یوستاتیوس تسالونیکی

یوستاتیوس تسالونیکی
نگارهٔ اوستاثیوس تسالونیکی، (صومعهٔ واتوپدی، ۱۳۱۲)
زادهٔ	ح. ۱۱۱۵
درگذشت	ح. ۱۱۹۵/۶
دیگر نام‌ها	اوستاثیوس تسالونیکه‌ای، یونانی: Εὐστάθιος Θεσσαλονίκης
پیشه(ها)	دانشور و اسقف اعظم تسالونیکی
آثار برجسته	غارت تسالونیکی

اوستاثیوس تسالونیکی (یا اوستاثیوس تسالونیکه‌ای؛ یونانی: Εὐστάθιος Θεσσαλονίκης؛ ح. ۱۱۱۵ – c. ۱۱۹۵/۶) دانشور بیزانسی و اسقف اعظم تسالونیکی بود که در کلیسای ارتدکس شرقی مقام قدیس دارد. او بیش از همه به دلیل مقاومتش در برابر غارت تسالونیکی به دست نورمن‌ها در سال ۱۱۸۵، روایت هم‌عصرانه‌اش از این رویداد، خطابه‌هایش، و تفسیرهایش بر هومر که بسیاری از نظرات پژوهشگران بسیار پیش‌تر از خود را در بر می‌گیرد، شناخته می‌شود.

او رسماً در ۱۰ ژوئن ۱۹۸۸ قدیس شناخته شد و روز یادبود او ۲۰ سپتامبر است.

زندگی

اوستاثیوس، شاگرد نیکولاس کاتافلورون، به مناصب سرپرست عرایض (ἐπὶ τῶν δεήσεων، epi ton deeseon) و استاد خطابه (μαΐστωρ ῥητόρων) منصوب شد و در قسطنطنیه به مقام شماسی رسید.

او به اسقفیِ میرا (ترکیه) منصوب شد. در حدود سال ۱۱۷۸، به اسقف‌اعظمیِ تسالونیکی گمارده شد، سمتی که تا زمان مرگش در حدود ۱۱۹۵/۱۱۹۶ در آن باقی ماند.

روایت‌هایی از زندگی و آثار او در خطابه‌های تشییع‌جنازه توسط اوثیمیوس و میخائیل خونیاتس آمده است (که نسخه‌های خطی‌شان در کتابخانه بادلین در دانشگاه آکسفورد باقی مانده‌اند). نیکتاس شونیتز (viii.238، x.334) او را داناترین مرد عصر خود ستوده، داوری‌ای که به‌سختی می‌توان با آن مخالفت کرد. او تفسیرهایی بر شاعران یونانی باستان، رساله‌های الهیاتی، خطابه‌ها، نامه‌ها، و روایتی مهم از غارت تسالونیکی به دست ویلیام دوم سیسیلی در سال ۱۱۸۵ نوشت.

از میان آثار او، تفسیرهایش بر هومر بیشترین ارجاع را دارند: این تفسیرها دانشی گسترده از ادبیات یونانی از قدیمی‌ترین تا متأخرترین دوره‌ها را نشان می‌دهند. دیگر آثارش نیز شخصیتی چشمگیر و قدرت خطابی دارند که احترام امپراتوران خاندان کمنن را برایش به همراه آورد. از نظر سیاسی، اوستاثیوس حامی امپراتور مانوئل یکم، امپراتور بیزانس بود. اوستاثیوس، اندیشمندی مستقل، گاه ارزش‌های دنیوی‌ای چون توانایی نظامی را می‌ستود. او برده‌داری را محکوم می‌کرد و از مانوئل یکم، امپراتور بیزانس برای لغو بردگی در سال ۱۱۶۷ تمجید کرد.

