ابوالحسن بیهقی
ظهیرالدین علی بن ابی القاسم زید بیهقی | |
|---|---|
 آرامگاه ابوالحسن بیهقی | |
| زادهٔ | ۱۹ شعبان ۴۹۰ هجری قمری |
| ملیت | ایرانی |
| دیگر نام‌ها | ابن فُندُق |
| پیشه | قاضی |
| آثار | تاریخ بیهق |
| دوره | سلجوقیان |
ظهیرالدین ابوالحسن علی بن ابی القاسم زید بیهقی (میلادی ۱۰۹۷–۱۱۶۹) مشهور به ابن فُندُق مورخ و ادیب قرن ششم هجری قمری است.
اثر مهم او تاریخ بیهق حاوی اطلاعات ارزشمندی در مورد خراسان در عهد غزنوی و سلجوقی است که در زمان سلطان سنجر سلجوقی نوشته است.[۱]
زندگی
ابوالحسن بیهقی در ۱۹ شعبان ۴۹۰ هجری قمری در شِشتَمَد از توابع ولایت بیهق دیده به جهان گشود.[۲][۳]
محمد مشکور می‌گوید بیهقی در ۲۷ شعبان ۴۹۳ هجری قمری متولد و در روز قتل فخرالملک (عاشورای سال ۵۰۰) شش سال و چهار ماه و سیزده روز داشته است.[۴]
جد بزرگش، فندق بن ایوب پس از اینکه از سوی محمود غزنوی به منصب قضا در نیشابور گمارده شد، به این شهر مهاجرت کرد؛ امّا اندکی بعد از این شغل کناره گرفت و در ناحیه بیهق سکنی گزید. در مورد پدرش زید (۵۱۷–۴۴۷ ق) اطلاعات چندانی در دست نیست، جز اینکه خود بیهقی بیان می‌کند.
به گفتهٔ بیهقی سالیان درازی (بیست و اند سال) در بخارا زندگی می‌کرده است و در این مدت ضمن معاشرت با علمای شهر از انواع علوم اطلاع کسب نموده است.
وی در زادگاه خود ادبیات عربی را آموخت و در ۵۱۴ ق در نیشابور از حضور ابوجعفر بیهقی و احمد بن محمد میدانی بهره برد.
بعد از مرگ پدر در ۵۱۷ ق به مرو رفت و فقه را از ابوسعد یحیی بن عبدالملک صاحدی آموخت و پس از ازدواج در مرو در ۵۲۱ ق به نیشابور و پس از آن به بیهق بازگشت و از سوی شهاب الدین محمد بن مسعود حاکم وقت به مقام قضای بیهق رسید ولی اندکی بعد این شغل را کنار گذاشت و به مسافرت‌هایی رفت و سپس به بیهق بازگشت و در همان‌جا درگذشت. وفات وی را فصیح خوافی در مجمل فصیحی در سال ۵۴۸ ق ذکر کرده است.[۵]
بیهقی در حکمت و علوم جدلی دست داشت و فردی تیزبین و دقیق بود. او از ریاضی‌دانان مشهور عصر خود به حساب می‌آمد. وی شاعر نیز بود و قطعاتی از شعر او را یاقوت حموی در معجم الأدباء آورده است. وی هم‌دورهٔ عمر خیام بود و در جلسات او نیز حضور داشته است.[۶]
آثار
بیش از ۷۰ اثر در موضوعاتی مانند تاریخ، زبان، نجوم و فلسفه از بیهقی ذکر شده که فقط تعدادی از آن‌ها موجود است:[۷]
- مشارب التجارب و غوارب الغرائب: ذیلی بوده بر تاریخ یمینی و وقایع ایران در بازهٔ زمانی ۱۵۰ سال تقریباً تمام تاریخ دورهٔ غزنوی و سلجوقی و نیمهٔ اوّل دورهٔ خوارزمشاهیان را شامل بوده است. عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشای قسمت‌هایی از این کتاب را نقل کرده است.
- تتمهٔ صوان الحکمة: که به قصد تکمیل صوان الحکمة ابوسلیمان منطقی سجستانی نوشته شده است.
