یبنا

یبنا
یبنا
تل یاونه
مناره مملوکی در یبنا
مناره مملوکی در یبنا
ریشه‌شناسی: ساخته‌شده
نقشه دهه ۱۸۷۰
نقشه دهه ۱۹۴۰
نقشه معاصر
نقشه دهه ۱۹۴۰ با پوشش معاصر
مجموعه نقشه‌های تاریخی منطقه پیرامون یبنا (دکمه‌ها را بزنید)
مختصات: ۳۱°۵۱′۵۸″ شمالی ۳۴°۴۴′۴۷″ شرقی / ۳۱٫۸۶۶۱۱°شمالی ۳۴٫۷۴۶۳۹°شرقی / 31.86611; 34.74639
شبکه فلسطین۱۲۶/۱۴۱
واحد جغرافیایی-سیاسیقیمومت بریتانیا بر فلسطین
بخشرمله
تاریخ تخلیه۴ ژوئن ۱۹۴۸
مساحت
 • کل۵۹٬۵۵۴ دونوم (۵۹٫۵۵۴ کیلومتر مربع یا ۲۲٫۹۹۴ مایل مربع)
جمعیت
 (۱۹۴۵)
 • کل۵۴۲۰
علت تخلیهحمله نظامی نیروهای یه‌شو
علت ثانویهاخراج توسط نیروهای یه‌شو
شهرک‌های کنونییبنه، بیت گملیئل، کفار هناگید، بیت رابان

یبنا (یبنا) که در دوران کتاب مقدس با نام یبنئل یا یبنه، در دوران روم با نام یمنیا (Iamnia) و در دوران جنگ‌های صلیبی با نام ابلین شناخته می‌شد، یک محوطه باستان‌شناختی و روستای تخلیه‌شده فلسطینی است. ویرانه‌های آن در جنوب شرقی شهر کنونی یبنه در اسرائیل واقع شده‌اند.

این روستا در سال ۱۹۴۸ نزدیک به ۵٬۴۲۰ نفر جمعیت داشت و ۱۵ کیلومتر جنوب غربی رمله قرار گرفته بود. بیشتر ساکنان پس از سقوط القبیبه و زرنوقه در اواخر ماه مه گریختند، اما مردان مسلح به بازگشت وادار شدند. ارتش اسرائیل در ۵ ژوئن روستا را تصرف کرد و باقی‌مانده ساکنان را اخراج نمود.

یبنا از نظر تاریخ یهود پس از کتاب مقدس اهمیت بسزایی دارد؛ زیرا محل شورای جمنیا بود که زادگاه یهودیت خاخامی شمرده می‌شود. همچنین در تاریخ جنگ‌های صلیبی به عنوان خاستگاه دودمان ابلین جایگاه ویژه‌ای دارد.

نام‌ها

در بسیاری از ترجمه‌های انگلیسی کتاب مقدس، این مکان با نام یاونه یا یبنه شناخته می‌شود. در دوران باستان نام آن یمنیا (Ἰαμνία) بود؛ صلیبیان آن را ابلین می‌نامیدند و پیش از ۱۹۴۸ با نام یبنا شناخته می‌شد.[۱]

جغرافیا

روستای یبنا در دشت ساحلی قرار داشت و نزدیک به ۷٫۵ کیلومتر از دریای مدیترانه فاصله داشت. ارتفاع آن از سطح دریا ۲۵ متر بود.[۲] روستا در شبکه ارتباطی مهمی قرار گرفته بود: جاده یافا–غزه از میان آن می‌گذشت و ایستگاه راه‌آهن خط رمله–غزه نیز در آن دایر بود.[۳] مساحت کل زمین‌های روستا ۵۹٬۵۵۴ دونوم (نزدیک به ۵۹٫۵ کیلومتر مربع) بود.[۴]

تاریخ

تل همراه با ویرانه‌های مناره مملوکی ساخته‌شده در سال ۱۳۳۷ میلادی

بر پایه منابع مکتوب و یافته‌های باستان‌شناختی، پیشینه یبنا به عصر آهن و احتمالاً به عصر برنز بازمی‌گردد. کتاب مقدس عبری بارها از یبنه نام برده و یوسف فلاوی نیز به آن اشاره کرده‌است.