آثار

مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از:

• دربارهٔ تصرف تسالونیکی، روایتی از دیدهٔ شاهدی عینی از محاصرهٔ سال ۱۱۸۵ و رنج‌های پس از آن برای مردم تسالونیکی. اوستاثیوس در بخش‌های آغازین این خاطرات، رویدادهای سیاسیِ قسطنطنیه را نیز از مرگ امپراتور مانوئل یکم، امپراتور بیزانس تا دوران کوتاه سلطنت آلکسیوس دوم و غصب قدرت توسط آندرونیکوس یکم شرح می‌دهد، همراه با نظراتی تند دربارهٔ فعالیت همهٔ افراد درگیر. متن یونانی توسط کیریاکیدیس ویرایش شده، همراه با ترجمه‌ای ایتالیایی به قلم وی. روتولو؛ ترجمه‌ای انگلیسی (همراه با تفسیر و مقالات جانبی) توسط جی. ملویل-جونز (مجلد هشتم مجموعهٔ Byzantina Australiensia)، ترجمه‌ای فرانسوی توسط پائولو اودوریکو، و ترجمه‌ای آلمانی توسط ه. هونگر منتشر شده است.
• شماری خطابه که برخی از آن‌ها توسط پ. ویرث ویرایش شده‌اند (Eustathii Thessalonicensis Opera Minora). در سال ۲۰۱۳ ترجمه‌ای از شش تن از قدیمی‌ترین این سخنرانی‌ها همراه با تفسیری از اندرو اف. استون منتشر شد (مجلد نوزدهم Byzantina Australiensia).
• تفسیرهایی بر ایلیاد و ادیسهی هومر (Παρεκβολαὶ εἰς τὴν Ὁμήρου Ἰλιάδα καὶ Ὀδύσσειαν). این تفسیرها به مسائل دستوری، ریشه‌شناسی، اسطوره‌شناسی، تاریخ و جغرافیا می‌پردازند. آن‌ها بیش از آنکه تفسیرهای اصیل باشند، برگرفته از تفسیرگران پیشین‌اند—و همخوانی‌های بسیاری با تعلیقه‌های هومری دارند. این تفسیرها که از آثار گستردهٔ متعدد دستورشناسان و منتقدان اسکندریهای و مفسران متأخرتر بهره برده‌اند، سهمی بسیار مهم در پژوهش‌های هومری به‌شمار می‌روند، به‌ویژه از آن‌رو که برخی از آثاری که اوستاثیوس از آن‌ها نقل‌قول کرده اکنون از میان رفته‌اند.

هرچند محتمل است که اوستاثیوس برخی نویسندگان را به‌طور غیرمستقیم نقل کرده باشد، به‌نظر می‌رسد او شخصاً با آثار بزرگ‌ترین منتقدان باستانی—آریستارخوس ساموتراکی، زنودوتوس افسسی، آریستوفان بیزانتیومی، و دیگران—آشنایی داشته است. این خود گواهی بزرگ بر وضعیت کتابخانه‌های قسطنطنیه و دانشِ کلاسیک در آن‌جا در سدهٔ دوازدهم است. او همچنین خوانندهٔ پرشوری برای دیپنوسوفیستایِ آثنئیوس بود. برخی از نظرات ریشه‌شناختی و دستوری اسلاف اسکندرانیِ اوستاثیوس سرشار از خطاست؛ نظرات خودِ اوستاثیوس نیز پراکنده و پیوسته با انحراف از موضوع همراهند.

نخستین چاپ این اثر، به کوشش ماژورانوس، در سال‌های ۱۵۴۲ تا ۱۵۵۰ در رم منتشر شد (۴ جلد، وزیری)، و تجدیدچاپی نادرست از آن بعدها در بازل در ۱۵۵۹–۱۵۶۰ به چاپ رسید. ویرایش آلساندرو پولیتی (فلورانس، ۱۷۳۰، ۳ جلد، وزیری) تنها شامل تفسیر بر پنج کتاب نخست ایلیاد همراه با ترجمه‌ای لاتین است. تجدیدچاپی نسبتاً درست از نسخهٔ رومی در لایپزیگ منتشر شد؛ بخش نخست، شامل تفسیر بر ادیسه (۲ جلد، رقعی)، در ۱۸۲۵–۱۸۲۶، و بخش دوم، شامل تفسیر بر ایلیاد (۳ جلد، رقعی)، به کوشش یوهان گوتفرید اشتالباوم برای مجموعهٔ پاترولوژیا گرائکا، در ۱۸۲۷–۱۸۲۹. این نسخه‌ها بعدها با ویرایش ام. ون در والک، از سال ۱۹۷۱ به بعد، جایگزین شدند. گزیده‌هایی از این تفسیرها در بسیاری از چاپ‌های منظومه‌های هومری نقل شده‌اند.

