واپیتی
اِلک (نام علمی: Cervus canadensis) که به آن واپیتی هم میگویند، دومین گونهٔ بزرگ در خانوادهٔ گوزنها (Cervidae) و یکی از بزرگترین پستانداران خشکی در محدودهٔ اصلی زندگیاش در آمریکای شمالی و آسیای مرکزی و شرقی است. واژهٔ «اِلک» در اصل به گونهٔ اروپاییِ موس (Alces alces) اشاره داشت، اما توسط مهاجران اروپایی استعمارگر آمریکای شمالی به Cervus canadensis اطلاق شد.
| الک (گوزن) | |
|---|---|
 | |
| الک (گوزن)، Cervus canadensis | |
| وضعیت حفاظت | |
| ردهبندی علمی | |
| فرمانرو: | |
| شاخه: | |
| رده: | |
| راسته: | |
| تیره: | |
| گونه: | C. canadensis |
| نام دوبخشی | |
| Cervus canadensis | |
 | |
نام «واپیتی» از زبانهای شانی و کِری گرفته شده و به معنی «کفل سفید» است؛ بهخاطر موهای روشن اطراف دم حیوان که هنگام ترس یا هیجان پف میکند یا بالا میبرد تا به دیگران علامت بدهد، یا در زمان فرار از خطر، و همچنین هنگام گاوبانگی نرها از مادهها و درگیری برای برتری. ویژگی مشابهی در گونههای دیگر سمداران مثل گوسفند بزرگشاخ، شاخچنگالی و گوزن دمسفید هم دیده میشود.
الکها در جنگلهای باز و حاشیهٔ جنگل زندگی میکنند. آنها از علفها و جگنها تغذیه میکنند و همچنین از گیاهان بلندتر، برگ، شاخه و پوست درختان میخورند. الکهای نر شاخهای بزرگ پر از خون و عصب دارند که هر سال با گرم شدن هوا میریزند. نرها در فصل جفتگیری رفتارهای نمایشی خاصی انجام میدهند؛ مثل نمایش بدن برای جذب ماده، درگیری با شاخها (کلنجار رفتن) و سر دادن صداهای بلند و متنوع که شامل سوتها، فریادها و غرشها است تا هم برتری خود را نشان دهند و هم مادهها را جذب کنند.
مدتها تصور میشد که الک یک زیرگونه از گوزن قرمز اروپایی (Cervus elaphus) است، اما از سال ۱۹۹۸ مطالعات ژنتیکی دیانای میتوکندریایی نشان دادند که این دو در واقع گونههای جداگانهاند. لکهٔ پهنتر روی کفل و رنگ روشنتر شاخهای الک، تفاوتهای اصلی ریختشناختی با گوزن قرمز هستند. اگرچه امروزه فقط در آمریکای شمالی و بخشهایی از آسیا (مرکزی، شرقی و شمالی) بومی است، اما در گذشته پراکندگی بسیار گستردهتری داشت. جمعیتهای پیشاتاریخی آن در اوراسیا و حتی اروپای غربی در دورهٔ پلیستوسن پسین وجود داشتند و تا اوایل هولوسن در جنوب سوئد و آلپ باقی ماندند. زیرگونهٔ منقرضشدهٔ «الک مریام» در آمریکای شمالی (Cervus canadensis merriami) حتی تا مکزیک هم گسترش یافته بود. همچنین، واپیتی به کشورهایی خارج از زیستگاه اصلی خود مثل آرژانتین و نیوزیلند هم معرفی شده و بهخوبی سازگار شده است؛ گاهی این سازگاری آنقدر موفق بوده که به زیستبومها و گونههای بومی حساس آسیب زده است.
الکها به راستهٔ جفتسمسانان تعلق دارند و خویشاوند دور گاوان هستند. آنها میتوانند به چند بیماری عفونی مبتلا شوند که میان آنها و دامهای اهلی منتقل میشوند. تلاشها برای حذف بیماریها از جمعیت الکها (عمدتاً با واکسیناسیون) موفقیتهای متفاوتی داشته است. در برخی فرهنگها، الک حیوانی با اهمیت معنوی و روحانی محسوب میشود. شاخ و «مخمل» (بافت نرم شاخ در حال رشد) در طب سنتی در بخشهایی از آسیا استفاده میشود و تولید مکملهای پودر شاخ و مخمل، صنعت ناتروپاتی پررونقی در کشورهایی مثل آمریکا، چین و کانادا دارد. الک بهعنوان حیوان شکار نیز شناخته میشود و گوشت آن کمچربتر و پروتئیناش بیشتر از گوشت گاو یا مرغ است.
منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Elk». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۳ اکتبر ۲۰۲۵.
پیوند به بیرون
