گرفتاری دوسره

گرفتاری دوسره، محذوریت مضاعف یا پیوند دوگانه (انگلیسی: Double bind) نوعی تنگنا در ارتباطات است که در آن فرد (یا گروه) دو یا چند پیام متعارض دریافت می‌کند که یکی دیگری را نقض می‌کند. در برخی شرایط (به‌طور خاص در خانواده‌ها و روابط) این موضوع می‌تواند به لحاظ عاطفی ناخوشایند باشد.[۱] این گرفتاری اغلب در روابط ناهنجار بین فردی ایجاد می‌شود[۲]. پیام‌های دوگانه یا دو سره نشان از یک تله‌ی ارتباطی دارند که در سطوح مختلف ارتباط کلامی یا غیرکلامی، دو پیام متناقض را به‌طور همزمان منتقل می‌کنند[۳]. به‌طور مثال وقتی از کسی پرسیده می‌شود «حالت چطور است؟» و او با چهره‌ای غمگین، صدایی گرفته و حزین و بغض‌آلود پاسخ بدهد، «خوب هستم» با یک پیام دوجانبه یا با یک گرفتاری دوسره مواجه هستیم.

اگر فردی در یک رابطه مهم باشد به‌طوری که گریز از این رابطه غیر ممکن ( رابطه مادر-کودک / رابطه دانش‌آموز-معلم) و پاسخ دادن ضروری باشد، در این موقعیت وقتی او دو پیغام متناقض دریافت کند و نتواند ناهماهنگی را شناسایی کرده و حرف خود را درباره آن بزند، دچار پیوند دوگانه شده است. وقتی قربانی شرطی می‌شود تا دنیا را بر حسب پیوند دوگانه درک کند دیگر مجموعه کاملی از این عناصر لازم نیست، هر قسمت از این توالی برای کشیدن ماشه هراس یا خشم کافی است.

مثال در رابطه دانش‌آموز-معلم: اگر درس را بلدی چرا جواب نمی‌دهی / چه کسی گفت که تو صحبت کنی.

نویسندگان و پژوهشگران مثال‌های ارتباطی متعددی از زندگی روزمره نقل می‌کنند، از جمله:

  • زمانی که زوجی به زوج دیگر می‌گوید: «آزاد هستی هر کاری دلت می‌خواهد انجام بدهی، فقط کاری نکن که من از تو دلخور بشوم».
  • مثالی که در جامعه‌ی ایران با آن برخورد داریم، صاحبخانه‌ای که جلوی در ورودی می‌ایستد و راه ورود به خانه را می‌بندد و به کسی که جلوی در آمده و ایستاده است، تعارف می‌کند: «بفرمایید داخل».
  • زمانی که زوجی به دیگری در حین دعوا می‌گوید: «به من کمک کن مشکلاتم حل شود، به حمایت تو نیاز دارم، ولی در کارهایم دخالت نکن، بگذارم خودم تصمیم بگیرم و به من نگو چه کار بکنم و چه کار نکنم».

در روانشناسی برخی معتقدند مادرانی که فرزندانشان را در سنین کودکی در چنین روابطی گرفتار می کنند سبب ایجاد بیماری اسکیزوفرنی در آنها می شوند. در بیماری اسکیزوفرنی ارتباط بیمار با جهان واقعی مخدوش می‌شود و فرد در عالم توهمات ساختهٔ ذهن خود زندگی می‌کند. اغلب این بیماران خودگویی‌هایی دارند که به نظر می‌رسد ناشی از ناتوانی آن‌ها در برقراری ارتباط با جهان واقعی است.[۴]

تاریخچه

نظریه گرفتاری دوسره اولین بار توسط گرگوری بیتسون و همکارانش در دهه ۱۹۵۰[۵] مطرح شد. گرفتاری دوسره، ابتدا تحت عنوان یک نظریه در مورد منشأ رفتار درماندگی اسکیزوفرنی بیان شد: نقص پاسخ در اسکیزوفرنی، در حقیقت واکنش نوعیِ فردی است که با دو مطالبه ناسازگار (متناقض با هم) مواجه می‌شود، که در نتیجه‌ی این موقعیت متناقض، هیچ راه واضح و مشخصی برای اجابت و پاسخ به موقعیت، برایش باقی نمی‌گذارد، و عکس‌العمل نشان نمی‌دهد. [۶] به زعم بیتسون، موقعیت اسکیزوفرنی،‌ موقعیت سازگاری افراطی در اثر «گرفتاری دوسره»ی مزمن و طولانی مدت است[۷]. خود بیتسون اصطلاح «ناسازگاری پیش‌رونده افراد نوروتیک و پیش روان‌پریش» را بکار می‌برد.[۸]: ص۱۷۹ 

شبیه این وضعیت، می‌تواند برای اجبار یا وادارکردن افراد (به قصد کنترل) بکار برود: گرفتار کردنِ دوسره، اغلب به عنوان ابزاری برای نوعی کنترل مورد استفاده قرار می‌گیرد که در ظاهرِامر، بدون هیچ مجبور کردن که آشکار باشد به نظر برسد[۹]. اما سردرگمی موجب می‌شود که هم واکنش و هم مقاومت، دشوار شود[۱۰]: ص۲۷۱-۲۷۸ . در عین حال، در بسیاری از این مخمصه های انتخاب، انجام هر دو دستورالعمل داده شده باهم هم امکان‌پذیر نیست. [۱۱]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J. & Weakland, J. (1956), Towards a Theory of Schizophrenia. in Behavioral Science, Vol 1, 251–264
  2. ↑ Christiane Sautter, Alexander Sautter: . 1. Aufl. Verlag für Systemische Konzepte, Wolfegg 2005, ISBN 3-9809936-1-2.
  3. ↑ Friedemann Schulz von Thun: . Originalausg., Sonderausg. Apr. 2001 Auflage. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2001, ISBN 3-499-17489-8.
  4. ↑ https://solutions-centre.org/pdf/TOWARD-A-THEORY-OF-SCHIZOPHRENIA-2.pdf
  5. ↑ Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J. & Weakland, J., 1956, Toward a theory of schizophrenia.Behavioral Science, Vol. 1, 251–264.
  6. ↑ Hirji, Sukaina. "Oppressive Double Binds" (PDF).
  7. ↑ O’Sullivan, Brian (2024, July 18). Understanding the double bind theory in systemic psychotherapy. Changes. Counselling & Psychotherapy. Retrieved January 2026, from (accessed January 2026)
  8. ↑ کتاب «ناوِن: بررسی‌ای در مسائل حاصل از یک تصویر مرکب از فرهنگ یک قبیله گینه نو، بر اساس سه نقطه نظر.»، نوشته گرگوری بیتسون، چاپ دوم ۱۹۵۸ (چاپ اول ۱۹۳۶. چاپ مجدد با مقدمه در ۱۹۶۵). انتشارات دانشگاه استنفورد. به انگلیسی: Bateson, G. (1965) [1936]. Naven: A Survey of the Problems suggested by a Composite Picture of the Culture of a New Guinea Tribe drawn from Three Points of View. Stanford University Press.. عبارت مزبور در صفحه ۱۷۹ از این کتاب آمده .
  9. ↑ ویکیپدیای انگلیسی مدخل w:en:Double Bind
  10. ↑ Bateson, Gregory (1972). Steps to an Ecology of Mind: Collected Essays in Anthropology, Psychiatry, Evolution, and Epistemology. University Of Chicago Press.
  11. ↑ Hirji, Sukaina. "Oppressive Double Binds" (PDF).
  • مورد فهرست گلوله‌ای
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.