عبدالجبار خرقی
ابومحمد عبدالجبار بن عبدالجبار بن محمد بن ثابت بن احمد ثابتی خَرَقی (۴۷۷–۵۵۳ قمری / ۱۰۸۴–۱۱۵۸ میلادی)، معروف به عبدالجبار خرقی، دانشمند، اخترشناس، ریاضی‌دان و نویسندهٔ ایرانی سدهٔ ششم هجری بود. او از مردم ناحیهٔ مرو بود و بیشتر به سبب نگارش دو اثر در علم هیئت، منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک و التبصرة فی علم الهیئة، شناخته می‌شود.
خرقی از نخستین نویسندگانی بود که دانش هیئت را به صورت دانشی مستقل و نظام‌مند، شامل مباحث مربوط به ساختار افلاک، حرکت اجرام آسمانی، جغرافیای ریاضی و برخی مباحث گاه‌شماری، تدوین کرد. منتهی‌الادراک او از مهم‌ترین آثار آغازین سنت هیئت‌نگاری در جهان اسلام شمرده شده و ساختار آن بر بسیاری از آثار هیئت در سده‌های بعد تأثیر گذاشت.
در شماری از منابع متأخر، آثار نجومی عبدالجبار خرقی به اشتباه به دانشمند دیگری به نام ابوبکر محمد بن احمد خرقی نسبت داده شده‌اند. پژوهش‌های جدید، با اتکا به منابع هم‌عصر و نسخه‌های خطی آثار خرقی، این دو شخصیت را از یکدیگر تفکیک کرده‌اند.
زندگی
نام کامل او در منابع نزدیک به روزگارش ابومحمد عبدالجبار بن عبدالجبار بن محمد بن ثابت بن احمد ثابتی خرقی آمده است. نسبت «خرقی» به روستای خَرَق، از آبادی‌های پیرامون مرو، بازمی‌گردد.
سمعانی، که از معاصران خرقی بود و خود او را دیده بود، تولدش را در ۲۸ ربیع‌الاول ۴۷۷ قمری ثبت کرده است. خرقی فقه را نزد پدر سمعانی آموخت و در مباحث دینی نیز شاگرد ابراهیم بن احمد مروزی بود. سپس به حساب، اندازه‌گیری و دیگر علوم ریاضی پرداخت و پس از آن به علوم فلسفی و عقلی روی آورد.
سمعانی همچنین از اشتغال خرقی به حدیث و گردآوری تاریخی دربارهٔ مرو یاد می‌کند. بنا بر همین گزارش، خرقی در صبح عید فطر سال ۵۵۳ قمری در مرو درگذشت و در خانهٔ خود در محلهٔ عامری به خاک سپرده شد.
ظهیرالدین بیهقی نیز از خرقی با عنوان «فیلسوف بهاءالدین ابومحمد خرقی» یاد کرده و او را از دانشمندان مرو و صاحب آثاری در هیئت، علوم عقلی و تاریخ دانسته است. بیهقی همچنین گزارش می‌کند که یکی از خوارزمشاهیان او را به خوارزم برد تا از دانش او بهره گیرد. این فرمانروا به احتمال زیاد اتسز خوارزمشاه بود که پس از تصرف مرو در ۵۳۶ قمری شماری از دانشمندان آن ناحیه را با خود به خوارزم برد.
اشتباه در هویت خرقی
هویت عبدالجبار خرقی در بسیاری از منابع جدید با شخص دیگری به نام ابوبکر محمد بن احمد بن حسین ابی‌بشر خرقی درآمیخته است. ابوبکر خرقی نیز از اهالی خرق در ناحیهٔ مرو بود، اما فقیه و متکلمی بود که مدتی در نیشابور اقامت داشت و در سال ۵۳۳ قمری درگذشت.
