|---|---|---|
| فرانسوی feu ("آتش") | لاتین focus | آلمانی Feuer ("آتش") | ژرمنی آغازین *fōr ~ *fun-<< نیا-هندواروپایی *péh₂wr̥ |
| فرانسوی nuque ('پس گردن') | لاتین nucha، از عربی نُخَاع nukhāʻ 'مغز ستون فقرات' | مجاری nyak ('گردن')[۱۷] | نیا-اورالی *ńᴕkkɜ 'گردن' |
| آلمانی haben ('داشتن') | ژرمنی آغازین *habjaną<< نیا-هندواروپایی *keh₂p- ("گرفتن") | لاتین habere ("داشتن") و نوادگانش[۱۸] | نیا-هندواروپایی *gʰeh₁bʰ- ("قاپیدن، گرفتن") |
| سوئدی göl ("برکه") | ژرمنی آغازین *guljō | سالار göl ("برکه") | نیا-ترکی *kȫl ("دریاچه") |
| آلمانی Erdbeere ('توت‌فرنگی') | Erd ('زمین') + Beere ('توت') | مجاری eper ('توت‌فرنگی')[۱۷] | نیا-اوگری *äppärĕ-kə |
| آلمانی Haus ('خانه') | ژرمنی آغازین *hūsą | مجاری ház ('خانه')[۱۷] | نیا-اورالی *kota |
| هاوایی kahuna ('کاهن') | نیا-پلینزیایی *tupuŋa | عبری כהן (kohen) ('کاهن')[۱۹] | نیا-سامی غربی *kāhin- |
| مجاری nő ('زن') | نیا-اورالی *niŋä | چینی ماندارین 女 (nǚ) ('زن')[۱۷] | نیا-چینی-تبتی *naq |
| اینوکتیتوت ᖃᔭᖅ (کایاک) | نیا-اسکیمویی *qayaʀ | ترکی kayık ('قایق کوچک')[۲۰] | ترکی باستان kayguk << نیا-ترکی kay- ("سر خوردن، چرخیدن") |
| مایایمی Mayaimi (آب بزرگ) | عبری מים mayim ("آب") | نیا-سامی *māy- | |
| ژاپنی ありがとう arigatō ("متشکرم") | بریدن 有難う御座います "arigatō gozaimasu" ("(من) سپاسگزارم") << 有難く "arigataku"<< 有難い "arigatai" ("سپاسگزار، قدردانی‌شده") << ژاپنی باستان 有難斯 "arigatasi" ("دشوار برای بودن") | پرتغالی obrigado ("متشکرم")[۲۱] | در لغت به معنای "متعهد" << لاتین obligātus |
| هندوستانی (هندی-اردو) मज़ा / مزه
(Mazah، "تفریح") |
از فارسی کلاسیک مزه، نهایتاً از نیا-هندواروپایی *meh2k. | هندوستانی (هندی-اردو)
मज़ाक़ / مذاق (Mazaaq، "شوخی/بذله/تفریح/تمسخر") |
از عربی "مذاق" (عربی->فارسی->هندوستانی). |
| اندونزیایی tanah ("زمین") | نیا-آسترونزیایی *tanaq | آلئوتی tanax̂ ("زمین") | همریشه با نیا-اسکیمویی *nuna ("زمین") |
| تاگالوگ bagay ("چیز") | نیا-مالایو-پلینزیایی *bagay | کریول هائیتیایی bagay ("چیز") | فرانسوی کریول سنت دومینیک bagage |
| عبری שֵׁשׁ (šeš) ("شش") | نیا-سامی *šidṯum | فارسی شش (šaš) ("شش") | از نیا-ایرانی *šwáš و نهایتاً از نیا-هندواروپایی *swéḱs |
| دوسون do ("از") | پرتغالی do ("از") | لاتین de | |
| اسپانیایی gusano ("کرم، لارو حشره") | نامعلوم، احتمالاً از لاتین cossus ("کرم چوب") | روسی гусеница (gusenica) ("کرم صدپا") | نیا-اسلاوی *ǫsěnica ("کرم صدپا") |
| عبری אֶלָּא (elá) ("اما، مگر") | از آرامی אלא، آمیختگی אִן (ʾin "اگر") و לָא (lā "نه") | یونانی مدرن αλλά (allá) ("اما") | >>یونانی باستان ἀλλά، حالت مفعولی مستقیم جمع خنثی از ἄλλος («دیگری، متفاوت») >> نیا-هندواروپایی *h₂élyos |