عصر برنز و آهن

کاوش‌های نجات‌بخشی که در سال ۲۰۰۱ از سوی سازمان باستان‌شناسی اسرائیل در پای شمالی تل انجام شد، چندین گور را آشکار ساخت که بیشتر آنها به اواخر عصر آهن و یکی از آنها به اواخر عصر برنز تعلق داشت.[۵]

یک انبار بزرگ فاویسا (favissa) متعلق به فلسطیان در تپه معبد کشف شد.[۶] دو فصل کاوش به سرپرستی پروفسور دن بهات بقایایی از عصر آهن را نمایان کرد.[۷]

بر پایه کتاب دوم مکابیان، یهودای مکابی شهر فلسطی‌نشین نخستین را ویران ساخت. پس از الکساندر یانائوس حکومت شهر به یهودیه منتقل شد و جمعیت یهودی بزرگی در آن ساکن گردید.[۸]

دوران رومی

نقشه مادبا با نوشته ΊΑΒΝΗΛΗΚΑΙΊΑΜΝΙΑ (یبنئل که همان یمنیا باشد)

در دوران روم، شهر با نام یمنیا (Iamnia) شناخته می‌شد. هرود بزرگ پس از مرگش آن را به خواهرش سالومه واگذاشت و سالومه نیز آن را به امپراتور آگوستوس بخشید. آگوستوس آن را به عنوان ملک خصوصی امپراتوری اداره کرد و این وضعیت دست‌کم یک سده ادامه یافت.[۹] پس از مرگ سالومه، یمنیا به دارایی لیویا دروسیلا و سپس پسرش تیبریوس درآمد.[۱۰]

در جریان نخستین جنگ یهود-روم، پس از سرکوب شورش در جلیل، ارتش روم به فرماندهی وسپاسیان بر یمنیا و اشدود تاخت و هر دو شهر را تصرف کرد و پادگان‌هایی در آنها مستقر ساخت.[۱۱] بر پایه سنت خاخامی، تنا یوحنان بن زکای و شاگردانش در آغاز جنگ به یمنیا پناه بردند؛ یوحنان که دریافته بود اورشلیم در آستانه سقوط است از شهر گریخت و از وسپاسیان خواست تا اجازه سکونت و آموزش در یبنه را بدهد.[۱۲] پس از سقوط اورشلیم، مدرسه او کارکرد سنهدرین بازسازی‌شده را بر عهده گرفت و از آنجا یهودیت خاخامی پدید آمد.[۱۳]

دوران بیزانسی

کاوش‌های کارخانه شراب‌سازی بیزانسی

یافته‌های دوران بیزانسی شامل یک آبرسان در شرق تل و یک کوره بوده‌است.[۱۴][۱۵] بزرگ‌ترین کارخانه شراب‌سازی جهان بیزانس در این مکان کشف شده‌است. شراب یبنا چنان اهمیتی داشت که امپراتور یوستینوس دوم در سال ۵۶۶ میلادی هنگام جشن تاج‌گذاری خود آن را بر سر سفره نهاد.[۱۶]

دوران اسلامی نخستین

آرامگاه ابوهریره در سال ۱۹۴۸ (پس از آن به کنیسه تبدیل شد)

مورخ بلاذری (درگذشته ۸۹۲ م) یبنا را یکی از ده شهر جند فلسطین دانست که به دست ارتش خلافت راشدین به فرماندهی عمرو عاص فتح شد.[۱۷] مورخ سده نهم یعقوبی نوشت که یبنا شهری کهن بر فراز تپه‌ای بوده و سامری‌ها در آن می‌زیسته‌اند.[۱۷]

شمس‌الدین مقدسی در حدود سال ۹۸۵ نوشت: «یُبنا مسجدی زیبا دارد و انجیر دمشقی نامدار از آنجا می‌آید.»[۱۷] یاقوت حموی نوشت که در یبنا آرامگاهی هست که گفته می‌شود متعلق به ابوهریره از اصحاب پیامبر است. نویسنده «مراصد» افزوده که برخی آن را آرامگاه عبدالله بن ابی سرح نیز دانسته‌اند.[۱۷]

در سال ۲۰۰۷ بقایایی از آغاز دوران اسلامی تا دوره قیمومت بریتانیا کشف شد.[۱۸]