• تفسیری بر دیونیسیوس پریه‌گتا (تقدیم‌شده به یوحنای دوکاس، پسر آندرونیکوس کاماتروس). این تفسیر نیز به همان اندازهٔ تفسیر بر هومر پراکنده است، اما شامل گزیده‌های ارزشمند بسیاری از نویسندگان پیشین است. (نخستین‌بار در ویرایش رابر استین از دیونیسیوس (پاریس، ۱۵۴۷، رقعی) چاپ شد، و سپس در ویرایش آنری استین (پاریس، ۱۵۷۷، رقعی، و ۱۶۹۷، هشتم برگی)، در Geograph. Minorِ هودسون، جلد چهارم، و سرانجام در ویرایش گوتفرید برنهاردی از دیونیسیوس (لایپزیگ، ۱۸۲۸، هشتم برگی).
• تفسیری بر پیندار. هیچ نسخهٔ خطی از این اثر تاکنون یافت نشده، اما مقدمهٔ آن باقی مانده است. (این مقدمه نخستین‌بار توسط گوتلیب تافل در Eustathii Thessalonicensis Opuscula (فرانکفورت، ۱۸۳۲، رقعی) منتشر شد که از آن، شنایدوین آن را جداگانه با عنوان Eustathii prooemium commentariorum Pindaricorum (گوتینگن، ۱۸۳۷، هشتم برگی) بازچاپ کرد.
• دیگر آثار منتشرشده. برخی نخستین‌بار توسط تافل در همان Opuscula سال ۱۸۳۲ منتشر شدند، برخی دیگر بعدها، از جمله به کوشش پ. ویرث برای مجموعهٔ کورپوس فونتیوم هیستوریه بیزانتینه به چاپ رسیدند.
• آثار منتشرنشده: این‌ها شامل نوشته‌های الهیاتی و خطابه‌های یادبود می‌شوند. چندین مورد از این خطابه‌ها منابع تاریخی مهمی به‌شمار می‌روند.

ویرایش‌ها و ترجمه‌ها

• van der Valk, Marchinus, ed. (1971–1987). Eustathius: Commentarii ad Homeri Iliadem pertinentes ad fidem codicis Laurentiani editi. Leiden: Brill.
• Olson, Douglas; Cullhed, Eric, eds. (2022). Eustathius of Thessalonica, commentary on the Odyssey. Volume I: Preface and commentary on Rhapsodies 1-4. Leiden Boston: Brill. ISBN 9789004527355.
• Olson, Douglas; Cullhed, Eric, eds. (2023). Eustathius of Thessalonica, commentary on the Odyssey. Volume II: Commentary on rhapsodies 5-8. Leiden; Boston: Brill. ISBN 9789004548701.
• Eustathios of Thessaloniki, The Capture of Thessaloniki, tr. J. R. Melville-Jones (Canberra 1988).

منابع

• Angold, Michael (1995). Church and society in Byzantium under the Comneni, 1081–1261. Cambridge University Press. pp. 179–196. ISBN 0-521-26432-4.
• Eustathius. Eustathii archiepiscopi Thessalonicensis commentarii ad Homeri Iliadem pertinentes, vols. 1-4 (ed. Marchinus van der Valk). Leyden: Brill, 1:1971; 2:1976; 3:1979; 4:1987.
• Kazhdan, Alexander, ed. (1991). Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press. p. 754. ISBN 978-0-19-504652-6.
• Magdalino, Paul (2002), The Empire of Manuel I Komnenos, 1143–1180, Cambridge University Press, ISBN 0-521-52653-1
• ویلیام اسمیت (فرهنگ‌نامه‌نویس) (editor); Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, "Eustathius (7)", بوستون, (1867)
• Schaff, Philip, Eustathius of Thessalonica, from History of the Christian Church, 1882.
• Stone, A.F., "Aurality in the Panegyrics of Eustathios of Thessaloniki in Theatron", Rhetorical Culture in Late Antiquity and the Middle Ages, Walter de Gruyter, Berlin, pp. 417–28.
•  This article incorporates text from a publication now in the مالکیت عمومی: This article incorporates text from the Public Domain Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology by William Smith (1870).یوستاتیوس تسالونیکی