منشأ بخش بزرگی از این اشتباه ظاهراً گزارش‌های حاجی خلیفه در کشف‌الظنون و اسماعیل پاشا بغدادی در هدیة العارفین بوده است. این دو منبع منتهی‌الادراک و التبصرة را به ابوبکر خرقی نسبت داده‌اند و این انتساب در برخی پژوهش‌های جدید نیز تکرار شده است.
در مقابل، نسخه‌های کهن آثار نجومی خرقی نام عبدالجبار را به صراحت به عنوان مؤلف ذکر می‌کنند. از سوی دیگر، منابع هم‌عصر عبدالجبار او را دانشمندی آشنا با ریاضیات و علوم عقلی معرفی می‌کنند، در حالی که در شرح حال ابوبکر خرقی نشانه‌ای از فعالیت در نجوم یا ریاضیات وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش‌های جدید منتهی‌الادراک و التبصرة را آثار عبدالجبار خرقی می‌دانند.
اندیشه و جایگاه علمی
خرقی به سنتی از اخترشناسی تعلق داشت که در منابع اسلامی «علم هیئت» نامیده می‌شد. این دانش به توصیف ساختار عالم، ترتیب و شکل افلاک، حرکت اجرام آسمانی و نسبت آنها با زمین می‌پرداخت و در مقایسه با زیج‌ها کمتر بر محاسبات جدولی و بیشتر بر ساختار هندسی و فیزیکی عالم تمرکز داشت.
خرقی در مقدمهٔ منتهی‌الادراک از ابن هیثم به عنوان یکی از مهم‌ترین پیشینیان خود یاد می‌کند. او روش ابن هیثم را در توضیح افلاک به صورت کره‌ها و اجسام واقعی، به جای بسنده کردن به دایره‌ها و نقطه‌های فرضی، ادامه داد. به اعتقاد خرقی، بسیاری از اخترشناسان پیشین مدل‌های هندسی اجرام آسمانی را تنها به صورت خطوط و نقاط ریاضی عرضه کرده بودند، بی‌آنکه چگونگی قرار گرفتن افلاک مجسم و حرکت واقعی آنها را توضیح دهند.
خرقی کوشید مدل‌های سیاره‌ای را با افلاک مجسم سازگار کند و برای ساختار آنها استدلال‌هایی فراهم آورد. این رویکرد بعدها به یکی از ویژگی‌های اصلی سنت هیئت در دورهٔ اسلامی تبدیل شد.
او همچنین در منتهی‌الادراک مباحثی از فلسفه طبیعی، هندسه، جغرافیای ریاضی و گاه‌شماری را در کنار نظریهٔ افلاک قرار داد. این تلفیق موضوعات از ویژگی‌های مهم اثر او و از عوامل تأثیرگذاری آن در سنت هیئت‌نگاری بود.
آثار
منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک
منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک مفصل‌ترین اثر شناخته‌شدهٔ خرقی و از نخستین کتاب‌های جامع در علم هیئت است. شواهد درون‌متنی نشان می‌دهد که کتاب احتمالاً در حدود سال‌های ۵۲۶–۵۲۷ قمری نوشته شده است.
این اثر به زبان عربی نوشته شده و مطالب آن در سه مقاله تنظیم شده است:
- مقالهٔ نخست در بیست باب، دربارهٔ مقدمات ریاضی و طبیعی علم هیئت، ساختار افلاک، حرکات اختران و ستارگان ثابت؛
- مقالهٔ دوم در هفده باب، دربارهٔ زمین، دریاها، اقلیم‌ها، جغرافیای ریاضی، تفاوت وضعیت آسمان در عرض‌های جغرافیایی مختلف و اندازه‌ها و فاصله‌های اجرام آسمانی؛
- مقالهٔ سوم در یازده باب، دربارهٔ گاه‌شماری، سال و ماه، تقویم‌های رایج، قران‌های هرمزد و کیوان، ادوار عالم، منازل ماه و جشن‌ها و آیین‌های مسلمانان، یهودیان، مسیحیان و ایرانیان.