دوران صلیبی، ایوبی و مملوکی

پل یبنا، یکی از پل‌هایی که سلطان بیبرس ساخت
آرامگاه ابوهریره، ۲۰۱۰

صلیبیان شهر را ابلین نامیدند و در سال ۱۱۴۱ در آن قلعه‌ای بنا کردند.[۱۹] خاندان ابلین (دودمان ابلین) در پادشاهی اورشلیم و سپس در پادشاهی قبرس نقشی برجسته ایفا کرد. کاوش‌های نجات‌بخشی در غرب تل، گنجینه‌ای از ۵۳ سکه صلیبی سده‌های دوازدهم و سیزدهم را آشکار ساخت.[۱۹]

ابلین نخست در اواخر ۱۱۷۷ به دست صلاح‌الدین ایوبی غارت شد، اما اندکی پس از آن لشکر صلاح‌الدین در نبرد مونتگیسارد شکست خورد. در اوت ۱۱۸۷ صلاح‌الدین بار دیگر شهر را تصرف و آتش زد و شهر از قلمرو صلیبیان بیرون رفت.[۲۰] بنیامین تطیلی (۱۱۳۰–۱۱۷۳) یمنیای نویسندگان کلاسیک را با ابلین صلیبیان یکی دانسته و فاصله آن را سه فرسنگ از یافا و دو فرسنگ از اشدود نوشته‌است.[۲۱]

در دوران سلطنت ممالیک (سده‌های سیزدهم تا شانزدهم)، یبنا ایستگاهی کلیدی در جاده قاهره–دمشق و مرکز زندگی مذهبی و اقتصادی منطقه بود.[۲۲] کلیسای کشیشی ابلین به مسجد تبدیل شد و در سال ۱۳۳۷ مناره‌ای بدان افزوده گردید. مناره تاکنون برجاست اما مسجد (کلیسای پیشین صلیبی) در سال ۱۹۵۰ به دست ارتش اسرائیل ویران شد.[۲۳]

آرامگاه ابوهریره در یبنا، یک مقام (زیارتگاه)، «یکی از زیباترین آرامگاه‌های گنبددار فلسطین» توصیف شده‌است. مسلمانان از سده دوازدهم آن را مزار ابوهریره می‌دانند. پس از تصرف یبنا در ۱۹۴۸، یهودیان سفاردی آن را آرامگاه خاخام گملیئل یبنه‌ای دانستند.[۲۴]

دوران عثمانی

یبنا در سال ۱۵۱۷ بخشی از امپراتوری عثمانی شد. در دفترهای مالیاتی عثمانی سال ۱۵۹۶، این روستا در ناحیه غزه از لوای غزه ثبت شده و ۱۲۹ خانوار (نزدیک به ۷۱۰ نفر) داشت که همگی مسلمان بودند. ساکنان مالیاتی ثابت به میزان ۲۵ درصد بر محصولاتی چون گندم، جو، کنجد، میوه و نیز بز، کندوی عسل و تاکستان می‌پرداختند؛ مجموع آن ۳۴٬۰۰۰ آقچه بود. سه‌چهارم درآمد به وقف تعلق می‌گرفت.[۲۵]

ویلیام تامسون، مبلّغ آمریکایی که در ۱۸۳۴ از یبنا دیدن کرد، آن را روستایی بر فراز تپه با ۳٬۰۰۰ ساکن مسلمان توصیف کرد که به کشاورزی اشتغال داشتند.[۲۶] در ۱۸۳۸ یبنا به عنوان روستایی مسلمان در ناحیه غزه ثبت شد.[۲۷]

فهرست روستایی عثمانی در ۱۸۷۰ جمعیت یبنا را ۱٬۰۴۲ نفر در ۳۴۸ خانه ثبت کرد، هرچند تنها مردان بزرگ‌سال شمرده شده بودند.[۲۸] در ۱۸۸۲ بررسی غرب فلسطین (صندوق اکتشاف فلسطین) یبنا را روستایی بزرگ و نیمه‌سنگی بر فراز تپه توصیف کرد که درختان زیتون و کشت ذرت در شمالش و باغ‌ها در نزدیکی‌اش قرار داشت.[۲۹]

دوره قیمومت بریتانیا

نقشه بررسی فلسطین ۱۹۴۶
جزئیات منطقه ساخته‌شده ۱۹۴۶

در سال ۱۹۲۱ مدرسه ابتدایی پسرانه‌ای در یبنا بنیان نهاده شد که تا سال ۱۹۴۱–۴۲ برابر ۴۴۵ دانش‌آموز داشت. مدرسه دخترانه نیز در ۱۹۴۳ دایر شد و تا ۱۹۴۸ دارای ۴۴ دانش‌آموز بود.[۳۰]

