گروه عاملی

گروه‌های عاملی بنزیل استات یک استر (خط قرمز) است. این گروه خود متشکل از یک واحد استیل (دایره خط‌چین سبز) و یک واحد بنزیلوکسی (دایره خط‌چین نارنجی) است.

گروه عاملی (به انگلیسی: Functional group) در شیمی آلی، به گروه‌های معینی از اتم‌های یک مولکول گفته می‌شود که در واکنش‌های شیمیایی ویژه آن مولکول شرکت می‌کنند و دارای خصلت شیمیایی مخصوصی هستند که یک مولکول از خویش در طول واکنش نشان می‌دهد. گروه‌های عاملی یکسان در مولکول‌های مختلف به واکنش شیمیایی یکسان در آن مولکول‌ها می‌انجامند و حتی برخی خواص فیزیکی مشابه در مولکولها را نیز سبب می‌شوند. برای نمونه گروه عاملی آلدئید می‌تواند در واکنش‌های مانند کاهش و افزایش شرکت نماید و به‌طور کلی تمام مولکول‌های دارای این گروه عاملی، در چنین واکنش‌هایی شرکت می‌کنند.

جدول گروه‌های عاملی رایج

در زیر لیستی از گروه‌های عاملی متداول آمده است. در فرمول، نمادهای R و 'R معمولاً به معنی هیدروژن یا زنجیره‌های هیدروکربن با هر طول ممکن است، ولی برخی اوقات ممکن است به هر گروه از اتمها برگردد.

هیدروکربن‌ها

هیدروکربن‌ها گروهی از ترکیبات آلی هستند که در دسته‌بندی گروه‌های عاملی آن‌ها را هیدروکربیل می‌نامند به این معنی که تنها حاوی کربن و هیدروژن هستند. با این‌حال هیدروکربن‌ها خود شامل دسته‌های متفاوتی هستند چرا که وجود پیوندهای غیراشباع و ساختار حلقوی خود باعث ایجاد تفاوت‌های شیمیایی می‌شود.

رده شیمیایی گروه فرمول فرمول ساختاری پیشوند پسوند مثال
آلکانآلکیل RH Alkyl آلکیل--ان methane
اتان
آلکنآلکنیل R2C=CR2 آلکن آلکنیل--اِن ethylene
اتیلن
(اتن)
آلکینآلکینیل RC≡CR آلکین آلکینیل--این acetylene
استیلن
(اتین)
مشتقات بنزن فنیل RC6H5 فنیل فنیل--بنزن کومن
کومن
(۲-فنیل پروپان)
مشتقات تولوئن بنزیل RCH2C6H5 بنزیل بنزیل- ۱-تولوئن بنزیل برمید
بنزیل برمید
(۱-بروموتولوئن)
نفتالین[۱]

گروه‌های شامل هالوژن‌ها

هالوآلکان‌ها گروهی از ترکیبات آلی هستند که شامل حداقل یک پیوند کربن-هالوژن هستند. بسته به نوع هالوژن این نوع پیوند می‌تواند خیلی ضعیف (مثل کربن–ید) یا خیلی قوی (کربن–فلوئور) باشد. به‌صورت عمومی و با استثنا گرفتن فلوئور، بقیه ترکیب‌های آلی هالوژن‌دار، به آسانی وارد واکنش‌های جانشینی هسته‌دوستی (تک‌مولکولی یا دومولکولی) یا حذفی می‌شوند.

رده شیمیایی گروه فرمول فرمول ساختاری پیشوند پسوند نمونه
هالوآلکانهالوژن RX Halide group هالو-هالید Chloroethane
کلرواتان
(اتیل کلرید)
فلوئوروآلکانفلوئور RF Fluoro group فلورو-فلورید Fluoromethane
فلوئورومتان
(متیل فلوئورید)
کلرومتانکلر RCl Chloro group کلرو-کلرید Chloromethane
کلرومتان
(متیل کلرید)
برموآلکانبرم RBr Bromo group برمو-برمید Bromomethane
برمواتان
(متیل برمید)
یدومتانید RI Iodo group یدو-یدید Iodomethane
یدومتان
(متیل یدید)

گروه‌های عاملی اکسیژن‌دار

ترکیبات حاوی پیوند کربن-اکسیژن بسته به محل و نوع هیبریداسیون پیوند کربن-اکسیژن دارای خواص متفاوتی هستند. یکی از دلایل این موضوع تفاوت الکترون کشندگی هیبریداسیون‌های مختلف است.