در بخش مربوط به ستارگان ثابت، خرقی جدولی از ۸۴ ستارهٔ شناخته‌شدهٔ صورت‌های فلکی آورده است.
خرقی در مقدمهٔ کتاب تصریح می‌کند که هدفش فراهم آوردن اثری جامع‌تر از نوشته‌های پیشین در علم هیئت بوده است. او در توضیح ساختمان افلاک از ابن هیثم پیروی می‌کند، اما در عین حال می‌کوشد موضوعاتی را که به اعتقادش ابن هیثم نادیده گرفته بود به کتاب بیفزاید.
پژوهشگران تاریخ علم منتهی‌الادراک را یکی از آثار مهم در شکل‌گیری ساختار استاندارد کتاب‌های هیئت در سده‌های بعد دانسته‌اند. ساختار این اثر، شامل مقدمات، هیئت آسمان، جغرافیای ریاضی و اندازه‌های اجرام، در بسیاری از آثار بعدی این سنت تکرار شد.
تصحیح انتقادی، ترجمهٔ فارسی و پژوهشی مفصل دربارهٔ این اثر به کوشش حنیف قلندری و زیر نظر حسین معصومی همدانی در سال ۱۳۹۹ از سوی مؤسسهٔ پژوهشی میراث مکتوب منتشر شد.
التبصرة فی علم الهیئة
التبصرة فی علم الهیئة اثری مختصرتر از خرقی است که خود مؤلف آن را خلاصه‌ای از منتهی‌الادراک معرفی کرده است. این کتاب در دو بخش تنظیم شده است: بخش نخست دربارهٔ ترکیب و حرکت افلاک و بخش دوم دربارهٔ زمین، بخش‌های مسکون آن و موضوعات وابسته.
در مقایسه با منتهی‌الادراک، مباحث تاریخی و گاه‌شماری در التبصرة بسیار کوتاه شده و شماری از جدول‌ها نیز حذف شده‌اند.
نسخه‌های بیشتری از التبصرة نسبت به منتهی‌الادراک باقی مانده است که می‌تواند نشان‌دهندهٔ رواج بیشتر این اثر آموزشی باشد. بر التبصرة چند شرح نیز نوشته شد؛ از جمله شرحی از محمد بن مبارکشاه بخاری و شرحی منسوب به احمد بن عثمان جوزجانی.
تاریخ مرو
سمعانی گزارش کرده است که خرقی تاریخی دربارهٔ مرو گرد آورده بود که در آن شرح حال پیشوایان دینی، محدثان و دانشمندان آن شهر آمده بود. این اثر ظاهراً باقی نمانده است.
آثار دیگر
برخی منابع آثاری با عنوان‌های الرسالة الشاملة و الرسالة المغربیة را نیز به خرقی نسبت داده‌اند. دربارهٔ این آثار اطلاعات اندکی در دست است و نسخه‌ای شناخته‌شده از آنها باقی نمانده است.
خرقی در مقدمهٔ التبصرة همچنین می‌گوید که در هنگام نگارش آن مشغول تألیف کتابی در منطق بوده است. از این اثر نیز نسخه‌ای شناخته نشده است.
پایگاه تاریخ علم مؤسسهٔ ماکس پلانک اثری با عنوان عمدة لأولی الالباب را نیز در میان آثار منسوب به عبدالجبار خرقی فهرست کرده است.
تأثیر
آثار خرقی در سده‌های ششم و هفتم هجری در میان دانشمندان علم هیئت شناخته‌شده بودند. وجود نسخه‌هایی از منتهی‌الادراک که تنها چند دهه پس از تألیف آن نوشته شده‌اند، نشان می‌دهد که این اثر به سرعت در محافل علمی رواج یافته بود.