در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین جمعیت یبنا ۱٬۷۹۱ نفر بود که همگی مسلمان بودند.[۳۱] در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۳٬۶۰۰ نفر رسید که به‌جز هفت مسیحی، دو یهودی و یک بهائی، همه مسلمان بودند و در ۷۹۴ خانه زندگی می‌کردند.[۳۲]

ساکنان یبنا افزون بر دشت‌های آبرفتی حاصلخیز، پهنه شنزارهای پشتِ روستا (ریمال یبنا) را نیز کشت می‌کردند. با وجود آنکه این زمین‌ها در قانون ارضی عثمانی غیرقابل‌کشت طبقه‌بندی شده بود، روستاییان با همکاری کوچ‌نشینان باغ‌های انجیر، تاکستان و کشتزارهای فصلی میان تپه‌های شنی پدیدآوردند. اصلاحات ثبت‌زمین و مالیاتی بریتانیا در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ این روند را شتاب بخشید و تا دهه ۱۹۴۰ کشاورزان محلی توانستند نزدیک به ۱۰ درصد شنزار را به زمین بارور دگرگون سازند.[۳۳]

در آمار ۱۹۴۴–۱۹۴۵، یبنا ۵٬۴۰۰ مسلمان و ۲۰ مسیحی داشت.[۳۴] افزون بر آن ۱٬۵۰۰ کوچ‌نشین در پیرامون روستا زندگی می‌کردند.[۳۰] از زمین‌های روستا ۶٬۴۶۸ دونوم برای مرکبات و موز، ۱۵٬۱۲۴ دونوم برای غلات و ۱۱٬۰۹۱ دونوم آبیاری یا باغ بهره‌برداری می‌شد.[۳۰][۳۵]

در ۱۹۴۱ کیبوتص یبنه در نزدیکی روستا توسط پناهندگان آلمانی بنیان نهاده شد و در ۱۹۴۶ روستای جوانان گیوات واشینگتن برپا گردید.[۳۰]

جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن

اعضای تیپ یفتاح بر بام ساختمانی در یبنا در آغاز عملیات دانی

یبنا در هفته نخست ژوئن ۱۹۴۸ میان نیروهای مصری و اسرائیلی مورد منازعه بود. بنا بر گزارش آسوشیتدپرس در ۱ ژوئن، یک واحد پیشرو مصری در یبنا مستقر بود. اما مورخ اسرائیلی بنی موریس می‌نویسد که نیروهای اسرائیلی روستا را در ۴ ژوئن در چارچوب مرحله دوم عملیات باراک تصرف کردند: «پس از توپ‌باران خمپاره‌ای و درگیری با مردان و زنان عرب که آنها نیز سرانجام رانده شدند».[۳۶] روایت «تاریخ جنگ استقلال» اسرائیل اما متفاوت است و می‌گوید ساکنان از دیدن نیروهای اسرائیلی به هراس افتادند و روستا را بی‌نبرد رها کردند.[۳۰]

بیشتر جمعیت پیش‌تر در اواخر مه، پس از سقوط القبیبه و زرنوقه، گریخته بودند. مردان مسلح به بازگشت وادار شدند اما در نهایت در ۵ ژوئن ارتش اسرائیل باقی‌مانده ساکنان را اخراج کرد.[۳۷]

پس از تخلیه، چندین شهرک یهودی بر زمین‌های یبنا بنا شد از جمله یبنه (۱۹۴۱)، بیت رابان (۱۹۴۶)، کفار هناگید (۱۹۴۹)، بیت گملیئل (۱۹۴۹) و بن‌زکای (۱۹۵۰).[۳۸]

وضع کنونی

نمای کلی یبنا و مناره مسجد

خط راه‌آهنی از میان روستای متروک می‌گذرد. مسجد ویران و مناره‌اش همچنان برپاست. آرامگاه (مقام) نیز باقی مانده و دست‌کم دو خانه از خانه‌های پیشین در بهره‌برداری خانواده‌های یهودی و یک خانه در بهره‌برداری خانواده‌ای عرب قرار دارد.[۳۰]