| تایلندی พระ (phra) ("کاهن، راهب") | از سانسکریت vara (वर): عالی، مقدس | ایتالیایی fra ("راهب، برادر دینی") | لاتین frāter ("برادر") |
| عبری אוֹ (ʔo) ("یا") | نیا-سامی *ʔaw | اسپانیایی o ("یا") | لاتین aut |
| گیلیک اسکاتلندی bò ("گاو") | نیا-هندواروپایی gʷṓws | ویتنامی bò ("گاو") | نیا-ویتی bɔ: |
| ژاپنی あなた (anata) ("شما") | ژاپنی باستان اشاره مکانی anata ("آن سو، آن طرف")<< a (پیشوند اشاره دور) + nata (گونه‌ای از kata "جهت") | عربی أَنْتَ (anta) ("تو" [مذکر مفرد]) | نیا-سامی *ʼanta ("تو")<< *ʼan- (پایه ضمیری) + *-ta (نشانه دوم شخص مذکر) |
| شونا mangwana ("فردا") | نیا-بانتو *-ngwana | اسپانیایی mañana ("فردا") | لاتین māne ("صبح زود") |
هم‌ریشه‌های دروغین به‌کاررفته در واژه‌سازی
شباهت تصادفی میان هم‌ریشه‌های دروغین گاهی می‌تواند در آفرینش واژگان نو (نوواژگی) به‌کار رود. برای نمونه، واژهٔ عبری דַּל dal ("فقیر") (که هم‌ریشهٔ دروغینِ واژهٔ انگلیسی مشابه از نظر آوایی-معنایی dull است) در عبارت عبری اسرائیلی جدید אין רגע דל en rega dal (به‌طور تحت‌اللفظی "لحظهٔ فقیری وجود ندارد") به‌عنوان یک تطابق آوایی-معنایی برای عبارت انگلیسی Never a dull moment به‌کار می‌رود.[۲۲]
به همین ترتیب، واژهٔ عبری דיבוב dibúv ("گفتار، واداشتن کسی به سخن")، که هم‌ریشهٔ دروغین (و در نتیجه از دید ریشه‌شناسی نامرتبط) با واژهٔ انگلیسی مشابه از نظر آوایی-معنایی dubbing است، سپس در تطابق آوایی-معنایی اسرائیلی برای dubbing به‌کار می‌رود. نتیجه این است که در عبری مدرن، דיבוב dibúv به معنای "دوبله" است.[۲۳]
جستارهای وابسته
- ویژگی ناحیه‌ای
- فرگشت هم‌گرا
- هم‌ارزی
- مغالطه ریشه‌شناختی
- ریشه‌شناسی دروغین
- دوست دروغین
- تداخل زبانی (انتقال زبانی)
- هم‌سنجی شبه‌علمی زبان‌ها
- دگرگونی معنایی
- اشپوربوند
منابع
- 1 2 Moss (1992), p. ?.
- ↑ Szubko-Sitarek, Weronika (2014-10-07). Multilingual Lexical Recognition in the Mental Lexicon of Third Language Users (in English). Springer. p. 106. ISBN 978-3-642-32194-8.
- 1 2 Chamizo-Domínguez (2008), p. 166.
- ↑ Harper, Douglas. "Pretend". The Online Etymological Dictionary. Retrieved 2015-09-14.
- ↑ Jakobson, R. (1962) "Why 'mama' and 'papa'?" In Jakobson, R. Selected Writings, Vol. I: Phonological Studies, pp. 538–545. The Hague: Mouton.
- ↑ Nichols, J. (1999) "Why 'me' and 'thee'?" Historical Linguistics 1999: Selected Papers from the 14th International Conference on Historical Linguistics, Vancouver, 9–13 August 1999, ed. Laurel J. Brinton, John Benjamins Publishing, 2001, pages 253-276.