خواجه نصیرالدین طوسی در معینیه و حل مشکلات معینیه از خرقی با عنوان «صاحب منتهی‌الادراک» یاد کرده است. مؤیدالدین عرضی نیز در کتاب الهیئة چند بار به «صاحب التبصرة» اشاره کرده و برخی از تعریف‌های او را نقد کرده است. قطب‌الدین شیرازی نیز با آثار خرقی آشنایی داشته و در برخی نوشته‌های خود به دیدگاه‌های او پرداخته است.
پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که ساختار آثار خرقی در تدوین بسیاری از کتاب‌های هیئت بعدی اثر گذاشت. هرچند از اواخر سدهٔ هفتم هجری آثار نصیرالدین طوسی، به‌ویژه التذکرة فی علم الهیئة، مرجعیت بیشتری یافتند، آثار خرقی از مراحل مهم شکل‌گیری این سنت علمی به شمار می‌روند.
نسخه‌های خطی
نسخه‌های متعددی از آثار خرقی در کتابخانه‌های مختلف باقی مانده است. از منتهی‌الادراک نسخه‌هایی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، کتابخانهٔ دولتی برلین، کتابخانه ملی فرانسه، دارالکتب قاهره، کتابخانهٔ لورنتسیانا در فلورانس و مؤسسهٔ نسخه‌های خطی شرقی در تاشکند شناخته شده است.
یکی از نسخه‌های پاریس با شمارهٔ عربی ۲۴۹۹ در کتابخانهٔ ملی فرانسه نگهداری می‌شود. در فهرست مؤسسهٔ ماکس پلانک این نسخه صراحتاً به «ابومحمد عبدالجبار بن عبدالجبار بن محمد ثابتی خرقی» نسبت داده شده است.
پژوهش‌های جدید
کارلو آلفونسو نالینو در اوایل سدهٔ بیستم بخشی از منتهی‌الادراک را که به دریاها اختصاص داشت به لاتینی ترجمه کرد. پس از او پژوهشگران دیگری بخش‌هایی از آثار خرقی را بررسی یا ترجمه کردند.
حنیف قلندری در پژوهش‌های خود، با مقایسهٔ منابع شرح حال و نسخه‌های خطی، هویت عبدالجبار خرقی را از ابوبکر خرقی تفکیک کرد و انتساب آثار هیئت به عبدالجبار را مستدل ساخت. تصحیح کامل منتهی‌الادراک به کوشش او در سال ۱۳۹۹ منتشر شد.
جستارهای وابسته
- علم هیئت
- اخترشناسی در جهان اسلام
- ابن هیثم
- قطان مروزی
- خواجه نصیرالدین طوسی
- مکتب مراغه
منابع
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، التحبیر فی المعجم الکبیر، ج ۱.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب.
- بیهقی، ظهیرالدین، تتمة صوان الحکمة.
- یاقوت حموی، معجم البلدان.
- سبکی، تاج‌الدین، طبقات الشافعیة الکبری.
- صفدی، صلاح‌الدین، الوافی بالوفیات.
- قلندری، حنیف، «عبدالجبار الخرقی و آثار او در هیئت»، آینه میراث، ش ۵۱.
- خرقی، عبدالجبار، منتهی‌الادراک فی تقاسیم الافلاک: نخستین رساله جامع در هیئت بطلمیوسی، تصحیح، ترجمه و پژوهش حنیف قلندری، زیر نظر حسین معصومی همدانی، تهران: مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۹.
- لانگرمن، ی. تسوی، «خرقی»، در دانشنامه زندگینامه اخترشناسان.
- زالی ریجپ، ملخص چغمینی: درآمدی اسلامی بر اخترشناسی بطلمیوسی.
- اخترشناسان جهان اسلام قرون وسطی
- اخترشناسان اهل ایران
- اهالی مرو
- دانشمندان سده ۱۲ (میلادی)
- درگذشتگان ۱۱۵۸ (میلادی)
- زادگان ۱۰۸۴ (میلادی)