رده شیمیایی گروه فرمول فرمول ساختاری پیشوند پسوند مثال
الکلهیدروکسیل ROH
هیدروکسی--اُل Methanol
متانول
آلدهیدآلدهید RCHO فرمیل--ال استالدهید
استالدهید
(اتانال)
کتونکربونیل R'COR کتون اُکسو--اُن بوتانون
بوتانون
(اتیل متیل کتون)
کربوکسیلیک اسیدکربوکسیل RCOOH کربوکسیلیک اسید کربوکسی--اوییک اسید استیک اسید
اتانوییک اسید
(استیک اسید)
استراستر R'COOR استر آلکوکسی کربونیل- آلکیل آلکانوات اتیل بوتیرات
اتیل بوتانوآت
(اتیل بوتیرات)
اتراتر R'OR
اتر
اتر
آلکوکسی-آلکیل اتر دی‌اتیل‌اتر
دی‌اتیل‌اتر
(اتوکسی اتان)
هیدروپراکسید هیدروپراکسی ROOH Hydroperoxy هیدروپراکسی- هیدروپراکسید tert-Butyl hydroperoxide
ترشری-بوتیل‌هیدروپراکسید
پراکسید پراکسی R'OOR Peroxy پراکسی- پراکسید Di-tert-butyl peroxide
دی-ترشری-بوتیل‌پراکسید
اتراتر R'OR
Ether
Ether
آلکوکسی- اتر Diethyl ether
دی‌اتیل اتر
همی‌استالهمی‌استال R2CH(OR1)(OH) Hemiacetal آلکوکسی اُل -همی‌استال
همی‌کتالهمی‌کتال R'C(ORʺ)(OH)R Hemiketal اُل -همی‌کتال
استالاستال R"CH(OR')(OR) Acetal دیالکوکسی- -استال
کتال
(یا استال)
کتال
(یا استال)
RC(OR")(OR‴)R' Ketal دیالکوکسی- -کتال
استالاستال RC(OR')(OR")(OR‴) Orthoester تری‌آلکوکسی-
ناجورحلقهمتیلن دیوکسی PhOCOPh Methylenedioxy chemical structure. متیلن‌دیوکسی- -دیوکسول
۱و۳-متیلن‌دیوکسی بنزن
استر ارتوکربناتاستر ارتوکربنات C(OR)(OR')(OR")(OR‴) ارتوکربنات استر تترالکوکسی- تتراآلکیل ارتوکربنات
تترامتوکسی متان
انیدرید اسیدانیدرید R1(CO)O(CO)R2 Carboxylic anhydride انیدرید Butyric anhydride
بوتیریک انیدرید

گروه‌های عاملی نیتروژن‌دار

آمین‌ها، آمیدها، ایمین‌ها، ایمیدها، ترکیبات آزو، سیانات‌ها و نیتریل‌ها از ترکیب‌های آلی دارای نیتروژن می‌باشد.

گروه‌های عاملی شامل گوگرد

تیول‌ها، سولفیدها، دی‌سولفیدها، سولفون‌ها و سولفونیک اسیدها از گروه‌های مختلف مواد آلی هستند که در مولکول خود، اتم گوگرد دارند.

گروه‌های عاملی دارای فسفر

فسفین‌ها، فسفات‌ها، فسفودی‌استرها و فسفونیک اسیدها، چهار گروه مهم از مواد آلی دارای فسفر هستند.

منابع

  1. "نفتالین". ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد. 2022-08-02.