- ↑ Bancel, P.J. and A.M. de l'Etang. (2008) "The Age of Mama and Papa" Bengtson J. D. In Hot Pursuit of Language in Prehistory: Essays in the four fields of anthropology. (John Benjamins Publishing, Dec 3, 2008), pages 417-438.
- ↑ Bancel, P.J. and A.M. de l'Etang. (2013) "Brave new words" In New Perspectives on the Origins of Language, ed. C. Lefebvre, B. Comrie, H. Cohen (John Benjamins Publishing, Nov 15, 2013), pages 333-377.
- 1 2 3 Kroonen, Guus (2013) Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 11), Leiden, Boston: Brill
- 1 2 3 Oxford English Dictionary, Second edition.
- 1 2 3 4 5 6 7 Campbell, Lyle; Mixco, Mauricio J. (2007). A Glossary of Historical Linguistics. Edinburgh University Press. p. 29. ISBN 978-0-7486-2378-5.
- ↑ "policy". Online Etymology Dictionary.
- 1 2 Lyle Campbell, Historical Linguistics: An Introduction, 3rd edition, p. 350
- 1 2 Taggart, Caroline (5 November 2015). New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World. Michael O'Mara Books. ISBN 978-1-78243-473-3 – via Google Books.
Emoji is made up of the Japanese for picture (e) and character (moji) so its resemblance to emotion and emoticon is a particularly happy coincidence.
- ↑ Lyle Campbell, Historical Linguistics: An Introduction, 3rd edition, p. 355
- ↑ Schomer, Karine; McLeod, W. H. (1987). The Sants: Studies in a Devotional Tradition of India. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 3. ISBN 978-81-208-0277-3. OCLC 879218858. Retrieved 7 November 2018.
Thus conceptually as well as etymologically, it differs considerably from the false cognate 'saint' which is often used to translate it. Like 'saint', 'sant' has also taken on the more general ethical meaning of the 'good person' whose life is a spiritual and moral exemplar, and is therefore attached to a wide variety of gurus, 'holy men', and other religious teachers.
- 1 2 3 4 Bárczi, Géza (1958). A magyar szókincs eredete. Budapest: Tankönyvkiadó. p. 8.
- ↑ "have - Search Online Etymology Dictionary". www.etymonline.com.
- ↑ Hevesi, Francis. "Kahuna and kohen: A study in comparative religion". Social Process in Hawaii. 16: 30–33.
- ↑ de la Fuente, José Andrés Alonso (2010). "Urban legends: Turkish kayık 'boat' | "Eskimo" Qayaq 'Kayak'" (PDF). Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis. Retrieved 2015-03-06.
- ↑ "'Arigato in Japanese and Obrigado in Portuguese', Semantic Enigmas". The Guardian. Retrieved June 24, 2021.
- ↑ Page 91 of Zuckermann, Ghil'ad (2003). Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-1723-2.
- ↑ Page 96 of Zuckermann, Ghil'ad (2020). Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-981279-0.
منابع آثار
- Chamizo-Domínguez, Pedro J. (2008), Semantics and Pragmatics of False Friends, New York/Oxon: Routledge
- Moss, Gillian (1992), "Cognate recognition: Its importance in the teaching of ESP reading courses to Spanish speakers", English for Specific Purposes, 11 (2): 141–158, doi:10.1016/s0889-4906(05)80005-5
برای مطالعهٔ بیشتر
- Rubén Morán (2011), 'Cognate Linguistics', Kindle Edition, Amazon.
- Geoff Parkes and Alan Cornell (1992), 'NTC's Dictionary of German False Cognates', National Textbook Company, NTC Publishing Group.
- Jakobson, Roman (1962), "Why 'mama' and 'papa'?", Selected Writings, vol. I: Phonological Studies, The Hague: Mouton, pp. 538–545
- Trask, R. Larry (2004), Where do mama/papa words come from?, University of Sussex Working Papers in Linguistics and English Language LxWP 10/04, Brighton, UK: Department of Linguistics and English Language, University of Sussex
پیوند به بیرون
- Cognates.org بایگانی‌شده در ۲۰۱۶-۱۲-۱۶ توسط Wayback Machine
- Carey, Stan (2 January 2012). "The mamas & the papas in babies' babbling". Sentence first.
- ریشه‌شناسی
- زبانشناسی تاریخی
- زبانشناسی تطبیقی