افراد سرشناس

منابع

  1. ↑ «JABNEH». JewishEncyclopedia.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. ↑ «Yibna — یِبْنَة». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۲۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. ↑ «Yibna — یِبْنَة». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۲۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics. Village Statistics, April, 1945. Quoted in Hadawi, 1970, p. 68.
  5. ↑ Kletter، Raz (۲۰۱۰). Yavneh. Saint-Paul. شابک ۹۷۸-۳-۷۲۷۸-۱۶۶۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. ↑ Kletter، Raz (۲۰۱۰). Yavneh. Saint-Paul. شابک ۹۷۸-۳-۷۲۷۸-۱۶۶۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. ↑ Raz Kletter (۲۰۰۴). «Tel Yavne». Excavations and Surveys in Israel. ۱۱۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ Raphael Patai (۲۰۲۱). The Children of Noah: Jewish Seafaring in Ancient Times. Princeton University Press. شابک ۹۷۸-۰-۶۹۱-۲۲۵۲۹-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. ↑ Raz Kletter (۲۰۰۴). «Tel Yavne». Excavations and Surveys in Israel. ۱۱۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. ↑ «Jabneh». Jewish Virtual Library.
  11. ↑ «Flavius Josephus, The Wars of the Jews, Book IV». Perseus Digital Library. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. ↑ Nathan ha-Bavli (۱۹۷۶). Avot de-Rabbi Natan. Mekhon Masoret.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. ↑ «Babylonian Talmud: Gittin 56». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  14. ↑ Noy Velednizki (۲۰۰۴). «Yavne Final Report». Excavations and Surveys in Israel. ۱۱۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  15. ↑ Ofer Sion (۲۰۰۵). «Yavne Final Report». Excavations and Surveys in Israel. ۱۱۷.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. ↑ «World's largest Byzantine wine factory uncovered in Israel». CNN. ۱۲ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  17. 1 2 3 4 Le Strange، Guy (۱۸۹۰). Palestine under the Moslems. A.P. Watt, London.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  18. ↑ «Volume 121 Year 2009 Tel Yavne». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  19. 1 2 «Rare Treasure Found in Excavations at Tel Yavne». Ynet.co.il. ۲۰۰۹-۰۴-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۰-۰۸-۰۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  20. ↑ Fischer, Moshe and Taxel, Itamar. "Ancient Yavneh: Its History and Archaeology", Tel Aviv Journal, 2007, vol. 34, No. 2, pp. 204–284.
  21. ↑ «JABNEH». JewishEncyclopedia.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  22. ↑ Roy Marom; Itamar Taxel (۲۰۲۳). «Ḥamāma: The historical geography of settlement continuity and change in Majdal 'Asqalan's hinterland, ۱۲۷۰–۱۷۵۰ CE». Journal of Historical Geography. ۸۲: ۴۹–۶۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  23. ↑ Pringle، Denys (۱۹۹۳). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: A Corpus: Volume ۲, L-Z (excluding Tyre). Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۳۹۰۳۷-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  24. ↑ Petersen، Andrew. Gazetteer ۶. S-Z. Academia.
  25. ↑ Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p. 143. Quoted in Khalidi, 1992, p. 421.
  26. ↑ Thomson، William M. (۱۸۶۱). The land and the book. T. Nelson, London.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  27. ↑ Robinson، Edward (۱۸۴۱). Biblical researches in Palestine. Crocker, Boston.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  28. ↑ Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. O. Harrassowitz, Leipzig. ۱۸۷۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  29. ↑ Conder، C. R. (۱۸۸۱–۱۸۸۳). The Survey of Western Palestine: Memoirs. Committee of the Palestine Exploration Fund, London.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  30. 1 2 3 4 5 6 Khalidi, 1992, p. 421.
  31. ↑ «Palestine Census (1922)».
  32. ↑ Mills، E. (۱۹۳۲). Census of Palestine ۱۹۳۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  33. ↑ Roy Marom; Joel Roskin; Itamar Taxel (۲۰۲۵). «A Line in the Sand: The Development of Nineteenth- and Twentieth-Century Sand/Dune Agriculture at Rimāl Yibnā». Agricultural History. ۹۹ (۳): ۳۴۱–۳۷۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  34. ↑ Department of Statistics, 1945, p. 30.
  35. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics. Village Statistics, April, 1945. Quoted in Hadawi, 1970, p. 117.
  36. ↑ Morris، Benny (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۰۰۹۶۷-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  37. ↑ Morris، Benny (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۰۰۹۶۷-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  38. ↑ «یبنا». Zochrot.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.