- وشاح دمیة القصر ولقاح روضة العصر: ذیلی بوده بر دمیة القصر باخزری در شرح حال شاعران معاصر خودش
- جوامع الاحکام النجوم: در سه مجلد و این کتاب را ابن فندق در عین انکار علم احکام نجوم به خواهش دوستانش نوشته است.
- معارج نهج البلاغه: در شرح نهج البلاغه، بیهقی این کتاب را در دو مجلد نوشت. وی در کتاب خود تا حد بسیاری بر شرح نهج البلاغهٔ ابونصر احمد بن محمد وبری خوارزمی حنفی تکیه داشته است.
- لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب: در موضوع نسب‌شناسی، بیهقی این کتاب را به خواهش نقیب السادات بیهق، عمادالدین ابوالحسن علی ابن محمد ازباری نوشت. (این کتاب نخستین منبعی است که وجود دختری به نام رقیه بنت حسین را برای حسین بن علی گزارش کرده است.[۸])
- تاریخ بیهق: تاریخ بیهق از تاریخ و جغرافیای ناحیهٔ بیهق و و بزرگان، ادیبان و علمای بزرگ بیهق اطلاعات دقیقی در خود دارد که در سایر منابع آن دوره کمتر دیده می‌شود.
آرامگاه
آرامگاه ابوالحسن بیهقی مربوط به دوره معاصر است و در ۳۵ کیلومتری جنوب شهرستان سبزوار، غرب ششتمد واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۶۰۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ Dunlop, D. M. (۱۹۸۶). "Al-Bayhaki". In Gibb, H. A. R. ; Kramers, J. H. ; Levi-Provencal, E. ; Schacht, J. (eds.). Encyclopaedia of Islam. I. E.J. Brillص۱۱۳۱.
- ↑ «بیهقی، ابوالحسن». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۲۰ خرداد ۱۳۹۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ H. Halm (December 15, 1988). "BAYHAQĪ, ẒAHĪR-AL-DĪN". Encyclopaedia Iranica (in English).
- ↑ ابوالفضل بیهقی، تاریخ بیهقی، ص۷۶–۷۷.
- ↑ احمد خوافی، مجمع فصیحی، جلد۲: ص۱۲۳.
- ↑ علامه قزوینی، مقدمه تاریخ بیهق، ص۱۲.
- ↑ Bosworth, C. Edmund (۲۰۱۰). "Historical Information from Ibn Funduq's Tarikh-i Bayhaq (۵۶۳/۱۱۶۷-۶۸)". Iran. British Institute of Persian Studies. ص۸۳.
{{cite book}}: کاراکتر line feed character در|عنوان=در موقعیت ۱۴۶ (کمک) - ↑ لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، ج¹، ص۲۳.
- ↑ «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
منابع
- خوافی، احمد (۱۳۴۱). مجمل فصیحی.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - علامه قزوینی (۱۳۴۷). مقدمه تاریخ بیهق.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - بیهقی، ابوالفضل (۱۳۴۷). تاریخ بیهق.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
(وبگاه ) صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران (جلد دوم)، انتشارات فردوس، چاپ هفدهم
- مشاهیر نیشابور، از فریدون گرایلی
- اختربینان فارسیزبان قرون وسطی
- اخترشناسان اهل سبزوار
- اخترشناسان فارسیزبان قرون وسطی
- افراد ایرانی عربتبار
- اهالی سبزوار
- تاریخنگاران اهل ایران
- تاریخنگاران اهل سبزوار
- تبارشناسان
- درگذشتگان ۱۱۶۹ (میلادی)
- درگذشتگان ۵۶۵ (قمری)
- ریاضی‌دانان اهل ایران در قرون وسطی
- ریاضی‌دانان اهل ایران
- ریاضی‌دانان اهل سبزوار
- ریاضی‌دانان عرب قرون وسطی
- زادگان ۱۰۹۷ (میلادی)
- زادگان ۴۹۰ (قمری)
- عالمان شیعه
- مقامات عصر سلجوقی