ابوبکر خرقی
ابوبکر خرقی، با نام کامل ابوبکر محمد بن احمد بن حسین ابی‌بشر خرقی نیشابوری (زاده پس از ۴۶۰ قمری – درگذشته ۵۳۳ قمری)، فقیه و متکلم ایرانی از ناحیهٔ مرو بود. او از اهالی روستای خَرَق، از آبادی‌های پیرامون مرو، بود و مدتی برای تحصیل در نیشابور اقامت داشت.[۱]
ابوبکر خرقی در شماری از منابع متأخر با عبدالجبار خرقی، دانشمند علم هیئت و نویسندهٔ منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک و التبصرة فی علم الهیئة، اشتباه شده است. پژوهش در منابع نزدیک به زمان این دو نشان می‌دهد که آنان دو شخص جداگانه بوده‌اند و آثار نجومی یادشده به عبدالجبار خرقی تعلق دارند.[۱]
زندگی
سمعانی، که شرح حال هر دو خرقی را جداگانه آورده است، ابوبکر را از اهالی روستای خَرَق در ناحیهٔ مرو معرفی می‌کند. به نوشتهٔ او، ابوبکر فقیه و متکلمی فاضل بود که به نیشابور رفت و مدتی در آنجا اقامت کرد. او در نیشابور به تحصیل فقه و اصول پرداخت و به دانش کلام شهرت یافت.[۲]
از استادانی که سمعانی برای او نام می‌برد، ابوبکر احمد بن علی شیرازی، ابوالحسن علی بن احمد مدینی و ابوالعباس فضل بن عبدالواحد بن عبدالصمد تاجر هستند. ابوبکر پس از مدتی اقامت در نیشابور به زادگاه خود بازگشت و در خرق ساکن شد و در آبادی‌های مختلف منطقه به وعظ می‌پرداخت.[۲]
سمعانی تولد او را «پس از سال ۴۶۰ قمری» دانسته و گزارش کرده است که وی در شوال یا ذی‌القعدهٔ سال ۵۳۳ قمری در خرق درگذشت. سمعانی در هنگام مرگ او در بصره بوده است.[۲]
سمعانی در الانساب نیز در ذیل نسبت «خرقی» از او یاد کرده است و یاقوت حموی و شماری از دیگر نویسندگان بعدی گزارش او را تکرار کرده‌اند.[۱]
خلط با عبدالجبار خرقی
در برخی منابع کتاب‌شناختی متأخر، ابوبکر خرقی با عبدالجبار خرقی (۴۷۷–۵۵۳ قمری)، دانشمند دیگری از همان ناحیه، خلط شده است. عبدالجبار خرقی به حساب، علوم عقلی و علم هیئت اشتغال داشت و منابع هم‌عصر او را صاحب آثاری در هیئت و علوم عقلی معرفی کرده‌اند؛ در حالی که در شرح حال ابوبکر خرقی در منابع نزدیک به روزگار او اشاره‌ای به تحصیل یا فعالیت در ریاضیات و اخترشناسی نشده است.[۱]
یکی از سرچشمه‌های این اختلاط، کشف‌الظنون اثر حاجی خلیفه است که منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک و التبصرة فی علم الهیئة را به ابوبکر خرقی نسبت داده است. اسماعیل پاشا بغدادی نیز در هدیة العارفین با آنکه برای ابوبکر و عبدالجبار دو شرح حال جداگانه آورده، همین دو اثر نجومی را در شمار آثار ابوبکر قرار داده است. این انتساب سپس در شماری از پژوهش‌ها و منابع مرجع جدید تکرار شد.[۱]
بررسی نسخه‌های خطی کهن این دو اثر، در کنار گزارش‌های سمعانی و ظهیرالدین بیهقی، نشان می‌دهد که نویسندهٔ آنها عبدالجبار خرقی بوده است. همچنین عبدالجبار تا سال ۵۵۳ قمری زنده بود و بیهقی او را صریحاً دانشمندی صاحب آثار در علم هیئت معرفی کرده است.[۱]
از این رو، منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک و التبصرة فی علم الهیئة نباید در شمار آثار ابوبکر خرقی قرار گیرند.
منابع
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، التحبیر فی المعجم الکبیر، ج ۲، به کوشش منیره ناجی سالم، بغداد، ۱۳۹۵ قمری، صص ۶۱–۶۲.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج ۲، بیروت، ۱۴۰۸ قمری، ص ۳۴۹.
- قلندری، حنیف، «عبدالجبار الخرقی و آثار او در هیئت»، آینه میراث، شمارهٔ ۵۱، صص ۱۳۷–۱۶۹.
- اهالی مرو
- فقیهان اهل ایران
- متکلمان
- درگذشتگان ۵۳۳ (قمری)